Degrowth: Putting the economy back in its place

In France, where the concept originated and where it has had considerable impact, it is decroissance; in English it is degrowth, and in any language it is a significant symbolic challenge to the “tyranny of growth.”

Degrowth activists in France have formed a political party, and publish a monthly magazine; sadly for English speakers such as myself, this French language material remains largely inaccessible. Fortunately, a very useful summary of the politics of degrowth has been provided by Valerie Fournier in a paper currently available here.

Here I’ll pick up on some of the points that caught my attention.

Interestingly, from a green perspective, Fournier explains how “degrowth is not presented as an ecological imperative” and is not viewed as a “‘forced option’ in the face of catastrophic environmental crisis” (pp.535-536). In other words, it is adopted as a conscious choice. This standpoint neatly evades the apocalyptic visions of some green propaganda and also avoids the nightmare of eco-authoritarianism, since conscious and deliberate choice means democracy. Furthermore, if the move to degrowth is made openly, freely and democratically, and is not forced by scarcity or austerity, it stems from a desire to reorder priorities: well-being rather than growth; quality of life rather than consumption.

Another important issue for degrowth proponents is citizenship. As a political concept, citizenship implies the existence of a collective that all citizens belong to and “takes us away from the self-interested motives of the consumer”. This raises the actions of the ‘green consumer’ who may be engaged in “no more than individual lifestyle decisions and actions (eg to recycle, buy green products) into a wider political domain” (p.537).

Overall, framing crucial economic issues in terms of the themes of democracy and citizenship is not so much a critique of growth as a critique of the ideology of growth. It is a call to challenge economic determinism, and to “question the ‘hardness’, ‘fact-ness’ or supposed inevitability of economic ‘realities’ such as the market, work or value” (p.534). It is a demand to “put the economy back in its place” (p.533) as a socio-political construct. Degrowth begins not from the economy but from values and politics.

And though the term ‘degrowth’ may have negative connotations, Fournier writes that “it presents the advantage of not being easily recuperated by capitalism” in the way that the idea of sustainability has been captured and eviscerated. As she says, paraphrasing an article by George Monbiot rather neatly, “supermarkets may try to sell us ‘green’ or ‘ethical’ but one thing that supermarkets or capitalism more generally cannot sell us is ‘less’ ” (p.532). Thus degrowth activists promote Buy Nothing Day and the broader idea of consumption strikes.

The degrowth analysis clearly accords with much in green thinking but there some interesting points of debate. In particular, it follows from degrowth’s emphasis on democratic choice, citizenship and human priorities, as Fournier explains, that human and social values are privileged above ecological ones; degrowth is humanist before it is ecologist (p.536). I would suggest, therefore, that as well as challenging the ideology of growth, degrowth also carries a challenge to the ecocentric ‘deep greens’of the environmental movement.

At the same time, degrowth ideas provide much valuable sustenance for the often-beleaguered humanist ‘red-greens,’ with a developing analysis that grows from a solid set of values and principles.

Source

Valerie Fournier (2008) Escaping from the economy: the politics of degrowth International Journal of Sociology and Social Policy, 28(11/12), 528-545.

Other readings (in English)

Joan Martinez Alier (2009) Socially sustainable economic degrowth (pdf here)

Conference on economic de-growth for ecological sustainability and social equity (2008) Declaration (pdf here); Conference proceedings (here)

Serge Latouche (2007) Degrowth, an electoral stake (here)

Serge Latouche (2004) Why less should be so much more: Degrowth economics (here)

……………………………………

http://wellsharp.wordpress.com

BLOGS ABOUT: GROWTH CRITIQUE

http://en.wordpress.com/tag/growth-critique/

Το άρθρο Green politics in the era of the post-ecologist paradox εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.

Αν και δεν φαίνεται ρεαλιστικό ότι κάτι τέτοιο θα μπορούσε να γίνει σήμερα, οι διαπιστώσεις του Συνεδρίου για τις επιπτώσεις του σημερινού μοντέλου ανάπτυξης, του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού, είναι απόλυτα σωστές. Σίγουρα δίνει τροφή για σκέψη και πολλά θέματα για συζήτηση. To δεύτερο Συνέδριο για την απο-ανάπτυξη θα γίνει στη Βαρκελώνη στις 25-28 Μαρτίου 2010. Δείτε το http://www.degrowth.net/.

Εμείς, οι συμμετέχοντες στο Συνέδριο “Οικονομική από-ανάπτυξη για οικολογική βιωσιμότητα και κοινωνική δικαιοσύνη” που έγινε στο Παρίσι στις 18-19 Απριλίου 2008, κάνουμε την ακόλουθη δήλωση:

1. Η οικονομική ανάπτυξη (που σηματοδοτείται από το αυξανόμενο πραγματικό Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν ή το Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν) αντιπροσωπεύει αύξηση της παραγωγής, της κατανάλωσης και της επένδυσης, στο κυνήγι της αύξησης των οικονομικών μεγεθών που οδηγεί αναπόφευκτα σε αυξανόμενη χρήση υλικών, ενέργειας και γης.

2. Παρά τις βελτιώσεις στην οικολογική αποδότικότητα της παραγωγής και της κατανάλωσης υλικών και υπηρεσιών, η παγκόσμια οικονομική ανάπτυξη έχει σαν αποτέλεσμα την αυξανόμενη εξόρυξη φυσικών πόρων και αυξανόμενα απόβλητα και εκπομπές.

3. Η παγκόσμια οικονομική ανάπτυξη δεν πέτυχε να μειώσει ουσιαστικά τη φτώχεια, λόγω των ανισοτήτων στις οικονομικές και εμπορικές αγορές, οι οποίες αύξησαν τις ανισότητες μεταξύ των χωρών.

4. Όπως αποδεικνύουν οι καθιερωμένες αρχές της φυσικής και της οικολογίας, υπάρχει τελικά ένα όριο στην κλίμακα της παγκόσμιας παραγωγής και κατανάλωσης και στα μεγέθη που μπορούν να επιτύχουν οι εθνικές οικονομίες χωρίς να επιβάλλουν περιβαλλοντικό και κοινωνικό κόστος σε άλλους αλλού ή στις επόμενες γενεές.

5. Τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα υποδεικνύουν ότι η παγκόσμια οικονομία έχει διογκωθεί πέρα από τα όρια οικολογικής βιωσιμότητας, όπως έχουν διογκωθεί και πολλές εθνικές οικονομίες, ιδιαίτερα αυτές των πλούσιων χωρών (κυρίως οι βιομηχανοποιημένες χώρες στον παγκόσμιο Βορρά).

6. Υπάρχουν επίσης αυξανόμενες ενδείξεις ότι η παγκόσμια ανάπτυξη της παραγωγής και της κατανάλωσης είναι κοινωνικά μη βιώσιμη και αντι-οικονομική (με την έννοια ότι τα κόστη υπερβαίνουν τα οφέλη).

7. Χρησιμοποιώντας μεγαλύτερο μέρος των παγκόσμιων περιβαλλοντικών πόρων από αυτό που δικαιούνται, οι πλουσιότερες χωρες μειώνουν στην ουσία τον περιβαλλοντικό χώρο που είναι διαθέσιμος στις φτωχότερες χώρες και τους επιβάλλουν αρνητικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις.

8. Αν δεν ανταποκριθούμε σε αυτήν την κατάσταση, ευθυγραμμίζοντας την παγκόσμια οικονομική δραστηριότητα με τις δυνατότητες των οικοσυστημάτων μας και αναδιανέμοντας παγκοσμίως τον πλούτο και το εισόδημα έτσι ώστε να καλύπτουν τις ανάγκες των κοινωνιών μας, το αποτέλεσμα θα είναι μια διαδικασία αθέλητης και ανεξέλεγκτης οικονομικής πτώσης ή κατάρρευσης, με πιθανά σοβαρές κοινωνικές επιπτώσεις, ιδιαίτερα για τους μη προνομιούχους.

Καλούμε λοιπόν σε μια αλλαγή του οικονομικού μοντέλου, από την γενική κι απεριόριστη επιδίωξη της οικονομικής ανάπτυξης στην ιδέα της μετάβασης των παγκόσμιων και εθνικών οικονομιών στο “σωστό μέγεθος”.

1. Στο παγκόσμιο επίπεδο, μετάβαση στο “σωστό μέγεθος” σημαίνει σμίκρυνση του παγκόσμου οικολογικού αποτυπώματος (συμπεριλαμβανομένου και του αποτυπώματος διοξειδίου του άνθρακα) σε βιώσιμο επίπεδο.

2. Σε χώρες όπου το κατά κεφαλήν αποτύπωμα είναι μεγαλύτερο από το βιώσιμο παγκόσμιο επίπεδο, το “σωστό μέγεθος” θα σημάνει σμίκρυνση σε αυτό το επίπεδο μέσα σε εύλογο χρονικό διάστημα.

3. Σε χώρες όπου παραμένει βαθειά φτώχεια, η μετάβαση στο σωστό μέγεθος σημαίνει αύξηση της κατανάλωσης από τους φτωχούς το συντομότερο δυνατόν, με βιώσιμο τρόπο, σε ένα επίπεδο επαρκές για μια αξιοπρεπή διαβίωση, ακολουθώντας τοπικά καθορισμένους δρόμους για τη μείωση της φτώχειας αντί για αναπτυξιακές πολιτικές που επιβάλλονται από το εξωτερικό.

4. Αυτό θα απαιτήσει αύξηση της οικονομικής δραστηριότητας σε ορισμένες περιπτώσεις. Όμως η αναδιανομή του εισοδήματος και του πλούτου, τόσο μεταξύ των χωρών όσο και στο εσωτερικό τους είναι το πιο βασικό κομμάτι αυτής της διαδικασίας.

Η αλλαγή του μοντέλου συμπεριλαμβάνει απο-ανάπτυξη στα πλούσια μέρη του κόσμου.

1. Η διαδικασία με την οποία θα επιτευχθεί το “σωστό μέγεθος” στις πλούσιες χώρες και στην παγκόσμια οικονομία συνολικά είναι η “απο-ανάπτυξη”.

2. Ορίζουμε την απο-ανάπτυξη ως την εθελοντική μετάβαση σε μια δίκαιη, συμμετοχική και οικολογικά βιώσιμη κοινωνία.

3. Οι στόχοι της απο-ανάπτυξης είναι η κάλυψη των βασικών ανθρώπινων αναγκών και η εξασφάλιση υψηλού επιπέδου ζωής, με παράλληλη μείωση των οικολογικών επιπτώσεων της παγκόσμιας οικονομίας σε βιώσιμα επίπεδα, μοιρασμένα ισότιμα μεταξύ των εθνών. Αυτό δεν θα επιτευχθεί με εξαναγκασμένη οικονομική συμπίεση.

4. Η απο-ανάπτυξη απαιτεί μετασχηματισμό του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος και των πολιτικών που προωθούνται και ακολουθούνται σε εθνικό επίπεδο, ώστε να γίνει δυνατόν να προχωρήσει η μείωση και τελική εξάλειψη της απόλυτης φτώχειας καθώς η παγκόσμια οικονομία και οι μη βιώσιμες εθνικές οικονομίες θα απο-αναπτύσσονται.

5. Αφού επιτευχθεί η μετάβαση στο “σωστό μέγεθος” μέσω της διαδικασίας της απο-ανάπτυξης, ο στόχος πρέπει να είναι η διατήρηση μιας οικονομίας “σταθερής κατάστασης” με ένα σχετικά σταθερό, ήπια κυμαινόμενο επίπεδο κατανάλωσης.

6. Σε γενικές γραμμές, η διαδικασία της απο-ανάπτυξης χαρακτηρίζεται από:

– Έμφαση στην ποιότητα της ζωής και όχι στην ποσότητα της κατανάλωσης.

– Την εκπλήρωση των βασικών ανθρώπινων αναγκών για όλους.

– Κοινωνική αλλαγή βασισμένη στις διάφορες ατομικές και συλλογικές δράσεις και πολιτικές.

– Σημαντική μείωση της εξάρτησης από την οικονομική δραστηριότητα και αύξηση του ελεύθερου χρόνου, δραστηριότητες χωρίς οικονομικό αντάλλαγμα, συντροφικότητα, αίσθηση της κοινότητας, ατομική και συλλογική υγεία.

– Τήρηση των αρχών της ισότητας, της συμμετοχικής δημοκρατίας, του σεβασμού για τα ανθρώπινα δικαιώματα και για τις πολιτιστικές διαφορές.

7. Η πρόοδος προς την απο-ανάπτυξη απαιτεί άμεσα βήματα και προσπάθειες ώστε να διαδοθεί η ιδέα της απο-ανάπτυξης στον κοινοβουλευτικο και δημόσιο διάλογο και στα οικονομικά ιδρύματα. Απαιτεί την ανάπτυξη πολιτικών και εργαλείων για την πρακτική εφαρμογή της απο-ανάπτυξης. Και την ανάπτυξη νέων, μη οικονομικών δεικτών (συμπεριλαμβανομένων και οικονομικών δεικτών) που θα προσδιορίζουν, θα μετρούν και θα συγκρίνουν τα οφέλη και τις ζημίες από την οικονομική δραστηριότητα, ώστε να εκτιμηθεί αν οι αλλαγές στην οικονομική δραστηριότητα συμβάλλουν στην εκπλήρωση των κοινωνικών και οικονομικών στόχων ή την υπονομεύουν.

——————————————————————–

Ελληνική πηγή: http://antigoldgreece.wordpress.com/)

Το άρθρο Οικονομική απο-ανάπτυξη για οικολογική βιωσιμότητα και κοινωνική δικαιοσύνη εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.

Γιατί μέλημα εν προκειμένω δεν αποτελεί η απογείωση αεροπλάνων από την περιοχή του Νότου, αλλά η ανύψωση της δημοφιλίας του υπ. Δικαιοσύνης κου Ν. Δένδια, ο οποίος έχει ανάγει το όλο εγχείρημα σε «προσωπικό στοίχημα», προσβλέποντας στην εξασφάλιση της αμφίβολης επανεκλογής του. Και μοιάζει να διαθέτει πιθανότητες να το κερδίσει, καθώς οι κάτοικοι της Λευκίμης, γνωστοί στο πανελλήνιο για τις οικολογικές τους ευαισθησίες, περιέργως τάσσονται στην πλειονότητα τους υπέρ της κατασκευής του «αναπτυξιακού έργου». Αψηφώντας ότι αυτή θα σημάνει την τσιμεντοποίηση μιας τεράστιας παράκτιας έκτασης, συμπεριλαμβανομένου τμήματος της περιοχής των αλυκών, σημαντικού υδροβιότοπου, βρισκόμενου υπό την προστασία του προγράμματος Natura 2000• αδιαφορώντας για την προβλεπόμενη από την προαναφερθείσα προμελέτη εκτροπή ή υπογειοποίηση του ποταμού της Λευκίμης, την ενδεχόμενη μετατροπή του σε αγωγό λυμάτων• παραβλέποντας την αποκοπή ολόκληρου του οικισμού της Λευκίμης από την ακτή• τους κινδύνους που η συνεχής κίνηση των αεροσκαφών εγκυμονεί, επιφέροντας τη διατάραξη της ισορροπίας του υδροβιότοπου της λιμνοθάλασσας Κορισσίων.

Οι Λευκιμιώτες, εμφορούμενοι από το γνώριμο κουτοπόνηρο τοπικισμό, ονειρεύονται να παραλάβουν τα σκήπτρα της ανάπτυξης από τη «Χώρα». Στη χώρα την ίδια ώρα, στις συνοικίες που γειτνιάζουν με το παλαιό λιμάνι, τα τριξίματα των γερανών –δουλεύουν αδιάκοπα–, ηχώντας σαν κραυγές βασανιζόμενων ζώων, διανθίζουν τα μεσημέρια του καλοκαιριού – ακόμα και αυτά των Κυριακών. Πρόκειται για το εργοτάξιο του «καταφυγίου τουριστικών σκαφών». Το ύψος του κυματοθραύστη θα ανέρχεται στα 3 μέτρα, αποτρέποντας τη θέα προς την θάλασσα. Παρά το ύψος αυτό, παρά το δυσθεώρητο ύψος, στο οποίο τα αεροσκάφη θα ίπτανται πάνω από το Νότο, σκίζοντας τους αιθέρες, εμείς –επειδή, ασφαλώς, είμαστε αιθεροβάμονες– κρίνουμε ότι ο πήχης των προσδοκιών τίθεται εξαιρετικά χαμηλά. Ίσως επειδή δεν θα μπορούσε να ήταν αλλιώς, όταν το ύψος αυτό καθορίζεται από τις αποφάσεις προσώπων υψηλά ιστάμενων που αναδεικνύονται, καταλαμβάνουν θέσεις περιωπής, στεκόμενοι επάνω σε όσους κείτονται πολύ χαμηλά• στηριζόμενοι, βέβαια, από όσους αποτελούν τη βάση μιας κοινωνίας γραφειοκρατικής.

Προαπαιτούμενο για τη λειτουργία αεροδρομίου στη Λευκίμη συνιστά η κατασκευή κλειστού αυτοκινητόδρομου που θα φέρνει εγγύτερα το Βορά με το Νότο του νησιού, απομακρύνοντας έτι περαιτέρω τους κατοίκους αμφότερων από το φυσικό περιβάλλον• συμβάλλοντας στην εξάλειψη κάθε πιθαμής γης που έχει μείνει ανέπαφη, «αναξιοποίητη», στο νησί. Λίγες μόλις δεκαετίες νωρίτερα, προτού ακόμη διανοιχθεί αυτοκινητόδρομος, στον Κοντό Γιαλό οι γιαγιάδες οδηγούσαν τα απογεύματα του καλοκαιριού τα παιδιά στην παραλία με το γαϊδουράκι, διερχόμενες από κακοτράχαλα μονοπάτια. Εκεί τότε κανείς μπορούσε να συναντήσει μερικούς hippies και κάποιους γυμνιστές. Η έλευση του δρόμου –απότομα κατηφορικός αυτός– σήμανε τον εκτοπισμό τους• σήμανε όμως κυρίως την απομάκρυνση του ίδιου του γιαλού. Το τεράστιο πλήθος των λουομένων θα συναντήσει να ξεφυτρώνουν σε όλη την πλαγιά, απειλώντας να ξεχυθούν βίαια ως εκεί που σκάει το κύμα, ξενοδοχειακές μονάδες, ενοικιαζόμενα δωμάτια, cafe-bars, εστιατόρια• όλα έτοιμα να υποδεχτούν τον επισκέπτη. Ο δρόμος δεν οδηγεί πουθενά αλλού• όποια άλλη αναζήτηση, είναι σίγουρο, θα αποβεί άκαρπη. Ο δρόμος αυτός είναι στοιχειωμένος, όπως το μονοπάτι από τη γνωστή παραλογή, όπου ο διαβάτης βαδίζει αδιάκοπα, μόνο για να μείνει ακινητοποιημένος στο ίδιο σημείο, ως τιμωρία για την κοπή ενός πεύκου – ο τουρισμός, η τέχνη του να μετακινείσαι διαρκώς, δίχως ποτέ να φτάνεις πουθενά. Εδώ τα χαμένα δέντρα υπήρξαν κατά τι περισσότερα• ο βασιλιάς έχει αυτιά γαϊδάρου… Η δε λαϊκή κουλτούρα, εκριζωμένη, εξέλειπε.

Η θάλασσα παραμένει απρόσιτη. Τους γυμνιστές διαδέχεται η γύμνια – ο βασιλιάς είναι, για ακόμη μια φορά, γυμνός…. Μια κοινωνία που χαράσσει ακατάπαυστα «οδικούς άξονες», τείνοντας να μετατραπεί σε ένα συνονθύλευμα από άτομα περιστρεφόμενα γύρω από τον άξονα τους, επιβαίνοντας κατά προτίμηση σε ένα ερμητικά κλειστό τροχοφόρο – κλειστό σαν στρείδι, όπως αυτά που κανείς άλλοτε έβρισκε στα βράχια. Οι ρόδες επίσης γυρνούν αδιάκοπα, ακούραστα, αλλά οι δρόμοι, είπαμε, δεν οδηγούν πουθενά. Οι επιβάτες μάταια χαίρονται, μετά την προβολή της γνωστής διαφήμισης, όπου εξαφανίζει τους λουόμενους από μια κατάμεστη παραλία, υποσχόμενη των αποδεκατισμό τους από πλειάδα δεινών –των τροχαίων δυστυχημάτων συμπεριλαμβανομένων–, διακατεχόμενοι από την προσδοκία ότι θα βρουν ελεύθερη ξαπλώστρα στην παραλία. Αν αυτή η κοινωνία πλέκει ετούτο το μπερδεμένο κουβάρι από δρόμους είναι για να ταφεί κάτω από την άσφαλτο η δυσβάστακτη αλήθεια• είναι ακριβώς επειδή στερείται οποιουδήποτε –θερινού ή άλλου– προορισμού.

Αληθινή ιστορία: σε κάποιο χωριό της βόρειας Κέρκυρας μια γριά γυναίκα είχε ένα γάιδαρο, τον οποίο υπεραγαπούσε. Λόγω της προχωρημένης της ηλικίας η φροντίδα του εξίσου γηραλέου ζώου είχε ανατεθεί στον εγγονό της γυναίκας, ο οποίος δυσανασχετούσε γι’ αυτό το καθήκον που έβλεπε ως αγγαρεία. Ο γάιδαρος ήταν άχρηστος. Απεφασίσθη να πωληθεί. Θα γινόταν σκυλοτροφή – και ίσως από ένα παιχνίδι της τύχης κάποιο από τα σκυλιά τα οποία συναντούν το φθινόπωρο, εγκαταλελειμμένα σε μια από τις παραλίες του νησιού, να γεύτηκε αυτό που άλλοτε υπήρξε η σάρκα του. Στη γριά είπαν ότι το ζώο εκλάπη και εκείνη δεν έπαψε να το αναζητεί μάταια, έως ότου πέθανε μαραζωμένη. Τα ζώα που άλλοτε συνεισέφεραν ανυπολόγιστα στην καθημερινή ζωή, στην εργασία των ανθρώπων της υπαίθρου. Σε αυτά, στις πλάτες των γαϊδουριών, των μουλαριών, των αλόγων, μετατίθεντο τα βάρη της επιβίωσης. Σήμερα κανείς μπορεί να αντικρίσει τα ελάχιστα εναπομείναντα άλογα ζεμένα στα αμαξάκια, των οποίων οι οδηγοί παρέχουν, έναντι αδράς αμοιβής, ανακριβείς πληροφορίες στους επιβαίνοντες τουρίστες. Αλλά είπαμε: καμιά σημασία πια δεν έχει το τί είναι πού. Αρκεί κανείς να πληρώνει τα ναύλα.

Αν οι σημερινοί Κερκυραίοι, γινόμενοι τρόπον τινά οι ίδιοι «υποζύγια», βιώνουν τη ματαίωση, τη διάψευση των προσδοκιών για μια «καλύτερη ζωή» που συνόδευσαν την εγκόλπωση εδώ και λίγες δεκαετίες του φαντασιακού της ανάπτυξης, δεν οφείλεται αυτό στην ανέχεια ή την ανισοκατανομή του παραγόμενου πλούτου. Όσοι επανδρώνουν την τουριστική βιομηχανία ζουν, περιστοιχισμένοι από το τσιμέντο που κατακλύζει, παραγεμίζει τα πάντα, μια κενότητα απαράμιλλη• μια μονοτονία η οποία ξεπερνά κατά πολύ αυτήν που δοκιμάζουν όσοι καταδικάζονται να σπάνε πέτρες. Γιατί έχουμε εδώ να κάνουμε με έναν άλλο θρυμματισμό• αυτόν του χρόνου. Αν άλλοτε οι Μαρξ και Έγκελς καταφέρονταν εναντίον εκείνου που υποτιμητικά αποκαλούσαν «ιδιωτεία της αγροτικής ζωής», στηλίτευαν έναν τρόπο ζωής καθοριζόμενο από την αλληλοδιαδοχή των εποχών, την περιοδικότητα των αγροτικών εργασιών που από αυτήν υπαγορευόταν, αρκεί μια ματιά στα ερημωμένα τοπία των τουριστικών θερέτρων κατά τη διάρκεια του Χειμώνα, στην πόλη της Κέρκυρας, όπου μετά το Σεπτέμβριο η ζωή μοιάζει να έχει σταματήσει, ώστε να διαπιστώσει κανείς πως αυτός ο ψευδοκυκλικός χρόνος εξακολουθεί εδώ να κρατά τα ηνία. Το ρυθμό τώρα δίνει η εναλλαγή των τουριστικών «σαιζόν».

Ο χρόνος αυτού του τόπου και των κατοίκων του καλείται να εναρμονιστεί με τον «ελεύθερο χρόνο» των επισκεπτών. Τη στιγμή όπου οι τουριστικοί πράκτορες εγγυούνταν την ταχύτατη μεταφορά –μεταφορά σε χρόνο μηδέν!– των παραθεριστών, ο χρόνος καταλυόταν. Κατακερματίζεται έκτοτε και ανασυστήνεται, υποβαθμιζόμενος σε ένα παράταιρο πάζλ, ένα αυθαίρετο άθροισμα από 10ήμερα – όσοι επιλέγουν ως «καλοκαιρινό προορισμό» την Κέρκυρα, σύμφωνα με σχετικές μετρήσεις, παραμένουν στο νησί για οκτώ ημέρες κατά μέσο όρο, διάστημα που, για να στεφθεί με μεγαλύτερη λάμψη η θριαμβεύουσα στατιστική, αντιστοιχεί πάνω-κάτω στη συχνότητα εμφάνισης πυροτεχνημάτων υπό τη σκέπη του έναστρου καλοκαιρινού κερκυραϊκού ουρανού. Ο χρόνος καλείται να υπακούσει στους κώδικες της διαφήμισης με την αίσθηση του ανικανοποίητου που οι υποσχέσεις της αφήνουν στο θεατή. Παραπέμπει στη συγκοπτόμενη σεξουαλική πράξη• μοιάζει με ταινία του Χόλυγουντ: Ο θεατής παρακολουθεί ηδονοβλεπτικά το ζευγάρι των πρωταγωνιστών να ερωτοτροπεί, αλλά η δράση διακόπτεται, προτού προχωρήσουν στη συνουσία. Το χρονόμετρο μηδενίζεται ανά τακτά διαστήματα κ’ ύστερα ξανά τα ίδια απ’ την αρχή. Ένας χρόνος «stop-start», όπως ο ρυθμός της τζαζ• περιπαικτικός ηχεί κάποιο βράδυ στα «Ionian concerts», την τουριστική ατραξιόν του Ιονίου Πανεπιστημίου. Οι υπεύθυνοι καλούν από τηλεοράσεως τους αυτόχθονες να περάσουν έστω από το χώρο των εκδηλώσεων• να παρακολουθήσουν έστω για λίγο. Να διαθέσουν ένα μέρος του χρόνου τους… Ο χρόνος των διακοπών δεν θα μπορούσε παρά να είναι χρόνος διακεκομμένος.

Αν από την «ιδιωτεία της αγροτικής ζωής» αφαιρέσουμε το στοιχείο της κοινότητας, αν, όπως στα αλλοτινά ελαιοτριβεία, ο καρπός συνθλιβεί, για να αφαιρεθεί το κουκούτσι, ο πυρήνας, η ικανότητα μιας κοινωνίας να συγκροτεί έναν πολιτισμό της καθημερινής ζωής εξαχθεί, τότε αυτό με το οποίο απομένουμε είναι ένα απόσταγμα καθαρής βλακείας• βλακείας εξευγενισμένης, «ορθολογικής». Αυτής της «ορθολογικότητας», η οποία τίθεται στην υπηρεσία της ατέρμονης ανάπτυξης, διερευνά τις προοπτικές προσέλκυσης όλο και μεγαλύτερων ορδών τουριστών, την εισροή κεφαλαίων, την αποκόμιση ολοένα αυξανόμενου χρηματικού οφέλους. Δίχως οι ολέθριες συνέπειες όλων αυτών –συνέπειες περιβαλλοντικές, αλλά κυρίως κοινωνιολογικές, ανθρωπολογικές, πολιτισμικές, «υπαρξιακές»– ποτέ να προσμετρώνται• διότι, απλούστατα, αυτές δεν είναι «μετρήσιμες». Αντίθετα έργα όπως αυτά του «καταφυγίου» ή του αερολιμένα, συνεπαγόμενα το σφιχταγκάλιασμα της ακτογραμμής από το σκυρόδεμα, συνιστώντας μέρος μιας κοπιώδους προσπάθειας να εξαλειφθεί το ακανόνιστο –και γι’ αυτό εξοβελιστέο– ανάγλυφο αυτού που σε κάποιο τουριστικό οδηγό ίσως θα αποκαλείτο περιπαικτικά «δαντελένιες ακτές», επιφέροντας τον «τετραγωνισμό» του περιγράμματος του νησιού, συμβάλουν τα μέγιστα στον ακριβέστερο, με μεγαλύτερη ευχέρεια, υπολογισμό του εμβαδού του. Έτσι, διευκολύνουν την αποτίμηση της αξίας της γης – της χρηματικής της αξίας, είναι αυτή η μόνη μετρήσιμη. Τετράγωνη λογική…

Η λογική των αριθμών. Αδιαμφισβήτητη… είδαμε πρόσφατα σε τοπικό μέσο να παρουσιάζεται «ποιοτική έρευνα», όπου διενεργήθη προκειμένου να ανιχνευθούν, διαμέσου των απαντήσεων τουριστών σε σχετικό ερωτηματολόγιο, τα προτερήματα και τα τρωτά σημεία του προσφερόμενου τουριστικού προϊόντος. Μάθαμε ότι οι προσκεκλημένοι μας –εμάς βέβαια μη μας κοιτάτε, εμείς δεν καλέσαμε κανέναν– δυσαρεστούνται από την «έλλειψη υποδομών». Οπότε και ο παρουσιαστής του τηλεοπτικού magazinο παρατηρεί: «Ε καλά! Αυτό το ξέρουμε»• μονάχα για να λάβει την, ομολογουμένως αφοπλιστική, απάντηση, δια στόματος του εκπροσώπου του φορέα, για λογαριασμού του οποίο παραγγέλθηκε η έρευνα, κάποιου κου Δενδρινού: «Ναι, αλλά τώρα τεκμηριώνεται επιστημονικά. Αν κάποιος στο δρόμο (σ.σ. μάλλον θα εννοεί τον κλειστό αυτοκινητόδρομο Βορά-Νότου, ο οποίος δεν οδηγεί στο Βορά ή στο Νότο ή οπουδήποτε αλλού και όπου κανείς δεν μπορεί να συναντήσει κανέναν, πόσω μάλλον να πει οτιδήποτε) έρθει και μου πει ότι είμαι βλάκας, θα πρέπει και να μου το αποδείξει επιστημονικά!» (sic). Καλούμαστε επομένως να συμπεράνουμε πως αν οι Κερκυραίοι ρωτούν τους αριθμούς τι να κάνουν με τις ζωές τους δεν είναι ίσως –δεν είναι μόνον– επειδή δεν ξέρουν τι θέλουν ή και δεν θέλουν τίποτα, αλλά επειδή θέλουν να καταστήσουν κάτι έξω από τους ίδιους κοινωνό της αυτοκαταστροφικής τους ορμής. Φιλοδοξούν να αφεθούν στις ορέξεις των τουριστών, να κάνουν ότι εκείνοι θέλουν, όπως ο Μαζόχ παραιτήθηκε κάθε δικαιώματος επάνω στο σώμα του, εκχωρώντας τη δυνατότητα λήψης αποφάσεων για τη ζωή και το θάνατο του στη γυναίκα του, δια συμβολαίου. Όσο για το σώμα του νησιού, καθώς τα συμβόλαια με τις τεχνικές εταιρείες υπογράφονται το ένα μετά το άλλο, ο συνεχιζόμενος άθλος της ταρίχευσης του τείνει να αποπερατωθεί. Αυτό το λείψανο, είναι πια βέβαιο, θα παραμείνει πετρωμένο στους αιώνες. Καθώς κάθε ορμίσκος, κάθε κρηπίδωμα, παραγεμίζεται με τσιμέντο, οι Κερκυραίοι, επιτέλους, φαίνεται πως παίρνουν εκείνο που ζητούσαν• όπως ο Κράσσος, ο Ρωμαίος στρατηγός. Αναζητώντας αυτός, ο πλουσιότερος κατά πολλούς άνδρας στη Ρώμη, δόξα και πλούτη στην ανατολή, συνάντησε τελικά το θάνατο, καταδικαζόμενος να πιεί ένα κύπελλο γεμάτο λιωμένο χρυσάφι.

Το μπετόν ως ταφόπλακα. Καθώς η Κέρκυρα μοιάζει να εκφράζει επεκτατικές βλέψεις προς δυσμάς και ανατολάς, κάνοντας, κατά πως φαίνεται, τεχνητά, με το τσιμέντο, αυτό που σε ένα άλλο νησί, τη μακρινή ηφαιστιογενή Ισλανδία επιτυγχάνεται χάρη στη λάβα που καυτή χύνεται στη θάλασσα και στερεοποιείται, εύλογα διερωτάται κανείς έως που θα φτάσει αυτή η ανάπτυξη. Τα όρια της διεφάνησαν μερικώς μόνο στο νησί των πάγων με την πρόσφατη κατάρρευση του εκεί «οικονομικού θαύματος». Ας παρατηρήσουμε μόνο ότι ο καρκίνος είναι εκείνος που αναπτύσσεται απεριόριστα και αυτός έως το θάνατο• και πως οι μάζες του σκυροδέματος φέρνουν στο μυαλό –μεταφορικά…– καρκινικούς όγκους. Ας μπούμε τώρα στον πειρασμό να συγκρίνουμε αυτούς τους συμπαγείς όγκους με τα επιβλητικά μνημεία της πραγματικής Νήσου του Πάσχα, αυτής στον Ειρηνικό Ωκεανό. Τα ογκώδη πέτρινα κεφάλια ρίχνουν βαριά τη σκιά τους στους σύγχρονους κατοίκους της νήσου• το βλέμμα των προγόνων είναι βλοσυρό, αυστηρό, επικριτικό. Είναι τέτοια η φύση του τουρισμού, όπου αυτά τα πρόσωπα, υπόμνηση της ύβρεως, ταυτισμένα με την αυτοκαταστροφή ενός πολιτισμού που ξεπέρασε τα όρια –οι αυτόχθονες κάτοικοι, σύμφωνα με τους αρχαιολόγους, εξάντλησαν το περιβάλλον του νησιού από την αλόγιστη υπερεκμετάλλευση, οδηγούμενοι στην αλληλοεξόντωση– καθίστανται τουριστικά αξιοθέατα. Εκεί, στους λόφους όπου το άγρυπνο βλέμμα των ερινυών πλανάται, οι τουρίστες βολοδέρνουν, κάνοντας site-seeing… Εδώ δεν έχουμε το φόβο ότι οι προπάτορες μας μάς παρακολουθούν. Και βέβαια το πάζλ της ανιστορικότητας συμπληρώνεται με την πρωτόφαντη απουσία μέριμνας για το μέλλον. Τα μνημεία του δικού μας κερκυραϊκού πολιτισμού θα είναι κατά τι πιο άχαρα: Μερικά στρέμματα τσιμέντο μέσα στη θάλασσα.

Κάστρα στην άμμο. Τεχνητά νησιά από τσιμέντο. Στα Αραβικά Εμιράτα τέτοια νησιά λαμβάνουν το σχήμα λογότυπων εταιρειών εμπορίας πετρελαιοειδών. Και η Κέρκυρα ασφαλώς έχει πλέον καταστεί ένα ανάλογο «logo»• σήμα κατατεθέν, κοινώς trademark• ο νάρθηκας από μπετόν κατά μήκος της ακτογραμμής συμβάλει στην κατοχύρωση του. Από απόσταση φαντάζει αρκούντως θελκτικό – τελευταίως η «Athens voice» προέτρεπε τους τζάμπα αναγνώστες της να σπεύσουν στην «υπέροχη παραλία» των Γουβιών και στα καθάρια νερά της Δασιάς(!). Αλλά ο βούρκος φαίνεται όταν κανείς πλησιάσει, όπως –εικονική πραγματικότητα– τα pixels σε μια οθόνη με χαμηλή ανάλυση. Είπαμε το νησί έχει τετραγωνισθεί. Το σχήμα του, το άμοιρο περίγραμμά του, κοσμεί πλήθος προϊόντων: μπλουζάκια –δεν κρύβουν τη γύμνια–, ρακέτες –παίζουμε πινγκ-πονγκ, αποποιούμενοι τις ευθύνες για την οικτρή μας κατάσταση–, ρολόγια τοίχου – σταματημένα. Και ίσως σε κάποιο τοίχο, στην κουζίνα ενός σπιτιού, μια σανίδα από αυτές όπου πάνω τους κόβουν λαχανικά. I luv Corfu! Η Κέρκυρα• ένα νησί τουριστικό, μια λωρίδα γης. Ένα σώμα κατατεμαχισμένο• καλούνται όσοι πιστοί να μεταλάβουν. Λοιπόν, μην κοιτάτε το γάιδαρο στα δόντια… Όταν τα φιλέτα τελειώσουν θα μας έχει μείνει ακόμα ο κανιβαλισμός.

http://www.aytonomoikerkyras.blogspot.com/

Το άρθρο Πετάει, πετάει ο γάιδαρος… Δεν χαρίζεται… εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.

The degrowth project

At a time when the greenhouse effect and climate change have become front page news, following the IPCC’s (Intergovernmental Panel on Climate Change) Fourth Assessment Report, which definitely links the clear signs of global climate change with increases in man-made emissions of CO2 and other greenhouse gases since the start of the Industrial Revolution, the emergence of the degrowth project developed by Serge Latouche[1] and others was a significant development in Green politics and thought. This is because it showed that the Green movement, after its rise as an antisystemic movement in Germany in the 1970s and its subsequent integration into mainstream politics as a kind of reformist Left party or lobby (taking part in the process –or supporting in various degrees– the criminal wars of the transnational elite in the 1990s and beyond), could still play a role at the boundaries between a reformist and an antisystemic movement. As I will try to show below, the degrowth project could be said to represent a dialectical synthesis between the antisystemic Green approaches of the German “fundos”, which have nowadays almost completely disappeared and the reformist approaches of the mainstream Green parties, which have by now proven bankrupt

At the same time, the degrowth project shows significant similarities, both at the theoretical and the strategic levels, with the “Simpler Way” approach suggested by Ted Trainer, which, like the degrowth approach, involves “mostly small, highly self-sufficient local economies; economic systems under social control and not driven by market forces or the profit motive and highly cooperative and participatory systems”, as well as the associated “eco-village movement.”[2] However, the degrowth project stresses that the transition process involves not just the creation of “eco-villages”, mainly outside the main society, but, instead, the creation of “urban villages,”[3] which involve the development of a high degree of decentralisation within the main society itself. In other words, unlike the supporters of eco-villages who, even when their aim is the creation of a new social movement and not just a life style change, aspire mainly to a movement based on communities outside the main society, supporters of the degrowth project explicitly aim to create a new social movement within the main society –as the traditional Green parties have always attempted to do.

The rationale of the degrowth project is the familiar radical Green one. Growth for growth’s sake is unsustainable as it pushes the limits of the biosphere. Although there have been some improvements in ecological efficiency they have been offset by growth. As a result, the ecological crisis, particularly as far as the greenhouse effect is concerned which threatens with a catastrophic climatic change, has been worsening all the time. It is now well established that continuous expansion has been at the expense of the quality of life ―in terms of clean water, air and the environment in general— if not of life itself, first of animals, and then increasingly of human beings themselves. Therefore, degrowth, in terms of downscaling our economy, seems necessary and desirable. In fact, Latouche points out, a downscaling policy could be put into effect almost immediately in areas like the following which “are crying out for downscaling”: reducing or removing the environmental impact of activities that bring no satisfaction; reviewing the need for excessive movement of people and commodities across the planet; relocalising our economies; drastically reducing pollution and other negative effects of long-distance transport; questioning the need for so much invasive, often corrosive, advertising[4].

The aim should therefore be a non-growth society to replace the present growth society. This implies going beyond the economy by challenging its domination of present life, in theory and in practice, and above all in our minds. In practice, this means the imposition of a massive reduction in working hours to guarantee everyone a satisfying job. Furthermore, degrowth must apply to the South as much as to the North if there is to be any chance to stop Southern societies from rushing up the blind alley of growth economics. Therefore, “where there is still time, they should aim not for development but for disentanglement ―removing the obstacles that prevent them from developing differently… As long as hungry Ethiopia and Somalia still have to export feedstuffs destined for pet animals in the North, and the meat we eat is raised on soya from the razed Amazon rainforest, our excessive consumption smothers any chance of real self-sufficiency in the South”.[5] However, although Latouche rightly points out ―adopting indirectly the analysis of dependent development― that Africa was self-sufficient in food until the 1960s when the great wave of development began which led to dependence, it is not equally clear whether he adopts also the conclusions of this analysis for a break with the capitalist market economy. Still, as I attempted to show elsewhere, such a break with capitalist neoliberal globalization is a necessary step towards a self–reliant development in the South.[6]

Furthermore, as Latouche stresses, degrowth does not also imply any move towards abolishing the market economy system but only reducing its scope:

“drastically reducing environmental damage does mean losing the monetary value in material goods. But it does not necessarily mean ceasing to create value through non-material products. In part, these could keep their market forms. Though the market and profit can still be incentives, the system must no longer revolve around them”.[7]

Thus, Latouche still believes that an eco-compatible capitalism is “conceivable in theory” ―something that ignores the dynamics of the market economy system which, at the end, are incompatible with effective state controls for the protection of the environment― and only in practice is unrealistic. This is because, the same author argues, the power of TNC’s (Transnational Corporations), in combination with the breaking down of the class struggle, does not allow anymore the required level of regulation as existed under the Keynes-Fordist regulations of the Social Democratic era. He therefore concludes that:

A society based on economic contraction cannot exist under capitalism. But capitalism is a deceptively simple word for a long, complex history. Getting rid of the capitalists and banning wage labour, currency and private ownership of the means of production would plunge society into chaos. It would bring large-scale terrorism. It would still not be enough to destroy the market mentality. We need to find another way out of development, economism (a belief in the primacy of economic causes or factors) and growth: one that does not mean forsaking the social institutions that have been annexed by the economy (currency, markets, even wages) but reframes them according to different principles.[8]

Finally, the degrowth project adopts a similar stand of a not outright rejection of the market economy’s political complement: representative ‘democracy’. In his valuable contribution to the debate on the ID project Latouche[9] was clear about his stand on the matter:

In this context, radical rejection of representative “democracy” is somewhat excessive. It is now part of our tradition, whether we like it or not. And it isn’t necessarily the embodiment of evil… Improved representation, with recallable officers and direct participation in some cases (e.g. the participative budget in Porto Alegre), may constitute a satisfactory compromise. The key issue of the equal distribution of economic power will indeed remain unsolved, but it is somewhat illusory to envision solving it at a stroke with the magic wand of direct democracy.

Leaving for the next section the issue whether the market economy system is (even in theory) compatible with an economy which is not geared by economic growth, as far as representative ‘democracy’ is concerned, the ‘tradition’ of this kind of democracy is, in fact, only two centuries old or so. [10] Namely, since the last quarter of the 18th century when the ‘Founding Fathers’ of the US Constitution introduced representative ‘democracy’ as the political complement of the system of the market economy that was introduced at about the same time. The conception of democracy which was dominant up to then was the one that had been practiced in classical Athens in 5th century BC. It is well known that representative ‘democracy’ deprives the vast majority of the population of exercising their political will ―something that can only be done directly by the people itself. Therefore, the improvements suggested by Latouche implicitly see democracy as a procedure and not as a regime,[11] as they do not seem to take into account that a representative ‘democracy’ is a completely different system from a political or direct democracy. When, for instance, Latouche argues that ‘improved representation, with recallable officers and direct participation in some cases, may constitute a satisfactory compromise’, in effect, he adopts the approach of many in the reformist Left who try to improve the present bankrupt system through direct democracy ‘injections’, forgetting that such injections function in the end as inoculations against direct democracy, since they do not help in the re-creation of a genuine democratic consciousness. A representation may indeed be improved, but surely this does not constitute democracy, which clearly is not a system that can be exercised a-la carte, as is the Porto Alegre case in which some decisions are delegated to democratic assemblies whilst others — which happen to condition the former — are left for representatives to take!

Degrowth and Inclusive Democracy

Although, therefore, the project of degrowth is seen by its supporters as “a political project, in the strongest sense of the term, that of the construction, in the North as well as in the South, of convivial, autonomous and economical societies (and) does not come within the area of professional politicians’ politicking”[12], it is clear that it mainly aims at only one aspect of the present multi-dimensional crisis: the ecological aspect. However, even though this is a very important aspect of the crisis, equally important are the other aspects of this crisis.

Thus, first, the political crisis, which is manifested by the total degradation of the meaning of citizenship and the growing passivity of citizens towards what passes today as “politics”, can be shown to be the outcome of the concentration of political power at the hands of political elites (and economic elites through their control of the mass media). But, it is the dynamics of the system of representative ‘democracy’, which has led over time to the present huge concentration of political power at the hands of political elites that allows them to carry out, for instance, their criminal wars in Iraq and Afghanistan, despite the repeatedly expressed opposition of citizens in their own countries. Still, despite the growing political crisis, which has led to almost bankruptcy the present system of representative ‘democracy’, this system is implicitly or explicitly adopted by the degrowth project, subject to some improvements.

Second, the economic crisis, also, does not receive any mentioning in the degrowth project, but only to the extent that inequality is related to economic growth. However, as I’ll try to show below, inequality is not simply related to the growth economy; it is related to the very system of the market economy ―which the degrowth project also adopts with some amendments— that gave rise to the growth economy.

Third, there is no mentioning of the parallel social crisis, as a result of the creation of a superclass and an underclass following the spreading of neoliberal globalisation. The social crisis, once more, is mentioned in this project only to the extent that it is related to economic growth, through consumerism.

Finally, the ecological crisis itself is mentioned in terms of a common problem that “humanity” faces because of the degradation of the environment, with no mention at all of the differentiated class implications of this crisis, i.e., of the fact that the economic and social implications of the ecological crisis are primarily paid in terms of the destruction of lives and livehood of the lower social groups ―either in Bangladesh or in New Orleans― and much less in terms of those of the elites and the middle classes, which have various ways at their disposal to minimise these consequences. It is not therefore surprising that supporters of the degrowth project end up adopting measures for the descaling of the economy which, as we shall see below, are mainly going to affect the weaker social groups.

In other words, the degrowth project, unlike the ID project, is not a universalist project for human liberation but a one-issue project. This is not surprising, given Latouche’s distrust for universalist projects:[13]

Lastly, I distrust any universalist project, even a radical or subversive one: I am prone to detect in it some residual smell of Western ethnocentrism. I already disagreed with Castoriadis about this. Reading Takis Fotopoulos strengthens my doubts. As Louis Dumont perfectly showed, the holistic imaginary of most human societies, if not unacquainted with some requirement of due consideration for dignity of individuals and attention to their will, is largely irrelevant to our egalitarian imaginary.

However, as I tried to show elsewhere,[14] to my mind, this is motivated by the postmodernist aversion to any kind of universalist project —the same aversion which has led to the abandonment, by most of the Left, of any problematique for a radical social change, and to what Castoriadis rightly called ‘generalized conformism’.[15] But, as I put it in my critique of postmodernism, “the postmodern emphasis on plurality and ‘difference’, in combination with the simultaneous rejection of every idea to develop a universal project for human emancipation, in effect, serves as an alibi for abandoning liberatory analysis and politics and conforming to the status quo and, inevitably, ends up with a reformist politics (which does not challenge in any way the system of the market economy and representative ‘democracy’).[16] Furthermore, I think it constitutes a sweeping generalisation to identify any universalist project that originated in the West with “Western ethnocentrism”, just because it originated in the West, even if such a project is founded on the demand for autonomy and freedom ―like the ID project― as if such demands are not universal human demands but only those of Westerners!

Apart, however, from this basic difference as regards the nature of the degrowth and ID projects, there are significant theoretical and strategic differences between them, which of course do not diminish their important similarities as regards the aim they share, as far as the main objective of economic activity in general and production in particular is concerned, through a move away from the present growth economy and society and, also, concerning their common means of achieving this aim, through radical decentralisation and localism.

The imaginary of development and the two types of growth economy

As far as the theoretical differences is concerned, from the ID’s perspective, the growth economy is not just the outcome of domination of specific imaginary significations or values, but the outcome of social struggle on the one hand and technological (including organisational) and socio-economic developments on the other. In other words, the rise of the growth economy and society, let alone the rise of bourgeois society itself, cannot simply be reduced to the emergence of the Enlightenment idea of Progress and the consequent rise of the imaginary of development. In fact, it would even be wrong to assume, as Castoriadis[17] does, that modernity is the outcome of two parallel currents:

We must consider the emergence of the bourgeoisie, its expansion and final victory in parallel with the emergence, propagation, and final victory of a new “idea”, the idea that the unlimited growth of production and of the productive forces is in fact the central objective of human existence. This “idea” is what I call a social imaginary signification. To it correspond new attitudes, values, and norms, a new social definition of reality and of being, of what counts and what does not count (…) The marriage —probably incestuous— of these two currents gives birth, in diverse ways, to the modern world.

However, far from ‘parallel’, the two currents (the rise of the market/growth economy and the bourgeoisie on the one hand and the emergence of the growth ideology on the other) were integral elements of the same process, the latter playing the role of ‘objectively’ justifying the former.

As I attempted to show elsewhere,[18] both the capitalist and the ‘socialist’ economies ―the Eastern bloc of ‘actually existing socialist’ (AES) countries― were types of growth economy, i.e. a system of economic organisation geared, either ‘objectively’ (as in the case of market economies) or deliberately (as in the case of planned economies), toward maximising economic growth. The rise of these growth economies however cannot be explained solely by ‘objective’ economic and technological factors (as Marxists do) or by ‘subjective’ factors alone, i.e. imaginary significations and corresponding values and ideas (as some Greens attempted to do). Instead, to fully account for the rise of the growth economy, we have to refer to the interaction between the ‘objective’ and ‘subjective’ factors. Thus, the objective factors refer to the grow-or-die dynamic of the market economy, whereas the subjective factors refer to the role of the growth ideology. Contrary, therefore, to the claims made by most currents in the Green movement, it is not the growth ideology that is the exclusive, or even the main, cause of the emergence of the growth economy. The growth ideology has simply been used to justify the market economy and its dynamics ―which inevitably led to the capitalist growth economy. The implication is that the main issue today cannot be reduced to just a matter of changing our values, as some radical Greens naively argue, or even condemning economic growth per se. The crucial issue today is how we may create a new society where institutionalised domination of human being over human being and the consequent idea of dominating nature are ruled out. The search for such a system will lead us to the conclusion that it is not just growth ideology, which has to be abandoned, but the market economy itself.

Furthermore, objective and subjective factors did not contribute equally to the emergence of the two types of growth economy. Objective factors were particularly important with respect to the rise and reproduction of the capitalist growth economy, but did not play any significant role in the emergence of the ‘socialist’ growth economy —although they were important with respect to its reproduction. Vice versa, subjective factors, the growth ‘values’, merely played an ideological role, as far as the capitalist growth economy is concerned, whilst played a crucial role with respect to the rise and reproduction of the ‘socialist’ growth economy, given the Enlightenment’s identification of Progress with the development of productive forces and the influence that the Enlightenment ideas had on the rising socialist movement.

Thus, marketisation and growth, fuelled by competition, constituted, historically, the two fundamental components of the system of the market economy. Marketisation has always been the outcome of the effort of those controlling the market economy to minimise social controls on the markets, whereas economic growth has been the outcome of a process, which, at the micro-economic level, involves the pursuit of profit through the continuous improvement of efficiency. Both marketisation and growth were not the result of some changes in “imaginary significations”, or values, but were, instead, the inevitable outcome of the fact that the advent of industrialism (mechanised production) took place under conditions of private ownership and control of the means of production. Under such conditions, as it could be shown by both orthodox and Marxist economic theory, maximisation of economic efficiency crucially depends on further division of labour, specialisation and the expansion of the size of the market. This is why modern technology has always been designed to maximise economic efficiency, something that implies further expansion of the division of labour and the degree of specialisation, irrespective of the broader economic and social implications.

Therefore, economic growth, extension of division of labour and exploitation of comparative advantages imply a departure from the principle of self-reliance. But, this departure has considerable repercussions at the economic level (unemployment, poverty, economic crises in market economy, and economic irrationalism in socialism), the cultural level (disintegration of social ties and values), the general social level (drastic restriction of individual and social autonomy) and, as we shall see, the ecological level. The inevitable consequence of the pursuit of profit, through maximisation of efficiency and the size of the market, has been the concentration of economic power in the hands of the elites that control the economic process. A similar concentration took place in the socialist growth economy. So, the difference between the two types of growth economy with respect to concentration is simply reduced to who owns the means of production and how they are allocated among different uses.

However, the above distinction is necessary because, although ownership—and particularly control of the means of production—was only formally social in the ‘socialist’ growth economy, the fact that the allocation of resources was achieved mainly through the central planning mechanism, rather than the price mechanism constitutes an important qualitative difference. Thus, whereas in the capitalist growth economy (and the ‘socialist market economy’) the economic growth objective, as well as the intermediate objectives (efficiency, competitiveness), are derived ‘from within’ the logic and dynamics of the system itself, in the `socialist’ growth economy, the same objectives are imposed ‘from without’, by the political decisions of the party bureaucrats who control the planning mechanism. In other words, it is conceivable that a planned economy may pursue different objectives than those adopted by a market economy. But, although a certain amount of development of productive forces will always be needed so that, at least, the basic needs of all citizens are satisfied, still, this does not imply a struggle to maximise growth in competition with the capitalist growth economy (‘to catch up and overtake America’ was the Soviet slogan) and everything this struggle involves in terms of the need to improve efficiency. So, whereas in the capitalist case, the growth economy is the inevitable outcome of the workings of the market economy at the micro-economic level, in the socialist case, it is simply the selected objective at the macro-economic level.

But, why the same growth ideology was shared by two different socio-economic systems? As I attempted to show elsewhere,[19] the first component of the market economy system, the marketisation process, had divided the intelligentsia of the industrial era and led to the two major theoretical and political movements of modernity: liberalism and socialism. However, no similar divide had arisen with respect to the second component, that is, economic growth. Economic growth became a central element of the dominant social paradigm (i.e. the system of beliefs, ideas and the corresponding values, which is associated with the political, economic and social institutions) in both the capitalist and the ‘socialist’ versions of the growth economy. Thus, economic growth became a liberal and a socialist objective, although it is intrinsically linked to the market economy alone, and despite the commitment of the ruling elites in the AES countries to substitute central planning for the market economy.

Therefore, despite the fact that the dominant ideology in the West has been that of liberalism and in the East of socialism, still, both the market economy in the former case and the planned economy in the latter shared the same growth ideology that has been established for over 200 years, in the wake of the industrial revolution and the ‘grow-or-die’ dynamic, which was set in motion by the market economy. It was therefore the shift from markets to a market economy system, which marked the move to new forms of social organisation that embodied a new ‘social imaginary signification’ (i.e., the boundless spreading of ‘rational domination’ identifying progress with the development of productive forces and the idea of dominating Nature) and not the other way round, as some Greens imply, often influenced by Castoriadis’ vague thesis about the two ‘parallel’ processes we saw above.

For both liberals and socialists, from Adam Smith to Karl Marx, the fundamental problem was how humankind could, with the help of science and its technological applications, maximise economic growth. In fact, Marx was even more emphatic about the importance of rapid economic growth. So, the growth ideology has complemented the liberal ideology of the capitalist growth economy and the socialist ideology of the socialist growth economy. In this sense, the growth ideology has been the ultimate ideological foundation for both the capitalist and the socialist growth economy, despite the different ways in which the hierarchical patterns of power concentration are structured in the two types of growth economy. Furthermore, the growth ideology has, in a sense, functioned as the ‘ideology in the last instance’, since it has determined which ideology would be dominant at the end. This is why the economic failure of the socialist growth economy (namely, the failure to create a Western-type consumer society) was the main reason that led to the collapse of this type of growth economy and to the present universal predominance of the capitalist growth economy and its own ideology (liberalism/neoliberalism).

This common growth ideology can also account for the fact that both types of growth economy share a similar environmental degradation –in fact, a bigger degradation in the AES countries due to the less efficient technologies used in these economies and the fact that the pollution effects were intensified by their price structures, which underpriced energy and raw material resources, leading to their overuse. Thus, to the extent that the present concentration of power cannot be simply reduced to capitalist production relations, as Marxists contend, to a similar extent, the ecological crisis itself cannot be merely reduced to capitalist relations and conditions of production, as eco-Marxists maintain[20]. It is, anyway, evident that an analysis of the ecological crisis on the basis of capitalist production relations fails to explain the presence of an even more serious ecological crisis in the AES countries, despite the absence of capitalist production relations in the sense of privately owned means of production. Thus, just as it would be wrong to attribute the ecological crisis merely to the growth ideology, as environmentalists and various ‘realos’ within the Green movement do, disregarding the institutional framework of the market economy and the consequent power relations, it would be equally wrong to impute this crisis mainly to capitalist production conditions, as eco-Marxists are trying to do, disregarding the significance of the growth ideology on the theory and practice of socialist statism.

In fact, in order to provide an adequate interpretation of the ecological crisis, we should refer not just to the interplay of capitalist production relations with conditions of production (as eco-Marxists do), but to the interplay of ideology with the power relations, which result from the concentration of power in the institutional framework of a hierarchical society. At this point, however, it should be pointed out that although the idea of dominating nature is as old as social domination within hierarchical society, the first historical attempt to dominate nature en masse emerged with the rise of the market economy system and the consequent development of the growth economy. Therefore, to explain the present ecological crisis we have to begin with the historical factors which led to the emergence of the hierarchical society in general, and continue with an examination of the contemporary form of hierarchical society in which the elite draws its power mainly from the concentration of economic power.

Still, despite the fact that the growth ideology underpinned both the liberal and socialist ideology, one should not ignore the intrinsic relationship between means and ends. Therefore, in spite of the fact that both types of growth economies aimed at the same goal (maximisation of economic growth), the difference in the means used is very important. Planning is a means which is primarily consistent with a system of social ownership of the means of production, whereas the market is primarily consistent with private ownership. Although, therefore, various combinations of planning/market and social/private ownership of productive resources have been proposed and implemented in the past, the fact remains that it is the combination of planning (combined perhaps with forms of artificial ‘markets’ like the ones proposed by the ID economic model) with forms of social ownership, which only can secure the satisfaction of all citizens’ needs. So, any combination of real markets with private ownership of productive resources (as in market economies) is bound to distribute the benefits from economic growth in a very uneven way that does not meet the needs of all citizens. In fact, even a combination of social ownership of the means of production with real markets is bound to lead again (because of the dynamics of the market mechanism itself) to significant unevenness and inequality, as is the case in today’s ‘socialist-market’ economies and particularly the ‘economic miracle’ of China, which is notorious for its ‘phenomenal’ growth rates and the parallel huge and growing inequality, as well as the severe damage to the environment!

However, apart from this basic difference, the two types of growth economy share many common features and, in particular, two very important characteristics: concentration of economic power and ecological damage. These characteristics, in turn, follow from the fact that both versions share the intermediate objective of efficiency. Efficiency is defined in both systems on the basis of narrow techno-economic criteria of input minimisation/output maximisation and not on the basis of the degree of satisfaction of human needs, which is supposed to be the aim of an economic system[21]. Therefore, although concentration of economic power in the socialist growth economy was mainly the outcome of the concentration of political power in the hands of party elites, and not the outcome of the ‘automatic’ functioning of the economic system, still, the adopted objective to maximise economic growth and efficiency imposed the need to use the same methods of production in both East and West. Furthermore, given that the concept of economic efficiency, which both systems share, does not take into account the “externalities” of the economic process and particularly the negative consequences of economic growth on the environment, the outcome is today’s widespread environmental damage all over the planet.

Is degrowth a matter of ideology and values?

Modern hierarchical society relies for its reproduction on the maximization of economic growth. This is true on three accounts: production, consumption and concentration of income and wealth.

As far as production is concerned, it was shown above why the dynamics of the market economy lead to a constant expansion of production for efficiency and profits to be maximized. A non-growth system of the market economy is therefore a contradiction in terms. Not simply because the present main actors in the internationalized market economy, Transnational Corporations (TNCs), will never accept in practice the downscaling of the economy and would simply move to other areas in case some countries in the North attempt to adopt a degrowth policy, but also, because the system of market economy is simply incompatible with zero economic growth. Even if we assume the ultimate science fiction scenario that, somehow, a non-growth economy was imposed globally, the outcome would have probably been a Depression much worse than the Great Depression of the pre-war period, with the resulting social chaos possibly leading to various forms of eco-fascism. Of course, this does not mean that a degrowth society is impossible. It simply means that a degrowth society cannot be based on the market system, since economic growth is the very motor that energizes it.

On the consumption side, it is well known that for most people the rationale of the market and growth economy is their offspring: the consumer society. Middle classes in the North work today under conditions not much different from those of the 19th century in terms of actual (not formal) hours of work, and even worse in terms of stress, in order to “enjoy” the benefits of consumerism ―the only reason to suffer a boring and stressful job and, for many, their only meaning of life. On the other hand, lower social groups suffer similar, if not worse, conditions of work, not only in order to cover their basic needs, but also to enjoy —usually through continuous borrowing― as many of the benefits of the consumer society as possible, imitating the life style promoted by the mass media. Even worse is the position of the peoples in the ex AES countries and China, India etc., who either emigrate to the North and work under slavery conditions with the same consumerist “dream”, or simply suffer similar conditions at home with the same aim. It is, therefore, obvious that a degrowth market-based economy and society is non-feasible not only because degrowth deprives it from its basic dynamics on the production side, but also because it deprives it from its justification in the eyes of citizens, who, today, have been transformed into consumers.

Finally, as far as concentration of income and wealth is concerned, this constitutes the fundamental contradiction of the growth economy. This is not because, as it is usually argued, the continuation of the growth economy has serious environmental implications, but because the necessary condition for the reproduction of the growth economy is the concentration of its benefits to a small section of the world population, i.e. the huge inequality in the distribution of world income. This is both because it is simply not physically possible for the wasteful consumption standards, which are today enjoyed by the “two-thirds societies” in the North and the elites in the South, to be universalized and enjoyed by the world population, and also because a universalized growth economy is not environmentally sustainable at the present state of technological knowledge and cost of “environmentally-friendly” technologies. Therefore, concentration of income and wealth and ecological disintegration do not simply constitute consequences of the establishment of the growth economy, but also fundamental pre-conditions for its reproduction. Contrary to the reformist Left’s approaches, the growth economy in the North not only is not threatened by the growing inequality of the present internationalized market economy, but, instead, depends on it. Thus, just as the production of the growth economy is not possible without the plundering of nature, its physical reproduction is equally impossible without further concentration of economic power.

It is therefore clear that the present concentration of economic, political and social power in the hands of the elites who control the growth economy is not simply a cultural phenomenon related to the values established by the industrial revolution, as significant currents within the ecological movement naively believe. The realization of ecological balance is not just a matter of changes in value-systems (abandonment of the growth logic, consumerism etc.), which would subsequently lead us to an eco-friendly way of living. In fact, concentration of power constitutes the inevitable outcome of a historical process that started with the establishment of hierarchical social structures and the implied ideology of domination of human over human and nature and culminated in the development of the market economy and its by-product the growth economy in the last two centuries.

The market/growth economy and the concentration of economic power are opposite sides of the same coin. This means that neither the concentration of economic power nor the ecological implications of the growth economy are avoidable within the present institutional framework of the internationalized market economy. However, the increase in the concentration of economic power leads many people to the realization that Progress, in the sense of improvements in welfare through economic growth, has a necessarily non-universal character. Therefore, the moment of truth for the present social system will come, when it will be universally acknowledged that the very existence of the present wasteful consumption standards depends on the fact that only a small proportion of the world population, now or in the future, are able to enjoy them.

In conclusion, although economic growth has clearly played an important ideological role in both actually existing socialism (as part of socialist ideology) and actually existing capitalism (as part of liberal ideology), still, in the latter, economic growth is also an integral element of its dynamics and its profit and efficiency objectives. But, if growth is seen not just as an imaginary signification, or an ideology, or value but, also, as a structural characteristic of capitalist market economy, this has serious implications both at the theoretical, as well as the strategic levels.

At the theoretical level, as we have seen above, the issue whether degrowth is compatible with a market economy is not a dogma. It is simply a matter of History and study of the dynamics of the system of the market economy. The question is: has there ever been a system of market economy, in the Polanyian sense, whose dynamic had not led to maximisation of economic growth —barring the periods of unwanted economic crises― whether this was a capitalist market economy, or even a “socialist” one like today’s China in which state enterprises have to compete with private? If the answer is negative —as it should be― then this is a strong indication that degrowth could not be seen as just a matter of changing values and imaginary significations, or of “abandoning a faith system, a religion”[22], and that it is simply non-feasible within a system of market economy. Instead, degrowth is perfectly compatible with a new kind of economy and society beyond the internationalised market economy.

At the strategic level, as we shall see below, the growth economy could not be transcended through a program of reforms, like the ones suggested by the degrowth project, or even through radical decentralisation within the market economy institutional framework, whether this is effected through eco-villages, or urban villages and similar institutions.

Could we transcend the growth economy through reforms?

No one could, of course, take seriously the “reforms” suggested by the political and economic elites at their last annual luxury meeting in Davos. The reason is that these reforms take for granted not only the cause of the present ecological crisis, i.e., the growth economy and the system of market economy, but also the privileges afforded to them by the same system. Their motto aptly summarised by Utz Claassen, who runs the German Power Company Energy Baden-Wuerttemberg, was that “only if governments put regulations and clear targets in place, but leave it to the markets to set prices and allocate resources, can the world tackle climate change”.[23] And, of course, not only new measures ―according to the elites’ logic― should not affect their privileges but, if possible, should also be used as a means to further expand them. As Daniel Esty, director of the Yale Center for Environmental Law and Policy, put it at the Davos World Economic Forum, “better regulation, better markets, and better technology ―all have to combine to ensure that resources are used and deployed correctly…there is a reason why General Electric is betting the company on the assumption that environmental opportunities will create a billion dollar market”[24].

But, what about the really radical reforms suggested by the degrowth project, as a step towards a degrowth economy? The rationale behind the proposed reforms, as were skilfully put by Latouche,[25] is the following:

The absolutely necessary change is not, of course, one of those, which a simple election could solve by putting in place a new government or by voting for another majority. What is necessary is much more radical: a cultural revolution, neither more nor less. However, let us clarify immediately that for us, as for Castoriadis, “Revolution means neither civil war nor bloodshed (…) The revolution signifies the entry of the essence of the community in a phase of political activity, i.e. instituting. The social imaginary is put at work and explicitly deals with the transformation of existing institutions”.[26] The project of a degrowth society is, in this sense, eminently revolutionary. It is about quite as much a change of culture, as of the legal system and the relations of production, the realization of local “democratic” initiatives is more “realistic” than that of a global democracy. It is out of the question to overthrow frontally the domination of capital and the economic powers. There remains only the possibility of dissidence (…) The degrowth stake consists of thinking that the attraction of the convivial Utopia, combined with the weight of the constraints on change, is likely to favour a “decolonization of the imaginary” and to incite sufficient “virtuous” attitudes in favour of a reasonable solution: an ecological democracy.

However, given what was said above about the non-rejection by the degrowth project of either the system of market economy or its political complement, representative ‘democracy’, it is clear that the cultural revolution imagined by the degrowth project does not imply a systemic change. Yet, Castoriadis’ works, particularly his early works, but also his late ones, do imply a systemic change, although he never attempted to articulate a strategy leading to the transcedence of political and ethical heteronomy, or even to outline a genuine democracy consistent with his autonomy project.[27] Degrowth mostly deals, as the above extract explicitly states, with the “decolonization of the imaginary”, i.e., a change in values and ideas. Even when talk is made about changes in the institutions, in the form of changes in the legal system and the relations of production, it is clear that these do not involve changes in the ownership of means of production and the market allocation of resources.

Thus, even if the reformist transition programme[28] was ever to be adopted ―a possibility that Latouche rightly rules out― it would have never led to the creation of an alternative sort of socio-economic consciousness. Instead, it would have alienated the lower social groups (including the lower middle class), which would particularly have to pay the price for the adoption of the measures involved. This would be true of such measures as the following ones ―also adopted by mainstream Greens:

* Bringing material production back down to the levels of the 1960s and 1970s (which implies more unemployment and poverty among the weaker social groups)

* Internalizing transport costs (which implies that private cars, as well as flying would become again luxury commodities to be enjoyed only by the upper social groups)

* Returning to small-scale farming (which means higher prices for foodstuff ―something that would particularly hit the lower social strata)

* Reducing energy waste by three quarters through measures like the ones proposed by the Negawatt scheme, which aims at a dramatic cut in energy consumption, without any drastic reduction in needs, through the use of a system of taxes, norms, bonuses, incentives and selective subsidies to make virtuous behaviour an economically attractive option (a system which, even if successful ―a big if!― is by no means certain, as Latouche himself rightly points out, that it would really avoid the rebound effect: i.e., the economic principle whereby reduced material and energy costs lead, via reduced financial costs, to increased material consumption).

The reason why these adverse effects ―that particularly hit the lower social strata― may arise has to do, of course, with the fact that the proposed reforms are based on market economics and particularly the internalization of external diseconomies ―i.e. those costs incurred by the activity of one player, but borne by the community at large, e.g., pollution costs. Similar considerations apply to technological fixes like the proposed massive reconversion programme, which could turn car factories into cogeneration power plants, or the extensive use of renewable energy resources which, as Ted Trainer[29], among others, has shown, could only have the desired effect if economic growth, living standards and consumerism are drastically cut—which clearly begs the question.

Still, Latouche is right when he argues that “the creation of democratic local initiatives is more realistic than that of a democratic world government”, particularly if it takes the form of a confederation of Demoi, as proposed by the ID project, which Latouche discusses in some detail.[30] However, localism, either it takes the form of urban villages and participatory democracy (Homs), or even of a confederation of demoi within a reformed market economy and representative ‘democracy’ (Latouche) clearly could not lead to a degrowth society on the basis of the above analysis. This sort of “ecological democracy” in no way solves the problem of concentration of economic and political power—the root cause of the present multidimensional crisis.

Similar considerations apply to Ted Trainer’s Simpler Way, which involves the development of “non-affluent (but quite sufficient) material living standards, mostly small, highly self-sufficient local economies” through a profound change in values and world view, away from some of the most fundamental elements in Western culture, especially to do with competitive, acquisitive individualism. Trainer argues that ‘our best chance will be through an attempt to work here and now on the transformation of existing towns and suburbs towards being “eco-villages” of a kind’ —a process which, he suggests, could begin as of now, through small local groups beginning to take more control over their local economies. This, he concludes, could be achieved with no fight against capitalism: “The Simpler Way is death for capitalism, but the way we will defeat it is by ignoring it to death, by turning away from it and building those many bits of the alternative that we could easily build right now”.[31]

However, as I have pointed out in reply to this argument[32], only if present antisystemic activities prefiguring the system become an integral part of an antisystemic movement, could they be part of a solution to the critical problem we face today rather than part of the problem itself. This process involves not the creation of eco-villages (mainly outside the main society) but, instead, the creation of local ‘inclusive democracies in action’ which would gradually move resources out of the capitalist market economy and create new political, economic and ecological institutions to replace the present ones. In other words, the core of the transitional process should involve a change of institutions at the local level which, through an interplay with a consequent change in values, would lead to a new culture rather than, as Trainer seems to argue, the whole process could simply be effected through a radical change in culture that is not necessarily connected with any parallel institutional change.

To conclude, economic localism, i.e., the change in relations of production in terms of creating self-sufficient or even self-reliant communities, is impossible as long as the TNCs and their branches are now spread in every community. Even in the transitional period, self-sufficiency is only one of the preconditions of economic democracy as part of an Inclusive Democracy, the other ones being demotic ownership of the means of production and a new system of democratic allocation of resources. All these measures have to be set in motion on the way to replace, at the end of this process, TNCs and the system of the market economy by a new system of economic organisation, which would not be geared by the market system and the principles of profit maximisation and efficiency that inevitably lead to a growth economy. Instead, it would be geared exclusively by the choice to cover the basic needs of all citizens and those of the non-basic needs that citizens themselves decide to cover –collectively, through their democratic assemblies and individually, through a voucher scheme and an artificial “market”.[33]

Similarly, as far as political localism is concerned, even in the transitional period, forms of direct or political democracy have to be created which, initially, will be in a dual power relationship with the state, until eventually they become universalised and federated into a confederal ID. To my mind, it is only through a transitional strategy[34] aiming to create new democratic political and economic institutions and, through paideia, which would aim to make hegemonic the corresponding values, that we could realistically hope to create the conditions for the emergence of an economy and society not based on economic growth: a real ecological democracy, as an integral part of an Inclusive Democracy.

[1] See e.g., Serge Latouche, “Degrowth: an electoral stake?” in The International Journal of INCLUSIVE DEMOCRACY Vol. 3 – No. 1 (January 2007).

[2] See Ted Trainer, “Renewable Energy: No Solution for Consumer Society”, The International Journal of INCLUSIVE DEMOCRACY Vol. 3 – No. 1 (January 2007) and also the dialogue on ecovillages, The International Journal of INCLUSIVE DEMOCRACY Vol. 2 – No. 3 (June 2006).

[3] Clement Homs “Localism and the city: the example of ‘urban villages’” in The International Journal of INCLUSIVE DEMOCRACY Vol. 3 – No. 1 (January 2007).

[4] Serge Latouche, “Will the West actually be happier with less? The world downscaled”, Le Monde diplomatique, December 2003.

[5] Serge Latouche, “Why Less Should Be So Much More: Degrowth Economics”, Le Monde diplomatique, November 2004.

[6] see Takis Fotopoulos, “Development or Democracy?”, Society and Nature, Vol. 3, No. 1 (Issue 7), 1995, pp. 57-92, and, also, Dependent Development: the case of Greece, (Athens 1985).

[7] Serge Latouche, “Will the West actually be happier with less? The world downscaled”, Le Monde diplomatique, December 2003

[8] Serge Latouche, “The globe downshifted”, Le Monde diplomatique, January 2006.

[9] Serge Latouche, “Can democracy solve all problems?”, Democracy & Nature , Vol. 9, No. 3 (November 2003), pp. 373-78 and The International Journal of INCLUSIVE DEMOCRACY Vol.1, No. 3 (May 2005).

[10] Takis Fotopoulos, “The Inclusive Democracy project: A rejoinder”, Democracy & Nature , Volume 9 Number 3, (November 2003), pp. 429-472

[11] see Cornelius Castoriadis, “La démocratie comme procédure et comme régime, La montée de l’insignifiance, (Seuil, Paris, 1996), pp. 221-241

[12] Serge Latouche, “Degrowth: an electoral stake?”

[13] Serge Latouche,“Can democracy solve all problems?”

[14] “The Inclusive Democracy project-A rejoinder”

[15] See Cornelius Castoriadis,‘The retreat from Autonomy: Postmodernism as generalised conformism’ in World in Fragments, (Stanford: Stanford University Press, 1997) pp. 32-45.

[16] Takis Fotopoulos, “The Myth of Postmodernity”, Democracy & Nature, Vol. 7, No. 1 (March 2001), pp. 27-76

[17] C. Castoriadis, “Reflections on “Rationality” and “Development”,” in Philosophy, Politics, Autonomy, (New York Oxford : Oxford University Press, 1991) p. 184.

[18] Takis Fotopoulos, Towards An Inclusive Democracy, (London/New York: Cassell/Continuum, 1997) ch. 2; see also, The Multidimensional Crisis and Inclusive Democracy, (International Journal of Inclusive Democracy publication based on an English translation of the book under the same title published in Greek (Athens: Gordios, 2005), ch. 5.

[19] Takis Fotopoulos, Towards An Inclusive Democracy, (London/New York: Cassell/Continuum, 1997) ch. 1.

[20] James O’Connor, “Capitalism, Nature, Socialism,” Society and Nature, Vol. 1, No. 2, (1992) pp. 174-202.

[21] The usual definition of economic efficiency in terms of technical efficiency, production efficiency and exchange efficiency, although supposedly ‘neutral’, in fact, assumes away distributional aspects, so that it is perfectly possible for a particular allocation of resources to be ‘efficient’ and at the same time not capable to meeting adequately (or not at all) even the basic needs of many citizens .

[22] Serge Latouche, “Why Less Should Be So Much More: Degrowth Economics”

[23] Tim Weber “Has Big Business gone green at last?” BBC News website, 27/1/2007.

[24] Ibid.

[25] Serge Latouche, “Degrowth: an electoral stake?”

[26] C. Castoriadis, Une société à la dérive, (Seuil, Paris 2005), p. 177.

[27] See Takis Fotopoulos, “Towards a democratic liberatory ethics”, Democracy & Nature, Vol. 8, No. 3 (November 2002), pp. 361-396

[28] Serge Latouche, “The globe downshifted”

[29] Ted Trainer, “Renewable Energy: No Solution for Consumer Society”, The International Journal of INCLUSIVE DEMOCRACY Vol. 3 – No. 1 (January 2007)

[30] Serge Latouche, “The globe downshifted”

[31] Ted Trainer, “On eco-villages and the transition”, The International Journal of INCLUSIVE DEMOCRACY, Vol. 2 – No. 3 (June 2006

[32] Takis Fotopoulos, “Is the eco-village movement a solution or part of the problem?”, The International Journal of INCLUSIVE DEMOCRACY, Vol. 2 – No. 3 (June 2006)

[33] See Takis Fotopoulos, Towards An Inclusive Democracy, ch. 6 or, in concise form, The Multidimensional Crisis and Inclusive Democracy, ch. 14.

[34] See Takis Fotopoulos, The Multidimensional Crisis and Inclusive Democracy, ch. 16.

—————————

The International Journal of INCLUSIVE DEMOCRACY, vol.3, no.1, (January 2007)

Το άρθρο Is degrowth compatible with a market economy? εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.

Μειοψηφίες της ουτοπίας

Του Eric Dupin (*)

Έπρεπε να δει κανείς το εμβρόντητο ύφος του γάλλου πρωθυπουργού Φρανσουά Φιγιόν, όταν, στις 14 Οκτωβρίου του 2008, ο Ιβ Κοσέ (μια από τις σημαντικότερες προσωπικότητες του οικολογικού χώρου) υπερασπίστηκε από το βήμα της Βουλής τις ιδέες της αποανάπτυξης.

Κάνοντας τη διάγνωση ότι «πρόκειται για μια ανθρωπολογική κρίση», ο Πράσινος βουλευτής, υπό τα γιουχαΐσματα της δεξιάς, δήλωσε ότι, «στο εξής, η προσπάθεια για μεγαλύτερη οικονομική μεγέθυνση(1) είναι αντιοικονομική, αντικοινωνική και αντιοικολογική».

Βέβαια, η έκκλησή του για την «κοινωνία της λιτότητας» δεν είχε την παραμικρή πιθανότητα να υιοθετηθεί από τους βουλευτές. Ωστόσο, η προκλητική ιδέα της αποανάπτυξης είχε ήδη κάνει δυναμική εμφάνιση στον διάλογο. Η οικονομική ύφεση είχε βάλει το χεράκι της.

Φυσικά, όπως τόνισε ο Κοσέ(2), ο μοναδικός γνωστός γάλλος πολιτικός που ενστερνίζεται ότι την ιδέα, «η αποανάπτυξη δεν έχει την παραμικρή σχέση με την απλή αριθμητική αντιστροφή της οικονομικής μεγέθυνσης». Ομως, μια από τις συνέπειες της διπλής οικονομικής και οικολογικής κρίσης που συγκλονίζουν τον πλανήτη είναι ότι φαίνεται πλέον λογική η αμφισβήτηση της οικονομικής μεγέθυνσης.

Εξαφνα, αρχίζουν να ακούν με πολύ μεγαλύτερη προσοχή τους διανοούμενους που προβάλλουν τις ιδέες της αποανάπτυξης. Κι ο Σερζ Λατούς, ένας από τους πρωτοπόρους του κινήματος, δεν κρύβει τη χαρά του: «Μου ζητούν πολύ πιο συχνά να μιλήσω για την αποανάπτυξη». «Και οι αίθουσες είναι πάντα γεμάτες όταν οργανώνουμε μια συζήτηση» συμπληρώνει ο Πολ Αριές, ένας άλλος διανοούμενος που ανήκει στο ρεύμα αυτό.

Μάλιστα, ο όρος «αποανάπτυξη» έχει αρχίσει να χρησιμοποιείται ολοένα περισσότερο, πολύ πέρα από τους -περιορισμένους- κύκλους της ριζοσπαστικής οικολογίας.

Ορισμένοι οπαδοί της αποανάπτυξης είναι πεπεισμένοι ότι η παρούσα κρίση αποτελεί μια πρώτης τάξεως ευκαιρία για την υπόθεση στην οποία έχουν στρατευθεί. «Ας επιδεινωθεί, λοιπόν, η κρίση!» κραυγάζει ο Λατούς, επαναλαμβάνοντας τον τίτλο ενός έργου που έγραψε ο Φρανσουά Παρτάν, ένας μετανοημένος τραπεζίτης. «Ορίστε ένα καλό νέο: η κρίση ξέσπασε επιτέλους και αποτελεί μια ευκαιρία για την ανθρωπότητα, μήπως και συνέλθει(3)» μας εξηγεί ο Λατούς.

Χωρίς να προχωράει τόσο μακριά, ο Κοσέ εκτιμάει ότι η ανθρωπότητα θα αναγκαστεί να λογικευθεί όταν σκοντάψει στα όρια της βιόσφαιρας: «Δεν θα υπάρχει πλέον ανάπτυξη για αντικειμενικούς λόγους. Η αποανάπτυξη είναι το πεπρωμένο που θα αναγκαστούμε να ζήσουμε», προειδοποιεί ο οικολόγος βουλευτής, ο οποίος δηλώνει «πολιτικός γεωλόγος και βαθύτατα υλιστής». Το μόνο που απομένει είναι να ελπίζουμε ότι η κρίση θα επιταχύνει τη συνειδητοποίηση όλων αυτών των πραγμάτων και θα «προετοιμάσει την έλευση μιας αποανάπτυξης η οποία θα είναι δημοκρατική και δίκαια κατανεμημένη».

Οι διαφωνούντες

Υπάρχουν, όμως, πολλοί που δεν συμμερίζονται αυτήν την αισιόδοξη άποψη. Ο Βενσάν Σενέ, αρχισυντάκτης της εφημερίδας «La Decroissance» , διαχωρίζει τη θέση του:

Κι ο Ζαν-Λικ Πασκινέ, του Κινήματος των Αρνητών της Μεγέθυνσης (MOC), παρατηρεί: «Η κρίση μας προσφέρει την ευκαιρία να υπενθυμίσουμε ότι η οικονομική μεγέθυνση δεν είναι πλέον δυνατή. Ομως, κατά τη διάρκεια παρόμοιων περιόδων, οι άνθρωποι έχουν την τάση να αναδιπλώνονται στα στενά προσωπικά τους συμφέροντα».

Κι ο Αριές, με τη σειρά του, επισημαίνει τον διττό χαρακτήρα της κρίσης: «Από τη μία πλευρά, κάνει τα οικολογικά ζητήματα να φαίνονται πολύ λιγότερο επείγοντα: δεν είναι ώρα γι’ αυτά, αυτό που προέχει είναι η αγοραστική δύναμη και η απασχόληση. (…) Ομως, από την άλλη, μας αποδεικνύει ότι, εδώ και δεκαετίες, η ζωή μας στηρίζεται σε ψέματα(4)». Ετσι, όλοι όσοι αμφιβάλλουν ότι η τρέχουσα ύφεση θα ανοίξει διάπλατα τον δρόμο για τη διάδοση της αποανάπτυξης αμφιταλαντεύονται ανάμεσα στην ανησυχία και στην ελπίδα.

Η επιρροή που αποκτά τον τελευταίο καιρό η συγκεκριμένη θεματολογία έρχεται σε αντίθεση με τη μεγάλη αδυναμία των πολιτικών δυνάμεων που την επικαλούνται.

Το Κόμμα της Αποανάπτυξης (Parti pour la Decroissance – PPLD) ιδρύθηκε το 2006 από τον Σενέ, πρώην διαφημιστή και ιδρυτή της οργάνωσης «Διαφημισοσπάστες» (Casseurs de pub), ο οποίος θεωρεί ότι «επείγει η κατάκτηση των θεσμών». Ωστόσο, οι προσωπικές διαμάχες δεν επέτρεψαν στο κόμμα να υπάρξει πραγματικά.

«Η δημιουργία ενός πολιτικού κόμματος είναι μια εξαιρετικά δύσκολη υπόθεση στους αναρχίζοντες κύκλους», αναστενάζει ο Σενέ, ο οποίος δεν διατηρεί και τις καλύτερες δυνατές σχέσεις με όλους τους οπαδούς της αποανάπτυξης. Πρόσφατα, μάλιστα νέες ομάδες προσπάθησαν να επιτύχουν την επαναδραστηριοποίηση του PPLD.

Παρά το γεγονός ότι ο εκπρόσωπος του κόμματος Βενσάν Λιεζί δηλώνει ότι «προσελκύουμε νεαρότερα άτομα που προέρχονται από τον χώρο των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών», αναγνωρίζει ότι «ψαχνόμαστε ακόμα». Το PPLD δεν αναφέρεται ποτέ στον αριθμό των μελών του. Μάλιστα, όσο κι αν αυτό φαίνεται περίεργο, ο Ρεμί Καρντινάλ, άλλος ένας εκπρόσωπος αυτού του μίνι κόμματος, υποστηρίζει ότι «δεν θέλουμε να μετατραπούμε σε μαζικό κόμμα, δεν ψάχνουμε για μέλη, ούτε για ψηφοφόρους».

Οσο για το MOC, ιδρύθηκε το 2007. Πιστεύεται ότι αποτελείται από διακόσια περίπου άτομα και από μια δεκάδα αιρετών της τοπικής αυτοδιοίκησης που συμμετέχουν σε ένα αποκεντρωμένο δίκτυο.

Καθώς διαθέτει πιο έμπειρα στελέχη (όπως ο Πασκινέ που υπήρξε στο παρελθόν εκπρόσωπος του PPLD ή ο Κριστιάν Σιντ, πρώην στέλεχος των Φίλων της Γης και των Πράσινων), το κίνημα προσελκύει (τουλάχιστον σύμφωνα με τον Σιντ) «πολλές γυναίκες και νέους».

Το MOC και το PPLD έχουν ξεκινήσει μια διαδικασία προσέγγισης, με την από κοινού δημιουργία της Οργάνωσης των Αρνητών της Οικονομικής Μεγέθυνσης (Association des Objecteurs de Croissance, ADOC-France) .

Τα δύο κινήματα συμμετείχαν στις περασμένες ευρωεκλογές με το κοινό ψηφοδέλτιο Ευρώπη Αποανάπτυξη. Καθώς δεν διέθεταν «κανένα οικονομικό μέσο» και επιθυμούσαν «να κάνουν πολιτική με διαφορετικό τρόπο», δεν τύπωσαν ψηφοδέλτια και ζήτησαν από τους ψηφοφόρους τους να τα τυπώσουν οι ίδιοι κατεβάζοντάς τα από την ιστοσελίδα του κινήματος.

Φυσικά, δεν ήταν δύσκολο να προβλέψει κανείς το αποτέλεσμα: ο Πασκινέ, ο οποίος ηγήθηκε του συνδυασμού στην περιφέρεια(5) της Ιλ ντε Φρανς (του πολεοδομικού συγκροτήματος του Παρισιού) συγκέντρωσε ποσοστό 0,04{239f029635181d89655d9f5197ced0c7530b2a0cc9cbc7d1798f9f7c796b465f}.

Μεγάλη απήχηση

Κι όμως, η απήχηση των ιδεών της αποανάπτυξης δεν έχει καμία σχέση με αυτούς τους αριθμούς. «Διαφωνώ με την ιδέα της δημιουργίας ενός κόμματος. Σε κάθε περίπτωση, είναι πρόωρο» υποστηρίζει ο Λατούς. Η κυκλοφορία του μηνιαίου περιοδικού «La Decroissance» , που ίδρυσε το 2004 ο Σενέ, είναι ενδεικτική της απήχησης που έχει αυτό το ρεύμα σκέψης: Το τιράζ του φτάνει τις 20.000 αντίτυπα (από τα οποία 13.000 διατίθενται μέσω του πρακτορείου τύπου) και εξαπολύει σφοδρή πολεμική εναντίον των «οικοταρτούφων», δηλαδή των «οικοϋποκριτών», που προωθούν τον «πράσινο καπιταλισμό» και την «πράσινη ανάπτυξη».

Και ο Σενέ αναλαμβάνει την ευθύνη γι’ αυτήν την ένταση: «Η λογική μας είναι μια λογική ατόμων που διαφωνούν έντονα με το σύστημα, κι αυτό συμβάλλει στην αναζωογόνηση της δημοκρατίας».Η οικολογική επιθεώρηση «Silence» (Σιωπή), η οποία ιδρύθηκε το 1982 και έχει σήμερα τιράζ 6.000 αντιτύπων, πραγματοποίησε το 1993 χωρίς επιτυχία το πρώτο αφιέρωμα στην ιδέα της αποανάπτυξης, δημοσιεύοντας αποσπάσματα του βιβλίου του ατόμου που επινόησε αυτή την έννοια, του Νίκολα Γκεοργκέσκου Ρέγκεν.

Δεν συνέβη, όμως, το ίδιο και στην περίπτωση της δεύτερης απόπειρας. Ενα συνέδριο που πραγματοποιήθηκε στην UNESCO από την οργάνωση Ligne d’ horizon – Les amis de Francois Partant, στο οποίο συμμετείχαν ο Ζοζέ Μποβέ, ο Ιβάν Ιλιτς κι ο Σερζ Λατούς, συνέβαλε στην προβολή της έννοιας. Το τεύχος του περιοδικού που ήταν αφιερωμένο στο συνέδριο σημείωσε μεγάλη επιτυχία.

Στη συνέχεια, η «Silence» ασχολήθηκε επανειλημμένα με αυτό το ζήτημα. «Ισως η αποανάπτυξη να αποδειχθεί το μεγάλο θέμα του 21ου αιώνα, δεν μπορώ όμως να είμαι σίγουρος γι’ αυτό» εξηγεί ο Μισέλ Μπερνάρ, ένα από τα μέλη της ομάδας που εκδίδει το περιοδικό στη Λιόν (στην ίδια πόλη εξάλλου εκδίδεται και η «La Decroissance» ).

Από το 2008, το ρεύμα σκέψης διαθέτει κι ένα ακόμα έντυπο, την «Entropia», «επιθεώρηση θεωρητικής και πολιτικής μελέτης της αποανάπτυξης», με διευθυντή τον Ζαν-Κλοντ Μπεσόν Ζιράρ και διερευνά -με αξιέπαινη ευρύτητα πνεύματος- τα πολυάριθμα προβλήματα που δημιουργούνται από την προοπτική της αποανάπτυξης(6).

Το ρεύμα έχει -χαλαρότερες ή στενότερες- σχέσεις με ένα πλήθος οργανώσεων: τα δίκτυα που δραστηριοποιούνται ενάντια στα πυρηνικά ή στους γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς, τα διεθνή κινήματα Slow Food(7) και Slow Cities και, φυσικά, τις οργανώσεις που μάχονται τη διαφήμιση. Πολύ συχνά, οι ακτιβιστές της αποανάπτυξης προτιμούν τη στράτευση σε οργανώσεις που διαθέτουν πολύ πιο συγκεκριμένο πεδίο δράσης. Η δε επιθεώρηση «Silence» δίνει προτεραιότητα στην παρουσίαση εμπειριών και μαρτυριών που αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα για το πώς πρέπει να είναι η κοινωνία που θα οικοδομήσουμε στο μέλλον.

Οι ιδέες της αποανάπτυξης δεν είναι χτεσινές. Μάλιστα, τη δεκαετία του 1970 ήταν πολύ πιο διαδεδομένες απ’ ό,τι σήμερα. Χαρακτηριστικό είναι το κόμικ του Ζεμπέ «Ετος 01», που δημοσιευόταν, ήδη από το 1970, στο «Politique Hebdo»(8), όπως και το αντιπαραγωγικό και ανατρεπτικό σύνθημά του: «Σταματάμε τα πάντα». Την ίδια δεκαετία, το περιοδικό «La Gueule Ouverte» (1972-1980), το οποίο προανήγγελλε -ούτε λίγο, ούτε πολύ- το τέλος του κόσμου μας, προωθούσε τις ιδέες της αποανάπτυξης προτού καν επινοηθεί ο όρος.

Βέβαια, πριν από τριάντα χρόνια, η αμφισβήτηση του παραγωγισμού περιοριζόταν σε έναν στενό ιδεολογικό κύκλο. Δεν είχε κατορθώσει να διαδοθεί στην αριστερά, όπου κυριαρχούσε το γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα και ένας αφελώς «προοδευτικός» μαρξισμός.

Διάλογος με την αριστερά

Παρ’ όλο που σήμερα το ρεύμα είναι περισσότερο περιθωριακό από πολιτική άποψη, έχει ανοίξει διάλογο με μια αριστερά η οποία έχει πλέον χάσει τις βεβαιότητές της. Καθώς, δε, εντείνεται η περιβαλλοντική κρίση και η αμφισβήτηση της αξίας της εργασίας, κερδίζει ολοένα περισσότερο έδαφος η ιδέα του συνδυασμού του αντικαπιταλισμού και του αντιπαραγωγισμού.

Ο Αριές, ο οποίος υπήρξε κομμουνιστής στα νιάτα του, υποστηρίζει ότι «η αποανάπτυξη εκφράζει -με ένα καινούριο λεξιλόγιο- τα ερωτήματα που έθετε στο παρελθόν το εργατικό κίνημα. Ακόμα κι εγώ οδηγήθηκα στην αποανάπτυξη μέσα από την κριτική στην αλλοτρίωση. Η αριστερά δεν ακολουθούσε πάντα τον δρόμο του παραγωγισμού! Υπάρχει και το “Δικαίωμα στην τεμπελιά”, το “να ζεις και να εργάζεσαι στον τόπο σου” κ.λπ.»

Η εξέλιξη του Ζαν-Λικ Μελανσόν είναι ενδεικτική της επιρροής που έχουν οι ιδέες της αποανάπτυξης στην αριστερά. Ο ιδρυτής του Κόμματος της Αριστεράς (PG), ο οποίος προέρχεται από μια αυστηρά μαρξιστική παράδοση (αρχικά τροτσκιστής-λαμπερτιστής(9) και στη συνέχεια σοσιαλιστής) χαιρετίζει το «βάθος του προβληματισμού» των οπαδών της αποανάπτυξης.

Υποστηρίζει ότι «οφείλουμε να αναθεωρήσουμε τον τρόπο ζωής μας και, για παράδειγμα, να αναρωτηθούμε εάν πρέπει να μετακινούμαστε διαρκώς κι ολοένα πιο γρήγορα», ενώ παράλληλα ασκεί κριτική στον παραγωγισμό, «ο οποίος μας έχει υποβάλει την ιδέα πως ό,τι είναι επιθυμητό πρέπει να μετατραπεί και σε αναγκαίο».

Τις θέσεις του συμμερίζεται κι ο Φρανκ Πιπινά, ηγετική μορφή της μικρής ομάδας Utopia, που υιοθετεί ορισμένες θέσεις της αποανάπτυξης. Σε αυτήν την ομάδα συμμετέχουν μέλη αρκετών αριστερών κομμάτων, ενώ πρόσφατα εντάχθηκε και ο Αριές.

Ομως και το Νέο Αντικαπιταλιστικό Κόμμα (ΝΡΑ) έχει αρχίσει τον διάλογο με τους οπαδούς της αποανάπτυξης. Στις διαπραγματεύσεις του ΝΡΑ και του PG για κοινή κάθοδο στις ευρωεκλογές (οι οποίες τελικά ναυάγησαν), είχε εξεταστεί το ενδεχόμενο να ηγηθεί του κοινού τους ψηφοδελτίου στη νοτιοανατολική Γαλλία (περιοχή της Λιόν) ένας από τους ακτιβιστές της αποανάπτυξης, καθώς στην περιοχή αυτό το ρεύμα σκέψης παρουσιάζει τη μεγαλύτερη απήχηση. Μάλιστα, εκπρόσωποι των δύο κομμάτων είχαν συμμετάσχει τον περασμένο Μάιο στην «αντι-Γκρενέλ του περιβάλλοντος(10)», που οργανώθηκε στη Λιόν για να καταγγείλει τις αυταπάτες της «αειφόρου ανάπτυξης».

Κατά παράδοξο τρόπο, οι ιδέες της αποανάπτυξης δεν βρίσκουν τη μεγαλύτερη δυνατή απήχηση στους Πράσινους. Ο Ιβ Κοσέ αισθάνεται μόνος στο εσωτερικό του κόμματός του. Βέβαια, ορισμένες από τις τοποθετήσεις του δεν διευκολύνουν την εξάπλωση των ιδεών του. Για παράδειγμα, τον Απρίλιο του 2009, ο οικολόγος βουλευτής τάχθηκε υπέρ της σταδιακής μείωσης των οικογενειακών επιδομάτων από το τρίτο παιδί και μετά, υποστηρίζοντας ότι ένα νεογέννητο έχει «οικολογικό κόστος το οποίο μπορεί να συγκριθεί με 600 πτήσεις Παρίσι-Νέα Υόρκη». Τολμάει δε να παρουσιαστεί ως «νεομαλθουσιανός», αν και παραδέχεται ότι «ίσως η συλλογιστική του να είναι υπερβολικά επιστημονική».

Τόσο η δίψα των Πράσινων για ευρύτερη αποδοχή όσο και οι πιέσεις που ασκούν τα στελέχη τους που κατέχουν θέσεις στη Βουλή ή στην αυτοδιοίκηση οδήγησαν το οικολογικό κόμμα να εγκαταλείψει ορισμένες θέσεις που ενδέχεται να διώξουν ψηφοφόρους. Λέγεται, μάλιστα, ότι η Ντομινίκ Βουανέ(11) σκεφτόταν να αλλάξει την ονομασία του και να το βαφτίσει Κόμμα της Αειφόρου Ανάπτυξης.

Τον Δεκέμβριο του 2008, το ψήφισμα του συνεδρίου των Πράσινων αναφέρθηκε πρώτη φορά στην «αποανάπτυξη», περιορίζοντας όμως την έννοια στη «μείωση του οικολογικού αποτυπώματος». Μάλιστα, το πρόγραμμα του συνδυασμού Ευρώπη Οικολογία υιοθέτησε αυτήν την επιχειρηματολογία, προσθέτοντας μάλιστα και τον στόχο της μείωσης της ποσότητας κρέατος που καταναλώνεται.

Οσο για το Σοσιαλιστικό Κόμμα, η έλλειψη ακόμα και του παραμικρού προβληματισμού και περιέργειας για αναζήτηση νέων ιδεών από την ηγεσία του φαίνεται ότι το προστατεύει από οποιαδήποτε επαφή με τις συγκεκριμένες ιδέες.

Είναι, άραγε, η αποανάπτυξη κάτι περισσότερο από ένα απλό σύνθημα; Ο Αριές μιλάει για «λέξη βόμβα» που προορίζεται να συντρίψει τον παραγωγισμό, ενώ ο Σενέ υμνεί τη δυνατότητα που έχει ο όρος να «θέτει ερωτήματα στην κοινωνία». Ωστόσο, η μεγάλη αδυναμία του «λάβαρου» του κινήματος είναι ότι δεν μας λέει τίποτε για το ποιο ακριβώς θα είναι αυτό το επιθυμητό μέλλον.

Κανένας «αντιρρησίας οικονομικής μεγέθυνσης» δεν προτείνει την απλή μείωση της παραγωγής μέσα σε μια κοινωνία στην οποία θα παραμένουν οι ανισότητες, δεδομένου ότι παρόμοια μείωση θα οδηγούσε στην έξαρση της φτώχειας.

Ο Λατούς παραδέχεται ότι οι λιγότερο ευνοημένοι -ιδιαίτερα οι λαοί που ζουν στην Αφρική- χρειάζονται τη βελτίωση του βιοτικού τους επιπέδου όσον αφορά τα υλικά αγαθά, χωρίς βέβαια και να μιμηθούν τον δυτικό τρόπο ζωής.

Ομως, στο εσωτερικό του, το ρεύμα σκέψης βρίσκεται αντιμέτωπο με βαθύτατες φιλοσοφικές αποκλίσεις. Ο Σενέ είναι ανυποχώρητος όσον αφορά τις οικουμενικές και «ρεπουμπλικανικές» (με την έννοια του όρου στην πολιτική επιστήμη, δηλαδή της δημοκρατίας μέσα σε μια ισχυρή πολιτεία) θέσεις του, ενώ ο αφρικανιστής Λατούς είναι δηλωμένος οπαδός του «πολιτισμικού σχετικισμού(12)». «Η προοπτική μου είναι ξεκάθαρα «ρεπουμπλικανική», δημοκρατική και ανθρωπιστική» δηλώνει ο διευθυντής της «La Decroissance» , ο οποίος, νεαρός, ξεκίνησε την πολιτική του στράτευση από το κέντρο.

Φιλοσοφικές αναφορές

«Το έθνος κράτος είναι ταυτόχρονα ξεπερασμένο και ανεπιθύμητο», ανταπαντά ο Λατούς, ο οποίος «αντιπαθεί τον όρο “οικουμενικός”».Από την πλευρά του, ο Αριές τάσσεται υπέρ των «ρεπουμπλικανικών» θέσεων, ενώ ταυτόχρονα συνεργάζεται με την αριστερή καθολική επιθεώρηση «Golias».Οσο για τον Πιέρ Ραμπί, εμβληματική μορφή της αποανάπτυξης, που επιχείρησε το 2002 να εμφανιστεί ως υποψήφιος στις προεδρικές εκλογές, εκπροσωπεί ένα ρεύμα της αποανάπτυξης πο

Αν και το μεγαλύτερο μέρος του ιδεολογικού ρεύματος έχει ισχυρές ρίζες στην αριστερά, η ριζοσπαστική κριτική του παραγωγισμού μπορεί να τροφοδοτήσει και ερμηνείες με πολύ διαφορετική προέλευση. Οπως αναγνωρίζει και ο Σενέ, από πολιτική άποψη, κυμαίνεται «από την άκρα δεξιά ως την άκρα αριστερά».

Ετσι, ο Αλέν Μπενουά, ο σημαντικότερος διανοούμενος της νέας δεξιάς, εξέδωσε το 2007 ένα έργο με τίτλο «Αύριο η αποανάπτυξη! Να σκεφτούμε την οικολογία μέχρις εσχάτων» (Demain la decroissance! Penser l’ ecologie jusqu’ au bout, εκδόσεις e/dite, Παρίσι).

Διαιρέσεις προκαλεί επίσης και η σχέση με τη δημοκρατία. Τα πάντα φαίνονται να χωρίζουν όλους όσους επιθυμούν να κατακτήσουν τους θεσμούς μέσα από τις εκλογές και εκείνους που δίνουν προτεραιότητα στην άμεση δημοκρατία και στη δεσμευτική εντολή.Οπως παρατηρεί ο ερευνητής Φαμπρίς Φλιπό, «σε αυτούς τους κύκλους, η δυσπιστία απέναντι στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία είναι εξαιρετικά έντονη». Ωστόσο, ο Αριές διευκρινίζει:«Χρειαζόμαστε την ενίσχυση τόσο της άμεσης όσο και της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας». Ο Λατούς εκφράζει με διαφορετικό τρόπο αυτήν την αμφισημία: «Θεωρώ ότι είμαι βαθύτατα δημοκράτης, αλλά δεν γνωρίζω πολύ καλά τι ακριβώς είναι η δημοκρατία».

Το όραμά τους

Ελάχιστοι οπαδοί της αποανάπτυξης αναλαμβάνουν το ρίσκο να διευκρινίσουν με τι ακριβώς θα μοιάζει η κοινωνία που επιθυμούν. Ωστόσο, το 2002, ο Σενέ προσπάθησε να μας δώσει ένα δείγμα(13): «Σε μια υγιή οικονομία (…), οι αεροπορικές μεταφορές και τα οχήματα με κινητήρα εσωτερικής καύσης θα ήταν καταδικασμένα να εξαφανιστούν (…) και να αντικατασταθούν από τα ιστιοφόρα, τα τρένα, τα ποδήλατα και τη χρήση υποζυγίων».

Επίσης, θα υπήρχε η τάση να «οδηγηθούμε στην εξαφάνιση των μεγάλων εμπορικών κέντρων, προς όφελος των λαϊκών αγορών και των μικρών εμπορικών καταστημάτων που βρίσκονται κοντά στον τόπο κατοικίας του καταναλωτή. Κατά τον ίδιο τρόπο, τα (εισαγόμενα) φτηνά βιομηχανικά προϊόντα θα αντικατασταθούν από ντόπια προϊόντα».

Φυσικά, όσο κι αν όλα τα ρεύματα της αποανάπτυξης συμφωνούν στην επιστροφή της παραγωγής κοντά στον τόπο όπου θα καταναλωθούν τα παραγόμενα προϊόντα (relocalisation) και ορισμένοι προτείνουν μάλιστα τη θέσπιση «τοπικών νομισμάτων», δεν συμφωνούν όλοι σε τόσο ακραίες απόψεις.

Εξάλλου, πολύ δύσκολα μπορεί να φανταστεί κανείς πώς θα ήταν δυνατόν να πεισθεί το εκλογικό σώμα. Ο Λατούς προτιμά να δώσει έμφαση στον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσε να οικοδομηθεί μια «αυτόνομη κοινωνία»: «επανεξέταση, επανασχεδιασμός, αναδιάρθρωση, αναδιανομή, επιστροφή της παραγωγής στον τόπο όπου καταναλώνονται τα προϊόντα, περιορισμός, επαναχρησιμοποίηση, ανακύκλωση»(14).

Αν και ονειρεύεται μια κοινωνία η οποία θα αποτελείται από ομοσπονδίες μικρών πολιτειών που θα θυμίζουν τα κράτη πόλεις της αρχαιότητας, τάσσεται υπέρ της αναζήτησης συμβιβαστικών λύσεων: «Ο συμβιβασμός που πρέπει να αναζητήσουμε ανάμεσα στη σχεδόν πλήρη -αλλά εξαιρετικά λιτή- αυτονομία του τροφοσυλλέκτη και στη σχεδόν εξίσου απόλυτη αλλοτρίωση των σημερινών τεχνοκρατικών κοινωνιών μας αποτελεί πολιτικό πρόβλημα».

Ορισμένοι οπαδοί της αποανάπτυξης αποφεύγουν τα λεπτά αυτά ζητήματα καταφεύγοντας σε ατομικές προσπάθειες για εκούσια λιτή διαβίωση. Ορισμένοι άλλοι πιστεύουν στη δύναμη του παραδειγματισμού που διαθέτουν οι τοπικές πρωτοβουλίες, όπως για παράδειγμα οι «μεταβατικές πόλεις».

Σε αυτήν την πρωτοβουλία συμμετέχουν 130 δήμοι, κυρίως από το Ηνωμένο Βασίλειο, οι οποίοι έχουν στρατευθεί στην υπόθεση της ενεργειακής αποανάπτυξης και της επιστροφής της παραγωγής κοντά στον τόπο όπου καταναλώνονται τα προϊόντα.

Αυτό που εξακολουθεί να λείπει από την αποανάπτυξη είναι ένας θετικός πολιτικός ορισμός ο οποίος να είναι σε θέση να κινητοποιήσει τους ανθρώπους, όπως ο σοσιαλισμός την εποχή της ακμής του. Και ο Ιβ Κοσέ εκφράζει τη λύπη του για το γεγονός ότι το κίνημα «αντιμετωπίζει δυσκολίες στο ζήτημα της επινόησης μιας νέας “μεγάλης αφήγησης” για το συλλογικό ασυνείδητο. Ποια ουτοπία μπορεί να κινητοποιήσει τον κόσμο και να απαντήσει στο ερώτημα: πώς μπορούμε να ζούμε καλύτερα με λιγότερα αγαθά;».

Χωρίς αμφιβολία, το σύνθημα «λιγότερα αγαθά, περισσότεροι κοινωνικοί δεσμοί» δεν αρκεί. Ο Αριές προτείνει τη «διεύρυνση των αγαθών των οποίων γίνεται καλή χρήση και την απαγόρευση των αγαθών των οποίων η χρήση αποδεικνύεται κακή», διευκρινίζοντας παράλληλα ότι ο καθορισμός των χρήσεων θα προκύψει μέσα από πολιτική διαβούλευση, προσθέτοντας: «Ο στόχος είναι η μείωση των κοινωνικών ανισοτήτων».. Στην πράξη, οι πρώτοι που πρέπει να θιγούν από την αποανάπτυξη είναι οι πλουσιότεροι, τόσο σε πλανητικό επίπεδο όσο και σε εθνικό.

Ζητείται ευτυχία

Σε κάθε περίπτωση, είναι εμφανές το φιλοσοφικό ζήτημα της αναζήτησης του «ευ ζην». Το ζητούμενο είναι να αντικατασταθεί η οικονομική ανάπτυξη που υπαγορεύει η ενδογενής δυναμική της τεχνικής προόδου από τη λογική των δημοκρατικών συμβιβασμών και της διαιτησίας. Ο φιλόσοφος Πατρίκ Βιβερέ, ο οποίος ενδιαφέρεται για τα ερωτήματα στα οποία στηρίζεται η αποανάπτυξη, χωρίς ωστόσο και να συμμερίζεται τις απαντήσεις που αυτή δίνει, αρνείται να θεωρήσει ότι «απαγορεύεται να αντιμετωπίζεται η ευτυχία ως πολιτικό ζήτημα» με το πρόσχημα ότι κάτι τέτοιο επιχείρησαν και οι ολοκληρωτισμοί:

«Εάν αρνηθούμε να θέσουμε δημοκρατικά το ζήτημα της αναζήτησης μιας καλύτερης ζωής, στο όνομα ποιου πράγματος θα θεμελιώσουμε την κριτική του σημερινού αναπτυξιακού μοντέλου;»Είτε είναι φιλελεύθεροι, είτε σοσιαλιστές, το κοινό στοιχείο των οπαδών της προόδου είναι η αναζήτηση της αύξησης του πλούτου και ο περιορισμός της έννοιας της ευτυχίας στην ιδιωτική σφαίρα. Εάν ο συγκεκριμένος τρόπος οργάνωσης των ανθρώπινων κοινωνιών έπαυε να υπακούει στην υλιστική προσταγή, δεδομένου ότι προσκρούει στα φυσικά όρια που θέτει το περιβάλλον, τότε θα ανοιγόταν ένας ιλιγγιώδης χώρος πολιτικής απροσδιοριστίας.

(*) Δημοσιογράφος

—

1. (Στμ) Δυστυχώς, στην ελληνική γλώσσα, συγχέουμε την οικονομική μεγέθυνση [croissance (fr), growth (en)] και την ανάπτυξη [developpement (fr), development (en)], παρά το γεγονός ότι πρόκειται για εντελώς διαφορετικές έννοιες. Στο κείμενο ο όρος αποανάπτυξη αναφέρεται στην decroissance, δηλαδή στη μείωση της οικονομικής μεγέθυνσης (ποσοτικό χαρακτηριστικό, ενώ η ανάπτυξη αναφέρεται σε περισσότερο ποιοτικά χαρακτηριστικά).

2. Οσες αναφορές παρατίθενται χωρίς άλλα στοιχεία προέρχονται από συζητήσεις με τον συγγραφέα του άρθρου.

3. Serge Latouche, «Que la crise s’aggrave !», «Politis», Παρίσι, 2 Μαΐου 2009.

4. Laure Noualhat, «Rendre la decroissance desirable», συνέντευξη του Paul Aries στη «Liberation», 2 Μαΐου 2009.

5. (Στμ) Στη Γαλλία, στις ευρωεκλογές δεν υπάρχει ενιαίο ψηφοδέλτιο για όλη την επικράτεια, αλλά ένα για κάθε μείζονα περιφέρεια.

6. Για μια ριζική κριτική αυτού του ρεύματος σκέψης, βλέπε κυρίως τα «Cahiers marxistes», Βρυξέλες, no 235, Μάιος-Ιούνιος 2007, ή το «La decroissance, un point de vue parfaitement reactionnaire» , «Lutte de classe», no 121, Ιούλιος 2009.

7. Βλέπε «Militants de la gastronomie», Carlo Petrini, «Le Monde diplomatique» -«Κ.Ε.», 3-9-06, http://www.monde- diplomatique. gr/spip.php? article222

8. (Στμ) Cevennes: περιοχή οροπεδίων, νοτιοανατολικά του μεγάλου Κεντρικού Υψίπεδου, με όμορφες κοιλάδες. Η οικονομία της περιοχής στηρίζεται στην κτηνοτροφία και στον εθνικό δρυμό.

9. Gebe, «L’An 01», κόμικ το οποίο επανεκδόθηκε από την Association, Παρίσι, 2004, από το οποίο προήλθε και το ομώνυμο φιλμ του Ζακ Ντουαγιόν, ΜΚ2, 2006.

10. (Στμ) Στην τάση των λαμπερτιστών, που πήρε το όνομά της από τον Πιέρ Μπουσέλ (ψευδώνυμο Πιέρ Λαμπέρ στον πόλεμο), ανήκε και ο Λιονέλ Ζοσπέν. Σήμερα είναι ενσωματωμένη στο Ανεξάρτητο Εργατικό Κόμμα (πρώην Εργατικό Κόμμα).

11. (Στμ) Πρώην πρόεδρος του κόμματος, (επιτυχημένη) υπουργός Περιβάλλοντος στην κυβέρνηση της «πληθυντικής αριστεράς» του Ζοσπέν και υποψήφια πρόεδρος των Πράσινων το 2007.

12. (Στμ) Μεταξύ άλλων, θεωρεί ότι η έννοια της φτώχειας είναι κάτι σχετικό, μια καθαρά δυτική επινόηση.

13. Bruno Clementin και Vincent Cheynet, «La decroissance soutenable», «Silence», no 280, Λιόν, Φεβρουάριος 2002.

14. Serge Latouche, «Pour une societe autonome», «Entropia», no 5, Malaucene, φθινόπωρο 2008.

—————————————————————————–

Πηγή: Κ. Ελευθεροτυπία, 25/10/2009

http://www.enet. gr/?i=news. el.kosmos&id=95401

Το άρθρο Οι «οικοταρτούφοι» και ο μύθος της πράσινης ανάπτυξης εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.

[Πρώτο μέρος]

Η άρνησή μας να συνεχίσουμε να στηρίζουμε το απάνθρωπο, άδικο και οικολογικά καταστροφικό καπιταλιστικό σύστημα είναι δεδομένη και απαρέγκλιτα δεσμευτική. Εξίσου δεσμευτική και η απόφασή μας να εργαστούμε ώστε να δώσουμε συγκεκριμένη (όχι πάγια) μορφή στον κόσμο που οραματιζόμαστε. Επιθυμία μας είναι να διασώσουμε τη φύση και να ξεπεράσουμε τις συνθήκες και τις λογικές της ανισότητας, της κυριαρχίας, του διαχωρισμού και της εκμετάλλευσης, να δημιουργήσουμε πολύμορφες, αυτόνομες και ελεύθερες κοινωνίες, πέρα από τα φύλα, τις φυλές, τα έθνη, τα γένη και τις τάξεις – το «βασίλειο της ελευθερίας» που δεν γνωρίζει αντινομίες (αν και ως ανθρώπινο δημιούργημα κάθε κοινωνία θα γνωρίζει αναπόφευκτα διαφωνίες, αντιπαραθέσεις και συγκρούσεις).

Σε αυτή την αναζήτηση των μονοπατιών της υπέρβασης, της επαναστατικής κοινωνικής αλλαγής ένα από τα ερωτήματα που τίθενται επιτακτικά και επιζητούν τη συνδρομή μας στην απάντησή του είναι το εάν αυτές οι κοινωνίες θα είναι συγκεντρωτικές, κάθετα δομημένες κοινωνίες του ετεροπροσδιορισμού ή αν θα είναι αποκεντρωμένες, οριζόντια δομημένες κοινωνίες του αυτοπροσδιορισμού. Με άλλα λόγια, αν θα επιμείνουμε να θεωρούμε μοναδική επιλογή την με κάθε κόστος συνεχή οικονομική ανάπτυξη μέσα από την πρόοδο που υπόσχεται ότι διασφαλίζει το κράτος και η εξέλιξη της τεχνοεπιστήμης ή αν θα πρέπει να σκεφτούμε διαφορετικά, πιθανώς με όρους μιας δυνατότητας απο-ανάπτυξης της οικονομίας και πραγματικής ανάπτυξης της κοινωνίας χωρίς κράτος. Η όποια απάντηση επιλέξουμε να δώσουμε στο παραπάνω ερώτημα θα προσανατολίσειι, χωρίς άλλο, τη θεωρητική κατεύθυνση, τις πολιτικές πρακτικές και τον τρόπο δράσης μας τώρα αλλά και για όσο θα χρειαστεί στο άμεσο μέλλον.

Το συγκεκριμένο ερώτημα καθαυτό μας οδηγεί στο μάλλον ήδη προφανές συμπέρασμα ότι τόσο η παραγωγική διαδικασία όσο και η διανομή και η κατανάλωση των πάσης φύσεως αγαθών, υλικών ή άυλων, που χρειάζεται και απαιτεί μια κοινωνία ανθρώπων για την επιβίωση, την αναπαραγωγή και την ανάπτυξή της, είναι πρωτίστως κοινωνικό ζήτημα και όχι απλώς ένα ζήτημα πολιτικής οικονομίας. Αφορά τη συγκρότηση της κοινωνίας και τις παραγωγικές της δυνατότητες, τις συνεπαγόμενες κοινωνικές και παραγωγικές σχέσεις των ατόμων μέσα σε αυτήν. Αφορά δηλαδή στην κατανομή της εξουσίας, στη νομή των πόρων, στον καταμερισμό και την εκμετάλλευση της εργασίας, στην ιδιοποίηση των παραγωγικών μέσων και της γνώσης από συγκεκριμένες κοινωνικές τάξεις, κ.ο.κ. Σε καμία περίπτωση πάντως δεν πρόκειται για ένα τεχνοκρατικό πρόβλημα «ορθής διαχείρισης» των «κοινών», που η «οικονομική επιστήμη» θα επιλύσει με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, οπωσδήποτε με «αντικειμενικά» κριτήρια και με «ρεαλισμό», και που η «πολιτική», μέσω του κράτους, θα εγγυηθεί ότι, βαδίζοντας στο στέρεο έδαφος της «επιστημονικής αλήθειας», θα υλοποιήσει στην πράξη ως το μοναδικά εφικτό πρόγραμμα «ορθής οργάνωσης» της κοινωνίας, επικαλούμενη αφηρημένα το «γενικό συμφέρον» και την «ανθρώπινη πρόοδο».

Μπορεί υπό τις παρούσες συνθήκες να μοιάζει φυσικό, όμως η σχεδόν ολοκληρωτική καθυπόταξη της κοινωνίας στην οικονομία απηχεί την υποκινούμενη από την εγγενή λογική του καπιταλιστικού συστήματος υπερτροφία του ατομικού συμφέροντος έναντι του γενικού, αλλά καταδεικνύει συνάμα πώς οι άνθρωποι, όταν αναγνωρίζουν (συγγνωστά ή όχι) την πρωτοκαθεδρία του ατομικού συμφέροντος έναντι του κοινωνικού και πράττουν αναλόγως, δημιουργούν κοινωνικές σχέσεις που τους εγκλωβίζουν και τους δεσμεύουν αντί να τους απελευθερώνουν και να τους επιτρέπουν να αναπτυχθούν σύμφωνα με τις ιδιαίτερες δυνατότητές τους. Η εξατομίκευση και η αλλοτρίωση των ανθρώπων στο πλαίσιο της επέκτασης των καπιταλιστικών παραγωγικών σχέσεων και του αστικού πολιτισμού προκάλεσε σταδιακά την αποσάθρωση των θεμελίων της συνοχής των κοινωνιών, και ευνόησε την υπερτροφία του αστικού κράτους, που αναπτύχθηκε εξ αρχής ως απαραίτητος διαμεσολαβητικός θεσμός για την εύρυθμη λειτουργία της καπιταλιστικής οικονομίας της αγοράς.

Παρά όμως τις όποιες ποικίλες συζητήσεις που προφανώς εγείρει ένα τέτοιο ζήτημα, πιστεύω ότι θα πρέπει να επιμείνουμε στο αρχικό μας ερώτημα. Στις συνδηλώσεις του ερωτήματος αυτού, και συνεπώς και στα συνεπαγόμενα της όποιας απάντησης πιθανώς θα δοθεί, διακυβεύονται πολλά. Πρωτίστως, η δυνατότητα διαμόρφωσης μιας εφικτής εναλλακτικής λύσης, που θα μπορούσε να αποτελέσει ένα «μοντέλο» κοινωνικής οργάνωσης το οποίο θα ήταν μια πειστική αντιπρόταση στα πολύπλοκα ζητήματα που αφορούν τις κοινωνίες στην ιστορική φάση που βρισκόμαστε σήμερα.

Κάθε ανάλογη πρόταση δεν πιστεύουμε ότι πρέπει να διατυπωθεί ως πρόγραμμα ενός πολιτικού κόμματος (που ως πολιτικός σχηματισμός δεν μπορεί παρά να είναι κατάλοιπο του παλαιού που πρέπει να ξεπεραστεί), αλλά μέσα από ένα μαζικό κοινωνικό κίνημα των κινημάτων με ελευθεριακό προσανατολισμό, που θα οικοδομήσει μέσα από την ίδια την ανάπτυξή του διαφορετικές, μη καπιταλιστικές, μη εξουσιαστικές, αυτόνομες και ελεύθερες σοσιαλιστικές κοινωνίες, όχι καταλαμβάνοντας την εξουσία, αλλά εξαλείφοντάς την στην πράξη, εκριζώνοντας ταυτοχρόνως τις προϋποθέσεις ύπαρξης και αναπαραγωγής της σε ολόκληρο το φάσμα των κοινωνικών σχέσεων και ελέγχοντας αποτελεσματικά τις απαραίτητες να διατηρηθούν μορφές της.

Δεν φτάνει, όμως, μόνον αυτό: ένα τέτοιο κίνημα πρέπει να αναλάβει επίσης την ευθύνη να απελευθερώσει τη φύση από το «αντικείμενο φύση» το οποίο, ακριβώς ως αντικείμενο, υποτάσσεται σε μια διπλή κυρίευση στον αστικό πολιτισμό, οδηγούμενη με βήμα ταχύ στον πλήρη αφανισμό. Η κυριαρχία αυτή επί της φύσης επιβάλλεται, αφενός, ως εννοιοποίηση, δηλαδή ως «επιστημονική γνώση», αναπαράσταση της ολότητας ή της μερικής όψης του έκαστου είναι ή του εκάστοτε γίγνεσθαι, με αιτιώδη συνάφεια και σύμφωνα με έλλογα σχηματισμένες γενεαλογικές αλυσίδες, ταξινόμηση σε κατηγορίες, είδη και γένη, που την καθιστούν ελέγξιμη και χειραγωγήσιμη, και, αφετέρου, ως κυριολεκτική υπόταξη της ίδιας της υλικότητας της φύσης, την οποία εκμεταλλεύεται με κάθε τρόπο η τεχνολογία και η τεχνική στο ρυθμό που υπαγορεύουν πρωτίστως όχι οι ανθρώπινες ανάγκες, οι επιθυμίες και τα ενδιαφέροντα, αλλά σύμφωνα με την αδηφάγο, καταστρεπτική λογική του κεφαλαίου και του κέρδους.

Η ανάπτυξη της γνώσης, της επιστήμης και της τεχνολογίας, στο πλαίσιο του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, στρέφεται, παρά τις όποιες διακηρυγμένες προθέσεις της, στον εργαλειακό ορθολογισμό των μέσων• επιδιώκοντας την αποτελεσματικότητα, τη λειτουργικότητα και την αποδοτικότητα, εξυπηρετώντας δηλαδή το κεφάλαιο, εγκαταλείπει στη λήθη της αοριστίας τους σκοπούς. Πραγματιστική και θετικιστική, μακριά δήθεν από απατηλά και υποκειμενικά ηθικά κριτήρια, άσπιλη τάχατες από ιδεολογίες, η απατηλά ουδέτερη δραστηριότητα της τεχνοεπιστήμης αποκτά έναν αυτόνομο γνωσιολογικό προσδιορισμό που δεν λαμβάνει ουσιαστικά υπόψη του καμία άλλη αρχή πέρα από την ίδια την εξέλιξή της, μακριά από κάθε κοινωνικό έλεγχο και ηθική δέσμευση. Ήδη από τα πρώιμα στάδιά τους στις απαρχές της νεωτερικής εποχής, τεχνοεπιστήμη, κεφάλαιο και κράτος είναι άρρηκτα συνδεδεμένα, σε μια συμβιωτική σχέση που αλληλοτροφοδοτεί την ανάπτυξή τους σε βάρος, όπως αποδεικνύεται εν τέλει, της φύσης και της κοινωνίας. Παρά τις όποιες, και είναι σίγουρα πολλές, ορατές βελτιώσεις στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων, δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι για το θετικό ισοζύγιο της υλικής ανάπτυξης αν δεν προσμετρήσουμε τις σοβαρές απώλειες κυρίως σε αυτό που αποκαλούμε «περιβάλλον», στον ίδιο δηλαδή τον κόσμο μας. Μια υπ’ αυτούς τους όρους ανασκόπηση των δεδομένων προκαλεί αναμφίβολα βαθύ σκεπτικισμό.

Αν κάθε επιστημονική και τεχνολογική ανακάλυψη είναι «πρόοδος», μια ακόμα «κατάκτηση του πνεύματος», είναι, ταυτοχρόνως, και μια κοινωνική επιταγή με ισχυρότατη δύναμη αναπροσδιορισμού των οικονομικών, πολιτικών και κοινωνικών σχέσεων: αυξάνοντας την πολυπλοκότητα της διαχείρισης και τη διαμεσολάβηση ολοένα και πιο αδιαφανών στρωμάτων εξειδικευμένης γνώσης, αποξενώνονται όλο και περισσότερο οι άνθρωποι από τον εαυτό τους, την εργασία τους, τα αντικείμενα, την κοινωνία και τον κόσμο γύρω τους.

Πολιτισμός σήμαινε ανέκαθεν υποταγή της φύσης. Οι άνθρωποι δεν έχουν άλλον τρόπο να συντηρήσουν και να αναπαράγουν την ύπαρξή τους παρά μόνο μεταβολίζοντας τη φύση με την εργασία τους, αποσπώντας από αυτήν αξίες χρήσεις με την οποία παράγουν τη ζωή τους, επινοούν και αναπτύσσουν τις δυνατότητές τους. Η ποιοτική αλλαγή σε αυτή τη σχέση που επέφερε η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνατοτήτων των ανθρώπων (αιτία και αποτέλεσμα ταυτοχρόνως ποικίλων παραγόντων και συγκεκριμένων ιστορικών συνθηκών), και η οποία έλαβε τη μορφή του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, κυρίως από τη δεύτερη, τη βιομηχανική φάση και ύστερα, οδήγησε στην εντατική υπερεκμετάλλευση κάθε δυνατότητας που μπορεί να αποφέρει κέρδος. Η ραγδαία εξάπλωση των καπιταλιστικών σχέσεων διατάραξε μέσα σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα την ισορροπία που διατηρούσε σχεδόν αμετάβλητες τις περιβαλλοντικές συνθήκες επί πολλούς αιώνες, πιθανώς κατά ανεπανόρθωτο τρόπο.

Είναι νομίζω πρόδηλο ότι η κριτική ανάλυση είναι απαραίτητη προκειμένου να κατανοήσουμε σαφέστερα τις ενδεχόμενες δυνατότητες που παρουσιάζονται στην παρούσα φάση, και τους πιθανούς όρους ανατροπής του καπιταλιστικού συστήματος, με στόχο την απελευθέρωση της φύσης, της κοινωνίας και των ανθρώπων. Μια τέτοια ανάλυση έχει νόημα φυσικά μόνο σε σχέση με αυτόν τον επαναστατικό σκοπό, όταν γίνεται δηλαδή από μια ενσυνείδητη θέση για την εκ θεμελίων αλλαγή της κοινωνίας, ειδάλλως εκπίπτει σε ακόμη μία θετικιστική επιστημονική εποπτεία, δηλαδή σε γνώση που μπορεί να συσσωρεύεται και να αναπαράγεται όπως το οικονομικό κεφάλαιο, έτοιμη ανά πάσα στιγμή προς χρήση αναλόγως το ζητούμενο, ιδεολογικοποιημένη αλλά χωρίς ηθική στάση, ο ιδιότυπος φετιχισμός μιας εξουσιαστικής «αλήθειας» που εύκολα μετατρέπεται σε εμπόρευμα. Αυτή η «γνώση» είναι προφανές ότι δεν μπορεί με κανέναν τρόπο να φωτίσει το δρόμο μας για τον αυτοπροσδιορισμό και την αυτοπραγμάτωση, να οδηγήσει δηλαδή στην επινόηση των δυνατοτήτων μας ως μορφών ανάπτυξης της ύπαρξής μας, των ατόμων και της κοινωνίας, καθώς πραγμοποιεί τον ζωντανό κόσμο, επιβάλλοντας την εργαλειακή ορθολογικότητα του ωφελιμισμού και του πραγματισμού και μας βαστάει δέσμιους στο κάτεργο της ανάγκης, στη φυλακή του κεφαλαίου και της ανταλλακτικής αξίας, σ’ έναν κόσμο-βασίλειο του εμπορεύματος. Ο φετιχισμός του εμπορεύματος παγιώνει τη διαδικασία (τη ζωντανή εργασία και τις κοινωνικές σχέσεις που τη μετατρέπουν σε νεκρή εργασία, σε συσσωρευμένο κεφάλαιο) σε μορφή που εξωτερικεύεται και αποκτά υπόσταση ως ανταλλακτική αξία, γίνεται δηλαδή εμπόρευμα που δεν είναι πλέον απλώς προϊόν με χρηστική αξία. Εμπόρευμα που συνάπτει αξιακές «σχέσεις» με άλλα εμπορεύματα-υποστάσεις, δημιουργώντας έναν μεταφυσικό κόσμο των εμπορευμάτων και των ανταλλακτικών αξιών. Όμως, ο φετιχισμός αυτός δεν είναι μόνο συνεπακόλουθο της ιδεολογίας που συγκαλύπτει τις πραγματικές κοινωνικές σχέσεις που παράγουν την αξία, τις σχέσεις εκμετάλλευσης που αποσπούν την υπεραξία της εργατικής δύναμης (της παραγωγικής ικανότητας των ατόμων, είτε αυτή είναι χειρωνακτική είτε διανοητική) που εκμισθώνεται για την παραγωγή κάθε λογής εμπορευμάτων, υλικών ή άυλων, όντας εμπόρευμα η ίδια• είναι η αντανάκλαση στο συμβολικό επίπεδο των ίδιων αυτών των σχέσεων υπεξαίρεσης της υπεραξίας, δηλαδή των σχέσεων ανισότητας ως προς την ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής και της ίσης πρόσβασης σε αυτά, της εκμετάλλευσης αλλά και της γενικότερης άνισης κατανομής της εξουσίας σε κάθε επίπεδο της κοινωνίας.

Η ανταλλακτική αξία, εκφρασμένη ως «τιμή» (που είναι κυμαινόμενη συγκριτικά, και όχι σταθερή και άπαξ), εμπλέκει τα άτομα σε ένα «αντικειμενικό» σύστημα συγκρίσιμων αξιών, που το ίδιο γίνεται μέτρο για ολόκληρο τον υπόλοιπο κόσμο, όπως γίνεται και για το κάθε άτομο, που μπορεί πια να προσαρμόζει την «ανορθολογική» βιωματική εμπειρία του σε ένα «ορθολογικό», εξωτερικό και «αντικειμενικό», σύστημα τιμών. Σε έναν τέτοιο κόσμο, όπου το «κάθε πράγμα έχει την τιμή του», όπου κάθε τι είναι «εμπόρευμα», η κατοχή του μέσου-χρήματος που μπορεί να ανταλλαχτεί με κάθε εμπόρευμα ως αφηρημένο γενικό ισοδύναμο, ο «πλούτος» με άλλα λόγια, γίνεται δυνάμει σκοπός για τον καθένα: το κλειδί για έναν υλικό παράδεισο, που δεν κείται στο επέκεινα, αλλά είναι εδώ, και ασκεί μια ακατανίκητη γοητεία σε όλους. Αν και δεν έχουν περάσει όλοι τις πύλες του, είναι πολλοί εκείνοι που το έχουν κάνει και ακόμα περισσότεροι εκείνοι που έχουν κρυφοκοιτάξει πίσω απ’ αυτές, αποδεικνύοντας ότι πρόκειται για απτή πραγματικότητα και όχι απλώς για χίμαιρα. Όλοι μπορεί να βρουν τη θέση τους εκεί ή, τουλάχιστον, έτσι ελπίζουν… Και είναι αναμφίβολα πολλοί εκείνοι που θα υπερασπίζονταν ακόμα και με τη ζωή τους το δικαίωμά τους στην ελπίδα αυτή.

Πώς, λοιπόν, μπορεί να οργανωθεί και να πραγματοποιηθεί η συνολική ρήξη (η ανατροπή του καπιταλισμού δηλαδή) στο πλαίσιο ενός τέτοιου συστήματος, που υπόσχεται τον επί γης παράδεισο και που, αν και σε αρκετά περιορισμένο βαθμό προς το παρόν, καταφέρνει να υλοποιήσει αυτήν την υπόσχεση έστω για κάποιους, ενώ παράλληλα καλλιεργεί επιμελώς την προσδοκία ότι θα έρθει κάποτε η ώρα που αυτή η ευημερία θα μας αφορά πραγματικά όλους; Πώς πείθεις τους ανθρώπους να καταπνίξουν την επιθυμία τους για εκείνο που είναι απτό, που αν και απόμακρο μοιάζει να είναι εφικτό, προς χάρη της περιπέτειας στο αχαρτογράφητο άγνωστο, στο μη εμπειρικά βιωμένο; Πώς νομιμοποιείται ένα συλλογικό πρόταγμα ριζικής κοινωνικής αλλαγής, όταν στις μέρες μας φαντάζει, αν μη τι άλλο, τουλάχιστον ανέφικτο, μη συναφές με τις τάσεις εξέλιξης της κατακερματισμένης πραγματικότητας που βιώνουμε σχεδόν όλοι στις κοινωνίες που ζούμε;

Όσο οι άνθρωποι καταφέρνουν, έστω και δύσκολα, να «φέρνουν βόλτα» τα ζητήματα της καθημερινής επιβίωσης και των (διαφορετικών κατά περίσταση), άμεσων κυρίως, αναγκών τους, οι σχέσεις τους αναπαράγονται λίγο πολύ εντός των ορίων της σχετικής «συναίνεσης», εντός της ιδεολογίας του συστήματος. Βαρυγκωμούν, αντιδρούν σποραδικά, αλλά σε γενικές γραμμές εντάσσονται και υποτάσσονται στην ανάγκη, στη συνήθεια και στις συνθήκες. Δεν αναζητούν, σε πρώτο λόγο, παρά τη βελτίωση εκείνων των δυνατοτήτων που θεωρούν απαραίτητες για τη ζωή και την ευημερία τους, προβάλλοντας τις επιθυμίες τους μέσα στην κοινωνία της αφθονίας που τους περιβάλλει ολοκληρωτικά σχεδόν, στιλπνή εικόνα που υπόσχεται ευμάρεια και πλέρια ευτυχία. Αυτή η εικόνα είναι αυθύπαρκτη, μια αυτοτελής «πραγματικότητα», καίρια διαμεσολάβηση μεταξύ γίγνεσθαι και είναι, μεταξύ ζωντανής και νεκρής εργασίας. Η αλήθεια ωστόσο είναι ότι η εικόνα αυτή έχει αμαυρωθεί ανεξίτηλα και δεν ανταποκρίνεται πια στον ιδεολογικό της ρόλο, δεν αντανακλά καθαρά πια την «συλλογική επιθυμία». Το χαριστικό δε πλήγμα στην λάμψη της το έδωσε η τρέχουσα «οικονομική κρίση», που, κατά τα φαινόμενα, σύντομα θα μεταβληθεί σε κοινωνική, φέρνοντας στην επιφάνεια την από καιρό σοβούσα δυσαρέσκεια που προκαλεί σε όλο και περισσότερους ανθρώπους το χάσμα προσδοκιών, υποσχέσεων και πραγματικότητας. Ο ταξικός πόλεμος αναπόφευκτα θα κορυφωθεί, αφού τα αδιέξοδα πολλαπλασιάζονται όσο το κοινωνικό χάσμα διευρύνεται. Όμως, στα ρήγματα που προκαλούν οι συγκρούσεις είναι που φυτρώνει ο σπόρος της ελπίδας για τη ριζική κοινωνική αλλαγή.

Για να καρποφορήσει, ωστόσο, η όποια ελπίδα μιας τόσο μεγάλης αλλαγής πρέπει, πρώτα απ’ όλα, να εδραιωθεί η συνείδηση του γεγονότος ότι οι άνθρωποι είναι δημιουργοί της ιστορίας τους, και ότι καμία άλλη εξωτερική, μεταφυσική ή ό,τι άλλο δύναμη, πέρα από τις ίδιες τις υλικές προϋποθέσεις ύπαρξής τους, που αποτελούν σε κάθε περίπτωση το όριο, δεν παρεμβαίνει για να τους επιβάλει τη θέλησή της και να τους υποδείξει τις επιλογές τους. Ότι μπορούν, υποκείμενοι πάντοτε σε περιορισμούς, να αλλάξουν τις συνθήκες της κοινωνίας τους με τη δράση τους και να διαμορφώσουν οι ίδιοι τη ζωή τους.

Μήπως, λοιπόν, η επανάσταση δεν είναι πλέον εφικτή γιατί δεν τη θεωρούμε εμείς εφικτή ή, εν τέλει, είναι οι αντικειμενικές συνθήκες εκείνες που πραγματικά προδιαγράφουν όχι μόνο το ανέφικτο αλλά και την αποτυχία της; Αντίστροφα, δεν οφείλουμε κατά λογική συνέπεια να παραδεχτούμε ότι μπορούμε να αναθεωρήσουμε τις αντιλήψεις μας για το εφικτό ή όχι της επανάστασης, και ότι, αν υπάρχουν πράγματι αντικειμενικές αντεπαναστατικές συνθήκες, υπάρχουν και αντικειμενικές επαναστατικές συνθήκες;

Στον αντίποδα αυτής της επαναστατικής ρητορικής, που στα μάτια των σκεπτικιστών αντιπάλων της εμφανίζεται να καλύπτει κάτω από τον μανδύα της απελευθέρωσης τις πληγές του ολοκληρωτισμού, της ανελευθερίας και της καταπίεσης του ατόμου, αφού μια επανάσταση δεν μπορεί ποτέ να γίνει εξ ονόματος όλων ούτε να ικανοποιεί τις ετερόκλητες επιθυμίες τους ή τα συγκρουόμενα ατομικά συμφέροντά τους, η άποψη που προκρίνει τη σταδιακή μετάβαση σ’ έναν καλύτερο κόσμο, με ήπια μέσα και όσο το δυνατόν πιο «ορθολογικές» (με άλλα λόγια «ασφαλείς» και «σίγουρες») επιλογές μέσα στα όρια του «εφικτού», πείθει πιο εύκολα, επικαλούμενη την «κοινή λογική» και εκμεταλλευόμενη τον κομφορμισμό, την ανασφάλεια και τους βαθιά ριζωμένους φόβους των ανθρώπων. Το κύριο επιχείρημα αυτής της θέσης είναι ότι αλλάζοντας σιγά-σιγά τα πράγματα, με διορθωτικές παρεμβάσεις και επί μέρους μεταρρυθμίσεις, μπορούμε να δημιουργήσουμε καλύτερες συνθήκες ζωής, και να χτίσουμε σταδιακά μια πιο δίκαιη κοινωνία στο μέλλον. Εν τω μεταξύ, αυτή η παραδοχή υπονοεί ότι το υπάρχον είναι ό,τι καλύτερο δυνατόν στις δεδομένες συνθήκες, αφού κάθε φάση της εξέλιξης είναι αναβαθμός που μας φέρνει ολοένα και πιο κοντά στην «αγαθή κοινωνία».

Αν στην πρώτη προσέγγιση ο κίνδυνος που εγκυμονεί η σωτηριολογική-λυτρωτική παρέμβαση μοιάζει να προεξοφλεί ότι κάθε απόπειρα επαναστατικής αλλαγής θα καταλήξει, νομοτελειακά σχεδόν, στην αποτυχία και πιθανότατα σε μια ολοκληρωτική κοινωνία, που θα δημιουργήσει πολύ περισσότερα και κρισιμότερα προβλήματα απ’ όσα ενδεχομένως θα καταφέρει να επιλύσει, στη δεύτερη, ο κίνδυνος παίρνει τη μορφή μιας μάλλον τραγελαφικής αέναης σκιαμαχίας με τα χιλιάδες επί μέρους προβλήματα που ανακύπτουν συνεχώς από την εγγενή δυναμική του ίδιου του καπιταλιστικού συστήματος, και τα οποία, όσο και αν είναι αλληλένδετα, αποσπώνται και αποκτούν τη δική τους οντότητα, μέσα από την αντίφαση και τη συνεχή τριβή του «ιδιωτικού» με το «δημόσιο», ζητώντας επιτακτικά την αδύνατη να επιτευχθεί υπό τις παρούσες συνθήκες οριστική λύση τους, βυθίζοντας έτσι το σύστημα σε παρατεταμένη πολύμορφη κρίση (κοινωνική, οικονομική, περιβαλλοντική) και τους ανθρώπους στη «σχιζοφρένεια».

————————————————————————————

πηγή: http://futura-blog.blogspot.com/2009/01/blog-post.html

Το άρθρο Οι μελλοντικές κοινωνίες δεν μπορούν παρά να είναι Αναρχικές… …και πλήρως συμφιλιωμένες με τη Φύση εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.

Τώρα που τα περιβαλλοντικά προβλήματα έχουν σηματοδοτήσει την αντίστροφη μέτρηση για τον πλανήτη, ο προβληματισμός για το πού πηγαίνουμε έχει γίνει καθημερινότητα. Μέσα σ’ αυτή αναπτύσσονται λογιώ λογιώ προτάσεις και στάσεις, πολιτικά σχήματα εμφανίζονται με σημαία τους την οικολογία, ενώ έχει πια γίνει σαφές ότι η οικολογία είναι και μια μεγάλη μπίζνα: η πυρηνική ενέργεια αποκαλείται πια «πράσινη ενέργεια», ενώ οι ανανεώσιμες πηγές έχουν αποκτήσει μια διάσταση που δεν περιμέναμε όταν, χρόνια πριν είχαμε αρχίσει να μιλούμε γιαυτές.
Γιατί ο στόχος της απεξάρτησης από τις ρυπογόνες πηγές ενέργειας σαφώς προβλέπει την υποκατάστασή τους με πηγές φυσικές και διαρκούς φύσεως, όπως ο ήλιος, ο αέρας, το νερό. Η συνολική όμως προσέγγιση του περιβαλλοντικού προβλήματος προϋποθέτει την αναθεώρηση της καταναλωτικής μας συμπεριφοράς, μια νέα στάση ζωής που θα βασίζεται στη διαπίστωση του πεπερασμένου χαρακτήρα των φυσικών πόρων και στη διαχείρισή τους με σεβασμό και φειδώ. Σημαίνει ότι δε μπορούμε να καταναλώνομε πια τόση βενζίνη, τόσο ρεύμα, δε μπορούμε να γεμίζομε τη γή μας με φυτοφάρμακα και τα νερά μας με απόβλητα. Σημαίνει ακόμα ότι οι μεταφορές πρέπει να περιοριστούν, ότι η παραγωγή και κατανάλωση μπορεί και πρέπει να γίνεται σε τοπική κλίμακα, σημαίνει μιαν επανασύνδεσή μας με τη γή και το χώρο όπου κινούμαστε, ζούμε δημιουργούμε.
Σημαίνει δηλαδή αυτό ενδυνάμωση των τοπικών κοινωνιών και αποκέντρωση στη λήψη αποφάσεων, δηλαδή άμεση δημοκρατία. Μια τοπική κοινωνία που αποφασίζει και είναι υπεύθυνη για την παραγωγή της ενέργειας, της τροφής, της εκπαίδευσης και του πολιτισμού της είναι μια κοινωνία ελεύθερη, κύρια των επιλογών της και μη εξαρτώμενη από την κεντρική εξουσία. Αποτελεί μια συνιστώσα μαζί με πολλές αντίστοιχες τοπικές κοινωνίες που συνθέτουν σε κεντρικό επίπεδο μια συνάντηση των ελληνικών περιφερειών, υπεύθυνη για κεντρικά όντως ζητήματα, όπως εξωτερική πολιτική, αλλά σε τοπικό επίπεδο παραμένει αυτάρκης, αιμοδότης και υποκείμενο κι όχι διακονιάρης της –περιορισμένης- κεντρικής εξουσίας.
Αυτό το χαρακτήρα μόνο μπορεί να έχει η οικολογική προσέγγιση στα προβλήματα του πλανήτη, κι όχι τυχαία, αυτόν τα ψευδεπίγραφα οικολογικά κόμματα που έχει αναδείξει η πολιτική μας σκηνή τον αγνοούν. Βέβαια, αλοίμονό μας αν περιμέναμε από αυτούς να αναδείξουν και ν’ αγωνιστούν γιαυτά τα θέματα. Βολεμένοι μέσα σε εταιρείες μελετών και μέσα σε αναπαυτικές πολυθρόνες, αυτοί που δεν έχουν παίξει ούτε μια σκαπετιά στη γή, μιλούν για οικολογία σα να είναι κάτι αφηρημένο, κι όχι η σχέση του ανθρώπου με τη γη του.
Και βέβαια η πράσινη τεχνολογία αποτελεί πλέον και επικερδή επένδυση. Ως τέτοια, έχει τελείως άλλη λογική από μια συνολική εναλλακτική πρόταση για το περιβάλλον. Αυτή απλά προσπαθεί να τροφοδοτήσει το σύγχρονο αλόγιστο καταναλωτικό πρότυπο με καθαρή ενέργεια. Από μόνο του αυτό είναι αντιφατικό. Δε μπορεί να τροφοδοτηθεί μια συνεχής ανάπτυξη, δηλαδή συνεχής μεγέθυνση, ούτε με ανανεώσιμες ούτε με συμβατικές πηγές ενέργειας. Δε μπορεί να υποστηριχτεί το μοντέλο των τριών αυτοκινήτων ανά οικογένεια, της μιας τηλεόρασης ανά δωμάτιο. Μόνο ο περιορισμός των αναγκών, η αποανάπτυξη, μπορεί σα λογική να αντιστρέψει την πορεία προς την καταστροφή του πλανήτη. Γι’ αυτό και γιγαντιαίας κλίμακας «οικολογικές» επεμβάσεις είναι πράσινες μεν, μη οικολογικές δε.
Οι μεγάλες ανεμογεννήτριες αποτελούν ένα τέτοιο παράδειγμα. Η υποδομή που απαιτούν μόνο φιλική προς το περιβάλλον δε μπορεί να χαρακτηριστεί. Διάνοιξη λεωφόρων σε παρθένες περιοχές, κατασκευές από μπετόν και επιβάρυνση των περιοχών όπου τοποθετούνται, συνθέτουν τις παραμέτρους του εγχειρήματος. Όχι τυχαία, τέτοιες επεμβάσεις και επενδύσεις γίνονται ερήμην των τοπικών κοινωνιών, ούτε στόχο έχουν την κάλυψη των δικών τους αναγκών. Δηλαδή από το στόχο μιας εναλλακτικής προσέγγισης το μόνο που υπάρχει είναι η παραγωγή πράσινης ενέργειας. Όχι όμως πια μέσα από μιαν άλλη οπτική.
Η κατάσταση που έχει δημιουργηθεί στο Αποπηγάδι, τη χιλιοτραγουδισμένη κορφή του Σελίνου και αιμοδότη τριών επαρχιών, είναι ένα ανησυχητικό παράδειγμα για τα παραπάνω. Οι τοπικές κοινωνίες θα έπρεπε να διαχειριστούν την παραγωγή δικού τους ρεύματος με τρόπο που συνδέεται με τις υπάρχουσες δραστηριότητες και τις ενισχύει. Αντί γιαυτό, η θυγατρική μιας γαλλικής πολυεθνικής, με πυρηνικά και ανεμογεννήτριες σ΄ όλο τον κόσμο, απειλεί να αλλάξει τις υπάρχουσες δραστηριότητες και να τις υπαγάγει στο δικό της στόχο, της γιγάντιας παραγωγής ρεύματος προς πώληση στη ΔΕΗ. Κι όλα αυτά, τη στιγμή που η Κρήτη έχει εξαιρεθεί από τα μέτρα για οικιακή παραγωγή και πώληση ρεύματος προς τη ΔΕΗ, δηλαδή από τη μόνη δραστηριότητα που μπορεί να είναι δεμένη με την τοπική κοινωνία και να καλύπτει δικά της προβλήματα. Δηλαδή οι κάτοικοι των περιοχών που θα δεχτεί τη γαλλική επένδυση, δε μπορούν να βάλουν στο σπίτι τους ένα φωτοβολταϊκό ή μια μικρής ισχύος ανεμογεννήτρια, που δεν απαιτούν υποδομές και καταστροφή του βουνού και να πουλούν το ρεύμα στη ΔΕΗ, όμως η πολυεθνική μπορεί.
Οι κάτοικοι της Σπίνας, του Σέμπρωνα, των Παλιών Ρουμάτων, είδαν μέσα σε μια νύχτα τις περιουσίες τους να τους αφαιρούνται για να παραχωρηθούν στην πολυεθνική, είδαν τις προπαρασκευαστικές κινήσεις να λαμβάνουν χώρα δίχως καμμιάν ενημέρωση, και συνειδητοποίησαν ότι στο βουνό τους συντελείται μια μεγάλη καταστροφή, οικολογική, οικονομική, περιουσιακή, με στόχο τους ίδιους και με πρόσχημα την «πράσινη» ενέργεια. Οι εξελίξεις, από τότε που ξεκίνησαν τον αγώνα τους είναι ραγδαίες, καθώς όσο η αντίσταση κλιμακώνεται, τόσο οι αντιδράσεις οξύνονται, τα ΜΑΤ επεμβαίνουν και η στάση της πολυεθνικής παραμένει αμετάβλητη.
Σ’ αυτό τον αγώνα πρέπει να σταθούμε αλληλέγγυοι. Δεν είναι δικός τους μόνο, αλλά όλων μας. Σ’ αυτό τον αγώνα δε διακυβεύεται μόνο το μέλλον του Αποπηγαδιού, αν και μόνο αυτό αρκεί για να τον παλέψομε. Το στοίχημα είναι ποιά πορεία θέλομε: Αυτή που θα οδηγήσει στο τέλος, ή αυτή που θα μας ξαναφέρει κοντά στις αξίες που είχαμε, στο σεβασμό στη φύση, στην αυτάρκεια, την αλληλεγγύη, την άμεση δημοκρατία.

Κείμενο προκήρυξης των κατοίκων των χωριών

του Αποπηγαδιού
ΑΝΕΜΟΓΕΝΝΗΤΡΙΕΣ – ΓΙΓΑΝΤΙΣΜΟΣ – ΑΠΟΠΗΓΑΔΙ – ΧΑΝΙΑ
Οι κάτοικοι των χωριών τ’ Αποπηγαδιού, αγωνίζονται για την αξιοπρέπειά τους, το περιβάλλον και τις περιουσίες τους.
Με άκυρη για την Κρήτη νομολογία και παράνομες – αδιαφανείς πράξεις αποχαρακτηρισμού, το Δασαρχείο Χανίων χαρακτήρισε ως δασικά και δημόσια κτήματα 4.600 στρέμματα από τα χωριά Σπίνα, Φλώρια, Μεσαύλια, Παλαιά Ρούματα, Σκάφη, Τζαγκαριάκος, Τεμένια και Σέμπρωνα, έπειτα από αιτήσεις των θυγατρικών της Γαλλικής πολυεθνικής ΕDF (electricite de France) για κατασκευή Αιολικών Πάρκων και Υδροηλεκτρικών έργων στο βουνό Αποπηγάδι.
Το γεγονός αυτό αποτελεί κλοπή κρητικών περιουσιών, με πρωταγωνιστή το Δασαρχείο Χανίων και παράλληλα ανοίγει τον δρόμο για την εξολοκλήρου δήμευση και εκποίηση των ορεινών χωριών της Κρήτης σε πολυεθνικές, καθώς πολλές περιουσίες είναι χαρακτηρισμένες ως δασικές και ως εκτούτου θεωρούνται δημόσιες.
Δεν υπολογίζεται το μέγεθος του θράσους και της απάτης των εταιρειών που βάλθηκαν να αποκομίσουν υπέρογκα κέρδη μέσω των ευρωπαϊκών επιδοτήσεων για έργα ΑΠΕ (Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας) στη γη μας. Οι αιτήσεις, που έχουν κατατεθεί από θυγατρικές εταιρείες της πολυεθνικής EDF από το 2001 για Αιολικά Πάρκα και Υβριδικά Υδροηλεκτρικά έργα, προβλέπουν την τοποθέτηση 103 ανεμογεννητριών και την κατασκευή τουλάχιστον 4 γιγαντιαίων υδροηλεκτρικών έργων με δεξαμενές νερού χωρητικότητας 1.000.000 κυβικών μέτρων έκαστη .
Οι κάτοικοι ουδέποτε ενημερώθηκαν από τις εταιρείες για την έκταση των έργων που σχεδιάζουν στη γή τους, καταπατώντας τις περιουσίες τους. Οι μελέτες κατατέθηκαν για έγκριση στις αρμόδιες Υπηρεσίες εν αγνοία τους, ενώ έπρεπε να ενημερωθούν πρώτοι σύμφωνα με το νόμο τους. Οι εταιρείες στο Αποπηγάδι έρχονται σήμερα με τα ΜΑΤ να υλοποιήσουν, όπως επικαλούνται, έργα “Πράσινης Ανάπτυξης”. Οι κάτοικοι βλέπουν τις περιουσίες τους να αρπάζονται από το Δασαρχείο Χανίων ως «δημόσια κτήματα», που θα αποφέρουν τεράστια κέρδη σε μία πολυεθνική, με τίμημα την καταστροφή του μεγαλύτερου ταμιευτήρα νερού στον νομό Χανίων.
Οι ειδικοί όροι στις περιβαλλοντικές μελέτες και άδειες της εταιρείας αναφέρουν ότι: Θα περιφραχθούν στο σύνολο οι εκτάσεις, θα τοποθετηθούν “καλαίσθητες ταμπέλες”, κάμερες παρακολούθησης και γιγάντιοι Πυλώνες με καλώδια υψηλής τάσης.
Πώς να εμπιστευτούμε τις μεγαλοεταιρείες που φράζουν τη γη μας ότι αύριο δεν θα μας βάλουν τους πρώτους μισθωτούς κτηνοτρόφους; Το χειρότερο σενάριο σε βάθος χρόνου είναι να γίνουν Real Estates γήπεδα Golf, αφού από το Αποπηγάδι φαίνονται Λυβικό Αιγαίο, Κύθηρα, Αντικήθυρα, Ταύγετος, Γαύδος, Μήλος και νησιά των Kυκλάδων όταν έχει καλό καιρό.
Η εταιρεία χωρίς να λαμβάνει υπόψη της την υποβάθμιση της ποιότητας της ζωής των ανθρώπων στις «δημόσιες» περιουσίες των οποίων θα κάνει επενδύσεις, χωρίς κάποια ενιαία περιβαλλοντική μελέτη για το Βουνό που δίνει νερό σε τρεις Επαρχίες και ζωή σε τέσσερα ποτάμια, επιμένει στη βία.
Δεν προβλέπεται μελέτη για το πόσες ανεμογεννήτριες και σε ποια σημεία μπορούν συνολικά να εγκατασταθούν, ούτε για την επίδραση έργων τεράστιας κλίμακας στην ποσότητα και την ποιότητα του υδροφόρου ορίζοντα του Αποπηγαδιού.
Έργα, που θα μετατρέψουν το Αποπηγάδι σε μία απέραντη βιομηχανική ζώνη, εξυπηρετούν μόνο τα συμφέροντα και τον πλουτισμό των λίγων και των ισχυρών και όχι το περιβάλλον και τις ήπιες μορφές ενέργειας.
Οι άνθρωποι στο Αποπηγάδι δεν είναι ενάντια στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, είναι ενάντια στο γιγαντισμό της “πράσινης μονοπωλιακής ανάπτυξης” που εξασφαλίζει τεράστια κέρδη στις εταιρείες και υποβαθμίζει τις ζωές μας και το περιβάλλον. Θέλουμε μικρής κλίμακας μονάδες που θα δίνουν ενεργειακή αυτάρκεια απεξαρτοποιώντας μας απο το μονοπώλιο του πετρελαίου. Οι κάτοικοι της περιοχής δίνουμε μια μάχη για την αξιοπρέπεια μας, για το περιβάλλον και τις περιουσίες μας. Μήπως όλη η ορεινή Κρήτη μπορεί να ξεπουληθεί με τον ίδιο τρόπο, σύμφωνα με τις ορέξεις της κάθε πολυεθνικής και του κάθε διεφθαρμένου καρεκλοκένταυρου δημόσιου υπάλληλου. Αν δεν αντιδράσουμε, δε θα έχουμε λόγο στον τόπο μας πια. Ποιος μας εγγυάται ότι η ιδιωτικοποίηση του υδροφόρου ορίζοντα για παραγωγή ενέργειας από μεγαλοκαρχαρίες δε θα εξελιχθεί αύριο σε πώληση του ίδιου του νερού σ’ εμάς!!!
ΑΠΟΠΗΓΑΔΙ σημαίνει: ΑΠΟ-ΠΗΓΗ, ΑΠΟ-ΠΗΓΑΖΩ, δηλαδή το βουνό με τις πηγές και τα νερά.
Πρωτοβουλία κατοίκων
Παλαιών Ρουμάτων – Σπίνας – Σέμπρωνα

Χ.Ν. 10/09/2009

———————————————–
http://www.kandanos.eu/node/717.

Το άρθρο Με το τουφέκι και τη λύρα εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.

Ας υποθέσουμε ότι διαθέτω ένα ελικόπτερο, αξίας 300.000 (όχι απαραίτητα σαν αυτό του Παλαιοκώστα). Για να το χρησιμοποιήσω, όμως, στις καθημερινές μου μετακινήσεις πρέπει να έχω εξασφαλίσει ένα ελικοδρόμιο στο σπίτι και ένα στη δουλειά και -αν ισχύουν όλα τα δρακόντεια μέτρα που επεξεργάζονται οι γκαφατζήδες του Μαξίμου- να υποβάλλω κάθε φορά σχέδιο πτήσης στην Υπηρεσία Πολιτικής Αεροπορίας, να κάνω έλεγχο στους τυχόν συνεπιβαίνοντες για όπλα και ενδεχομένως να διαθέτω μια οργανωμένη πτητική βάση, με εξειδικευμένο προσωπικό ασφαλείας, τεχνικούς κ.λπ. Έτσι, το ένα λεπτό εναέριας διαδρομής που έχω να κάνω καθημερινά μετατρέπεται σε τουλάχιστον μία ώρα και έξοδα αρκετών χιλιάδων ευρώ. Αλλά εγώ έχω ανάγκη να πηγαίνω γρήγορα στη δουλειά μου. Εσείς, λοιπόν, διαθέτετε ένα «παπάκι» των 3.000 ευρώ και κάνετε την ίδια διαδρομή σε ένα τέταρτο. Το πολύ που μπορεί να σας τύχει είναι ένας τροχαίος έλεγχος για κράνος Αλλά αυτό που σας λείπει είναι ένα γρήγορο μέσο για να πηγαίνετε κάθε Σαββατοκύριακο στο χωριό σας, που είναι 8 ώρες μακριά με το αυτοκίνητο. Τι θα γινόταν, λοιπόν, αν σας ζητούσα να ανταλλάξουμε τα οχήματά μας; Από τη σκοπιά της οικονομίας, μια τέτοια ανταλλαγή είναι απαράδεκτη, κι αν ο κάτοχος του ελικοπτέρου το δώσει για το «παπί» χωρίς τουλάχιστον να ζητήσει τα υπόλοιπα 297.000 ευρώ της εμπορικής του αξίας, αξίζει δημόσια τιμωρία δι’ ανασκολοπισμού στο Σύνταγμα. Έλα, όμως, που κι εγώ κι εσείς καλύπτουμε τις ανάγκες μας. Επομένως, ανεξαρτήτως της ανταλλακτικής αξίας του αγαθού που διαθέτει έκαστος, η χρηστική τους αξία για μας είναι περίπου η ίδια.

Δεν σας πείθει το παράδειγμα; Ας πάμε σ’ ένα πιο εξωτικό. Είστε στη μέση της ερήμου, διψάτε και πεθαίνετε της πείνας. Το μόνο που έχετε είναι ένα διαμάντι αξίας ενός εκατομμυρίου δολαρίων στην τσέπη και λίγες ώρες ζωής. Πάνω στην ώρα, εμφανίζεται μπροστά σας ένας καμηλιέρης που και νερό έχει και λίγους ξηρούς καρπούς και μία επί πλέον θέση στην καμπούρα της καμήλας. Ποια είναι, λοιπόν, η αξία του διαμαντιού σας; Ούτε ευρώ μεγαλύτερη από την αξία των τριών πραγμάτων που έχει να σας προσφέρει ο καμηλιέρης. Διαφωνείτε; Τότε, καλά σαράντα… Αφήστε, δε, που η αξία του διαμαντιού σας μπορεί να είναι ακόμη μικρότερη. Είτε γιατί η φάτσα σας είναι πολύ λευκή για τα γούστα του καμηλιέρη, είτε -πιο σύνηθες και αναμενόμενο- γιατί πιθανότατα θα σας προσφέρει αυτά που έχετε ανάγκη, χωρίς να σας ζητήσει κανένα αντάλλαγμα.

Η λεγόμενη αναπτυγμένη ανθρωπότητα βρίσκεται ακριβώς στη θέση του χαμένου στην έρημο πεζοπόρου. Κινδυνεύει να πεθάνει από πείνα, δίψα και καταπόνηση και κλαίει γοερά για το διαμάντι που ενδεχομένως θα χάσει αν κάνει αυτήν τη δίκαιη συναλλαγή με τον καμηλιέρη. Που δεν είναι και δεδομένο ότι θα του ζητηθεί. Ακροθιγώς το ανέφερα και στο προηγούμενο φύλλο: το να χάσουμε για μερικά χρόνια το διαμάντι της ανάπτυξης, να κινηθούμε ως κοινωνίες και οικονομίες στο αναπτυξιακό επίπεδο «μηδέν», δεν είναι και προς θάνατον. Παράγουμε ήδη τόσα όσα χρειάζονται τα 6 δισ. επιβατών του πλανήτη Γη για να μην πεινάνε, να έχουν μια αξιοπρεπή στέγη, να μην πεθαίνουν από απλές λοιμώξεις, να έχουν πρόσβαση στη βασική εκπαίδευση, να χαίρονται και να απολαμβάνουν την καθημερινότητά τους. Αυτά τα αυτονόητα, όμως, που σαν αξίες χρήσης υπερκαλύπτονται κατά πολύ από την παραγωγική δύναμη των οικονομιών, κατανέμονται με όρους τρομακτικής ανισότητας, από τη στιγμή που περνούν από τον παραμορφωτικό φακό της ανταλλακτικής αξίας. Ας μην το κάνουμε μελό, αυτά τα λέει με αριθμούς ακόμη και ο υπεράνω αντικαπιταλιστικής υποψίας ΟΗΕ. Η μηδενική ανάπτυξη, λοιπόν, η αποφράς ύφεση, μπορεί να σημαίνουν και ευκαιρία επαναπροσδιορισμού των σχέσεων αξίας που μας έχει επιβάλει η εμπορευματική και χρηματική οικονομία.

Σας έχω, όμως, ακόμη καλύτερα νέα (ή χειρότερα – όπως το πάρει κανείς). Υπάρχει διέξοδος και κάτω από το μηδέν. Όχι απλά μηδενική οικονομία, όχι μόνο φρενάρισμα της ανάπτυξης, όχι απλώς αυτάρκεια και άρνηση της μεγέθυνσης την οποία τόσο έχει λατρέψει όλο το πολιτικοιδεολογικό φάσμα, από την άκρα Δεξιά μέχρι την αντεξουσιαστική Αριστερά. Υπάρχει και η καθαρή μείωση, η απο-ανάπτυξη. Θα μου πείτε: η ίδια η ύφεση είναι μια μορφή απο-ανάπτυξης, αν υπολογίσει κανείς την ευκολία με την οποία πολυεθνικοί βιομηχανικοί κολοσσοί ανακοινώνουν κλείσιμο μονάδων, φρενάρουν τις αλυσίδες παραγωγής, αναστέλλουν την παραγωγή νέων προϊόντων και μοιράζουν κατά δεκάδες χιλιάδες τα χαρτιά απόλυσης. Ναι, αλλά, η ύφεση του καπιταλιστικού κύκλου παραγωγής, έστω κι αν μεγεθύνεται και επιμηκύνεται σε διάρκεια πρωτοφανώς από τον βαθμό διεθνοποίησης των οικονομιών, υπόσχεται αργά ή γρήγορα επιστροφή στον φαύλο κύκλο της μεγέθυνσης. Όπως μας διδάσκουν τα οικονομικά της δολίας απάτης (και όχι αθώας, όπως ήθελε να πιστεύει ο μακαρίτης Γκαλμπρέιθ), ο κύκλος της ύφεσης θα κλείσει με ηττημένη την εργασία, εξουθενωμένα τα μεσαία στρώματα και λιγότερους παίκτες στην κορυφή της οικονομικής πυραμίδας να επιδίδονται σε έναν ακόμη γύρο αναπτυξιακού κανιβαλισμού.

Οι θιασώτες της απο-ανάπτυξης (της οποίας τείνω να γίνω κι εγώ «φαν», αν ξεπεράσω τις αρκετές ιδεολογικές μου καχυποψίες) προτείνουν κάτι πιο ριζοσπαστικό. Να αποδράσουμε μια και διά παντός από την κουλτούρα της ανταλλακτικής αξίας, να εγκαταλείψουμε το μετρικό σύστημα της οικονομίας, να βγάλουμε σε τελευταία ανάλυση την παραγωγική και αναπαραγωγική λειτουργία των κοινωνιών από την ίδια την έννοια της οικονομίας. Αυτή κι αν θα ήταν μια πραγματικά ασύλληπτη απόδραση! Ουσιαστικά, αυτή η εκκολαπτόμενη νέα ουτοπία (που δεν έχει κλείσει ούτε δεκαετία από την εν σπέρματι διατύπωσή της) ζητάει απλά πράγματα: να συμβιβαστούμε με την ιδέα ότι υπάρχει μια οροφή στην παραγωγή και συσσώρευση του πλούτου -αυτή που ορίζεται από τους πεπερασμένους φυσικούς πόρους της Γης- κι επομένως όχι απλώς να φρενάρουμε, αλλά να συρρικνώσουμε εδώ και τώρα την άντλησή τους. Αυτό με τη σειρά του σημαίνει μια μείωση στον ρυθμό δημιουργίας νέων αναγκών, ένα πάγωμα της τεχνολογίας στη δημιουργία νέων προϊόντων, μία προσγείωση της κατανάλωσης στα όρια που θέτουν το σώμα μας και ο εγκέφαλός μας και όχι στον καταιγιστικό ρυθμό που επιβάλλει το μάρκετινγκ. Μια χαρούμενη, μοιρασμένη λιτότητα είναι προτιμότερη από την απρόσιτη αφθονία, λένε με λίγα λόγια οι εμπνευστές της απο-ανάπτυξης και υποδεικνύουν ένα νέο πεδίο πλούτου, μη μετρήσιμου με όρους αξίας, αλλά υπολογίσιμου σε ευημερία και απόλαυση, που θα προκύψει από αυτήν την εκούσια εγκράτεια: λιγότερη απασχόληση, περισσότερος ελεύθερος χρόνος, περισσότερες και βαθύτερες σχέσεις, ισχυρότεροι κοινωνικοί δεσμοί, ουσιαστικότερη πολιτική δημοκρατία. Όλη αυτή η αντιστροφή για την αντίληψή μας περί πλούτου προκαλεί αυτόματα και μια μετάθεση της παραγωγικής δραστηριότητας σε πεδία που σήμερα βρίσκονται μάλλον στο περιθώριο του οικονομικού μας πολιτισμού: ενεργειακή εξοικονόμηση, αποκατάσταση και προστασία περιβάλλοντος, διάσωση της βιοποικιλότητας, βιολογική γεωργία, πολιτισμός, αναψυχή, αθλητισμός, κοινωνική προστασία, δημόσιες υποδομές, κοινόχρηστα αγαθά, θεσμοί κοινωνικής αλληλεγγύης. Ιδού τα νέα πεδία τεχνολογικής και παραγωγικής καινοτομίας που προτείνει η απο-ανάπτυξη.

Φυσικά, αυτό το μοντέλο δραστικής και εθελοντικής «ύφεσης» δεν αφορά ισότιμα όλους. Κανείς, ούτε οι πιο φανατικοί της απο-ανάπτυξης, δεν διανοείται να απαιτήσει από τις φτωχές κοινωνίες του νότου να μπουν στο «τριπάκι» της παραγωγικής συρρίκνωσης. Τι να κόψουν οι πληθυσμοί που ζουν με ένα-δυο δολάρια τη μέρα; Ωστόσο, στον βασανιστικό αναπτυξιακό τους δρόμο υπάρχει κάτι που πρέπει οπωσδήποτε να αποφύγουν: να αποτελέσουν ρεπλίκες του δυτικού ανθρώπου, να υιοθετήσουν άκριτα το καταναλωτικό «αμερικανικό όνειρο» και να επιδοθούν στον μανιώδη παραγωγισμό εις βάρος εαυτών και του περιβάλλοντός τους. Άλλωστε, ακόμα και η χαμηλή, έως και μηδενική, «παραγωγικότητα» των κοινοτήτων που έχουν επιλέξει την τεχνολογική στασιμότητα στη λίθινη εποχή, στην πραγματικότητα είναι ανεκτίμητης αξίας, και με όρους οικονομίας. Πώς θα αποτιμηθεί, για παράδειγμα, το οξυγόνο που παράγουν για λογαριασμό όλης της υφηλίου ο Αμαζόνιος και όλοι οι θλιβεροί τροπικοί χάρη στην επιλογή των κατοίκων τους να λατρεύουν τα δέντρα και να μην παραδίδουν τα δάση τους στο real estate;
—————————————————————————–
πηγή: ΚΙΜΠΙ, (28/2/2009)
http://kibi-blog.blogspot.com/2009/03/2822009_02.html

Το άρθρο Ενάντια στην ανάπτυξη: να αποδράσουμε δια παντός από την κουλτούρα της ανταλλακτικής αξίας εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.

Ταυτόχρονα, σε Πελοπόννησο, Πάρνηθα, Πήλιο, Εύβοια εστίες φωτιάς ξεσπούσαν καθηµερινά σε ένα εφιαλτικό καλοκαίρι που όµοιό του δεν ξανάδε η χώρα. Τόποι απίστευτης οµορφιάς εξαφανίστηκαν. Σε τέτοιες στιγµές απόγνωσης τα media και οι πολιτικοί υποκριτικά κόπτονται για το τις πταίει και επιδίδονται σε ένα θέατρο εντυπώσεων µε αποδιοποµπαίους τράγους, από µηχανής θεούς και πόντιους πιλάτους, προσπαθώντας να αντλήσουν πολιτική υπεραξία από το θάνατο και να στρέψουν την κατακραυγή σε ανώδυνες οδούς.

Συγχρόνως, εδώ και µια δεκαετία µεγάλα έργα τρυπάνε βουνά, µετακινούνε ποτάµια και χτίζουν τσιµεντένια τείχη κατά µήκος του παραλιακού µετώπου της χώρας. Παράλληλα, εδώ και µια πενταετία καταστρώνεται το νοµικό οπλοστάσιο της αειφόρου ανάπτυξης που θεσµοποιεί και κατοχυρώνει µια άνευ προηγουµένου καταστροφή και λεηλασία του φυσικού περιβάλλοντος στο όνοµα της βιωσιµότητας των φυσικών πόρων για τις µελλοντικές γενεές. Αλλά εδώ και µια πεντηκονταετία η ιδεολογία της ανάπτυξης ενσωµατώθηκε στο φαντασιακό των πληθυσµών ως ο µόνος αδιαφιλονίκητος δρόµος για την ευτυχία και την ατοµική ευηµερία. Τους επόµενους µήνες στην Ευρύτερη Περιοχή της Θεσσαλονίκης θα συντελεστεί µια άνευ προηγούµενου ριζική µεταστροφή, καθώς µεγάλα αναπτυξιακά έργα αλλάζουν και διευρύνουν ανεξέλεγκτα τα ποιοτικά και ποσοτικά όρια του αστικού τοπίου. Σε τέτοιες στιγµές απόγνωσης είναι κρίσιµο το άνοιγµα µίας συνολικής συζήτησης για το αναπτυξιακό µοντέλο και το οικολογικό ζήτηµα.

Kριτική στην ανάπτυξη βιώσιµη – αειφόρος – άγρια – διαρκής – βίαιη – αποανάπτυξη – οικοανάπτυξη

Υπάρχουν λέξεις που συγκροτούν πόλους, που έλκουν ακατανίκητα το ετερογενές και το συνθέτουν ανάγοντάς το αβίαστα στο οµογενές και στο απλό. Μια τέτοια λέξη, είναι η «ανάπτυξη», η οποία δεν µπορεί να αποσυνδεθεί από τις λέξεις αύξηση, εξέλιξη, ωρίµανση: υποδηλώνει πάντοτε µια ευνοϊκή αλλαγή, ένα άλµα από το κατώτερο στο ανώτερο, από το απλό στο σύνθετο. Η ανάπτυξη φιλοδοξεί να ερµηνεύσει τα µυστήρια, να λύσει τους γρίφους, να καταργήσει τα ερωτήµατα.

Στις αρχές του περασµένου αιώνα, µετά την εποχή της αποικιοκρατίας, κυριάρχησε ο µύθος ότι όλα τα κράτη της γης ταξίδευαν τον ίδιο δρόµο ή ανέβαιναν την ίδια σκάλα της προόδου (στάδια ανάπτυξης). Το ακαθάριστο εγχώριο προϊόν ήταν ο µετρήσιµος και αναµφισβήτητος δείκτης ευτυχίας. Η οικονοµική ισχύς υλοποίησε επί του εδάφους την ουτοπία µεταφρασµένη σε εµπορεύµατα και εισοδήµατα. Οι κοινωνίες δεν είχαν παρά να συµµορφωθούν µε τις επιταγές της θεωρίας των σταδίων. Η θεωρία της ανάπτυξης βλέπει µια ιστορική γραµµικότητα όπου τα εξελικτικά στάδια είναι συνάρτηση του χρόνου. Τα στάδια της ανάπτυξης είναι η απόληξη της ιστορικότητας του Ένγκελς αλλά και η εκσυγχρονισµένη έκδοση της δαρβινικής εξέλιξης, της διαδοχής των τρόπων παραγωγής του Μαρξ, της προόδου του Διαφωτισµού. Ο άνθρωπος νιώθει ήδη από την Αναγέννηση ότι βρίσκεται στο επίκεντρο της εξέλιξης, η κοινωνία υποτάσσει τη φύση και κυριαρχεί επί αυτής. Η ισορροπία της φύσης τίθεται σε παρένθεση, τα οικοσυστήµατα ανατρέπονται, η βιολογική σφαίρα υποτάσσεται στην οικονοµική.

Ωστόσο, η έννοια της ανάπτυξης ήταν εξαρχής κυρίως µια ιδεολογική κατασκευή, και για να εγκαθιδρυθεί επινόησε παράλληλα τον αντίποδά της, την ιδεολογία της υπανάπτυξης, της φτώχειας. Ο πλανήτης µετατρέπεται σε ενιαίο γεωοικονοµικό χώρο και η υπανάπτυξη προβάλλει ως διανοητική κατασκευή που προηγείται χρονικά της ανάπτυξης – έχει νόηµα µόνο αφού ορισθεί και κυριαρχήσει στο πεδίο των ιδεών η ανάπτυξη. Με ένα περίεργο δε παιχνίδι του διαλεκτικού λόγου, αυτό συµβαίνει και στην πραγµατικότητα: η υπανάπτυξη έπεται χρονικά της ανάπτυξης σε όλα τα σηµεία του πλανήτη, αποτελεί συνέπειά της. Έτσι η φτώχεια άνθησε στη σκιά του πλούτου. Σε καµία περίπτωση η υπανάπτυξη δεν προηγήθηκε της ανάπτυξης• εφευρέθηκε ή κατασκευάστηκε από τους φορείς της. Δηµιουργείται η φτώχεια των άλλων, άποψη ενισχυµένη από µια λανθασµένη υπόθεση ότι οι κοινωνίες που βλέπουµε σήµερα ως εξαθλιωµένες και λιµοκτονούσες ήταν έτσι ανέκαθεν, µάλλον δεν ήταν έτσι ουδέποτε. Εντούτοις η ιδεολογία της ανάπτυξης µας επιβάλλει να βλέπουµε τους άλλους ως στατικούς και οµοιόµορφους, οι εξαθλιωµένες µάζες της Βοµβάης, οι λιµοκτονούντες του Λάγος και τα υποβαθµισµένα γκέτο των δυτικών µητροπόλεων σύµφωνα µε αυτήν την άποψη ήταν πάντοτε έτσι και όλοι τους οι όµοιοι είναι έτσι. Στην πραγµατικότητα η εξαθλίωση είναι νεαρότατη, πρόκειται για την άλλη όψη του νοµίσµατος της προόδου.

Ωστόσο, µε το τέλος του β΄ παγκόσµιου πόλεµου, περνώντας από µισό αιώνα απρόσκοπτης και διαρκούς ανάπτυξης, ήταν πλέον φανερή η ανεπανόρθωτη καταστροφή του περιβάλλοντος. Έτσι τη δεκαετία του ’70 τα αυτόνοµα κινήµατα σε Ευρώπη και Αµερική θέτουν µε δυναµικό τρόπο τα οικολογικά ζητήµατα αµφισβητώντας και σαµποτάροντας έµπρακτα το καπιταλιστικό µοντέλο ανάπτυξης. Άµεσες δράσεις, µαζικές πορείες δεκάδων χιλιάδων διαδηλωτών, καταλήψεις, σαµποτάζ και συγκρούσεις σε εργοτάξια πυρηνικών εργοστασίων, αγώνες ενάντια στην αποδάσωση και την καταστροφή βιοτόπων, ενάντια στην επέκταση αεροδροµίων, αυτοκινητοδρόµων και µεγάλων έργων υποδοµής. Ακόµα, µέσα στις µητροπόλεις ξεπηδούν κινήµατα καταλήψεων σπιτιών ενάντια στις γενικευµένες αναπλάσεις και τις πολιτικές γης. Ταυτόχρονα σπάνε οι διαχωρισµοί µεταξύ πολιτικού και προσωπικού και η «επανάσταση της καθηµερινής ζωής» µπαίνει στο επίκεντρο των κινηµάτων. Μεταξύ άλλων, ανανεώσιµες πηγές ενέργειας, χορτοφαγία, ανακύκλωση, ποδήλατα, κοµποστοποίηση, βιολογικές καλλιέργειες γίνονται καθηµερινότητα για χιλιάδες νέους στα κατειληµµένα εδάφη των δυτικών µητροπόλεων. Φαίνεται λοιπόν να κλονίζεται η κοινωνική νοµιµοποίηση του µεταπολεµικού αναπτυξιακού µοντέλου, και τα επόµενα χρόνια οι οικολογικές ιδέες θα βρουν γόνιµο έδαφος στα µικροµεσαία κοινωνικά στρώµατα των δυτικών κοινωνιών, το περιβάλλον και η ποιότητα ζωής των οποίων είχε υποβαθµιστεί δραµατικά. Θα ακολουθήσει στις αρχές της δεκαετίας του ’80 σηµαντική µερίδα νέων επιστηµόνων που κατήγγειλαν την άγρια καπιταλιστική ανάπτυξη και προειδοποιούσαν ότι σύντοµα ο πλανήτης πρόκειται να αντιµετωπίσει κρίση βιωσιµότητας.

Η απάντηση στην οικολογική και αναπτυξιακή κρίση δίνεται το 1987 µε την έκθεση Brudland 1 του ΟΗΕ που φιλοδοξεί να προσδώσει νόηµα σε µια νέου τύπου ανάπτυξη µε οικολογικό προσωπείο και την ονοµάζει βιώσιµη ανάπτυξη 2. Η «επιτροπή σοφών» επιβεβαιώνει τους κινδύνους που απειλούν τον πλανήτη και κουνά απειλητικά το δάκτυλο λέγοντας πως εάν επιµείνουν οι παρούσες τάσεις οικονοµικής δραστηριότητας, η ανθρωπότητα και ο έµβιος κόσµος δεν έχουν καµία ελπίδα. Αλλά ταυτόχρονα µε τις παραπάνω απειλές, η επιτροπή είχε έτοιµη την απάντηση. Η βιώσιµη ανάπτυξη θα δώσει τη λύση στα παγκόσµια προβλήµατα, λέει και κλείνει πονηρά το µάτι σε όσους διεκδικήσουν µερίδιο από την νέου τύπου ανάπτυξη. Βιοµήχανοι και συνδικάτα, εργοδότες και εργαζόµενοι, όλοι µπορούν, «αρκεί να προσέξουν» για να αποφευχθούν οι υπερβολές της µεταπολεµικής περιόδου. Υπάρχει θέση για όλους στον κοινό µας πλανήτη, αρκεί να ασπασθούν την νέα µαγική έννοια: «sustainable development». Φτάνουµε λοιπόν στο καρναβάλι ή αλλιώς Συνδιάσκεψη του Ρίο για το Περιβάλλον και την Ανάπτυξη τον Ιούνη του 1992 όπου χειροκροτήθηκε πως έκλεισε η ιστορική περίοδος της «εποχής της ανάπτυξης» για να περάσουµε στην νέα εποχή της «βιώσιµης ανάπτυξης».

Η ιστορία είναι γνωστή. Κάθε φορά που η αναπτυξιακή ιδεολογία υφίσταται έντονη κριτική µε βάση τα αρνητικά της αποτελέσµατα, το περίγραµµά της διαστέλλεται ώστε να συµπεριλάβει άγνωστες µέχρι εκείνη τη στιγµή ποιότητες. Έτσι της έχουν προσδοθεί κατά καιρούς διάφορα κοσµητικά επίθετα όπως «εναλλακτική», «δίκαιη», «ήπια», και πλέον «βιώσιµη – αειφόρος ανάπτυξη». Με τους όρους αυτούς επιχειρήθηκε να συµβιβαστούν τα ασυµβίβαστα: να επεκταθεί η ανάπτυξη ώστε να συµπεριλάβει έθνη, φυλές και κοινωνικές τάξεις απανταχού της γης, να γίνει «συµβατή µε τη περιβαλλοντική προστασία», να πάψει να αναλώνει τους φυσικούς πόρους, να γίνει διαρκής, βιώσιµη και αειφόρος, ανεξάρτητα από γεωγραφικούς, γεωφυσικούς, κοινωνικούς, κλιµατικούς και άλλους περιορισµούς. Στην πραγµατικότητα, η ανάπτυξη είναι και σήµερα αυτό που ήταν πάντοτε: συσσώρευση και αύξηση του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος. Βέβαια λαµβάνεται πλέον υπ’ όψιν και η οικολογική διάσταση: «δεν υπάρχει ανάπτυξη χωρίς βιωσιµότητα και δεν υπάρχει βιωσιµότητα χωρίς ανάπτυξη». Η ιδεολογία της ανάπτυξης εµφανίζεται λοιπόν αποκαθαρµένη από όλες τις κατηγορίες των οικολογικών κινηµάτων, έτοιµη να αντεπιτεθεί. Διεθνείς οργανισµοί, υπουργεία και πολυεθνικές συναγωνίζονται για τη χρήση της µαγικής έννοιας. Τα άτια χλιµιντρίζουν ανυπόµονα, καθώς ένας νέος κύκλος κεφαλαιοποίησης της φύσης θα αντιµετωπίσει όλα τα δείνα. Αρκεί να προφέρεις τη λέξη «sustainable». «Όταν συνειδητοποιήσουµε ότι µπορούµε να βγάλουµε φράγκα καθαρίζοντας το περιβάλλον θα το κάνουµε». Η βιώσιµη ανάπτυξη είναι λοιπόν µια ιδιοφυής έννοια. Καταφέρνει να υποσχεθεί καταστροφή του περιβάλλοντος και ταυτόχρονα θεραπεία των κακών της παραδοσιακής ανάπτυξης. Η βελτιστοποίηση της καταστροφής αποτελεί τον µοναδικό τρόπο να γίνει η ανάπτυξη βιώσιµη. Οι τοπικές κοινότητες καλούνται επειγόντως να υιοθετήσουν τον πιο πάνω ρασιοναλισµό, βελτιστοποιώντας την αποδάσωση, τη διάβρωση, την απώλεια γενετικής ποικιλότητας. Όλοι επιχειρούν να βρουν αυτό το βέλτιστο σηµείο µέχρι το οποίο η καταστροφή της φύσης είναι επιτρεπτή!

Από τις αρχές της δεκαετίας του ’90 µια ακόµα προσδοκώµενη επιτυχία του νέου όρου ήταν ότι ο εξωραϊσµός της ανάπτυξης µε τον έννοια της αειφορίας ήρθε να υποκαταστήσει ιδεολογήµατα που ξόφλησαν τους λογαριασµούς τους. Τείνει κυρίως να υποκαταστήσει την έννοια της οικοανάπτυξης και υπερβαίνει την «ισόρροπη», «κοινωνικά δίκαιη», «οικολογικά αποδεκτή». Όλες αυτές οι έννοιες επιχειρήθηκε κατά καιρούς να χρησιµοποιηθούν ως άλλοθι για την βαρβαρότητα της αναπτυξιακής διαδικασίας, τις οικολογικές καταστροφές και την κοινωνική αποδιάρθρωση. Σήµερα, η έννοια της αειφορίας συµπεριλαµβάνει µια σειρά από «πράσινες αρχές» µε βάση τις οποίες η προηγούµενη ανάπτυξη κρίνεται ως διαρκής –βίαιη και άγρια–, ενώ τώρα θα περάσουµε σε µια εποχή φιλική στο περιβάλλον. Βασικές αρχές το τρίπτυχο Οικονοµική Ανάπτυξη – Κοινωνική Δικαιοσύνη – Προστασία του Περιβάλλοντος, και οι αντίστοιχες επιδιώξεις για διεθνοποίηση και χωρική συνοχή, ανταγωνιστικότητα και καινοτοµία, ισότητα ευκαιριών και κοινωνική συνοχή, οικολογική ισορροπία και ποιότητα ζωής.

Ταυτόχρονα, βρισκόµαστε στην εποχή που παρακµάζει η κινηµατική διάσταση του οικολογικού χώρου, πολλά στελέχη του επαγγελµατοποιούνται καταλαµβάνοντας κρατικές θέσεις και η θεσµοποίησή του φτάνει στο σηµείο που αρκετά πράσινα κόµµατα συµµετέχουν σε κυβερνητικούς συνασπισµούς. Το πολιτικό κατεστηµένο αγκάλιασε λοιπόν τον νέο όρο στερώντας τον από το πρωταρχικό του νόηµα: την οικολογική σταθερότητα. Σήµερα, ο όρος βιώσιµη ανάπτυξη δεν διακυβεύει την ουσία της αναπτυξιακής λογικής αλλά την εµπλουτίζει. Ο πράσινος καπιταλισµός, συνδυάζοντας καινοτοµία και αφοµοίωση των οικολογικών αιτηµάτων, και προσθέτοντας στην ανάπτυξη κοσµητικά επίθετα, µοιάζει ο αδιαµφισβήτητος νικητής. Ωστόσο, το γεγονός ότι το οικολογικό λεξιλόγιο απόκτησε σταδιακά κυρίαρχη θέση αυτοαναιρείται από τη στιγµή που το επαναστατικό του κήρυγµα απορρίπτεται.

Κυβερνήσεις, συνδικάτα, το επιστηµονικό και βιοµηχανικό λόµπι υιοθετούν το οικολογικό λεξιλόγιο κάνοντάς το κιµά στα αδηφάγα δόντια ενός τροχού που επιµένει να περιστρέφεται. Έτσι, ενώ η βιοµηχανία έβλεπε µέχρι τώρα το περιβάλλον ως ένα ενοχλητικό εµπόδιο για την πραγµάτωση κερδών, σήµερα αντιλαµβάνεται ότι µπορεί να αποτελέσει τον κινητήριο µοχλό µιας νέας τεχνολογικής επανάστασης. Υβριδικά πράσινα αυτοκίνητα, ανανεώσιµες πήγες ενέργειας, πράσινη τεχνολογία, έξυπνες οικολογικές συσκευές, και η οικολογική βιοµηχανία στην Ε.Ε. αυξάνεται κατά 8{239f029635181d89655d9f5197ced0c7530b2a0cc9cbc7d1798f9f7c796b465f} κάθε χρόνο.

Ταυτόχρονα, η αφοµοίωση των οικολογικών αιτηµάτων προχωράει σε µεταµοντέρνες εκδοχές Οι µεγαλύτερες εταιρείες «πρασινίζουν» την επικοινωνιακή τους πολιτική: η Virgin συνδράµει µε 3 δισ. δολάρια στην ανάπτυξη ανανεώσιµων πηγών ενέργειας, η Wal-Mart αντικαθιστά τον στόλο των αυτοκινήτων της µε υβριδικά και διανέµει 60.000 ηλεκτρικούς λαµπτήρες χαµηλής κατανάλωσης στους εργαζόµενούς της, η ΙΚΕΑ θέτει ως στόχο τη χρήση ανανεώσιµων πηγών ενέργειας για την ηλεκτροδότηση των καταστηµάτων της ως το 2012, η πετρελαϊκή Royal Dutch Shell ανακοινώνει επενδύσεις στην αιολική και την ηλιακή ενέργεια και η ΒΡ έβαλε τον ήλιο στο εµπορικό της σήµα. Οι πωλήσεις βιολογικών προϊόντων γνωρίζουν αλµατώδη αύξηση και ο οικοτουρισµός γίνεται η νέα βαριά αλλά και έξυπνη βιοµηχανία των δυτικών µεσογειακών χωρών. Τέλος, οι παλαιές οικοκοινότητες των ριζοσπαστών αναρχοοικολόγων µοιάζουν γραφικές µπροστά στις οικολογικές µεταπόλεις του 21ου αιώνα. Το 2010 θα είναι έτοιµη η πρώτη οικολογική πράσινη πόλη στον πλανήτη η οποία θα µπορεί να φιλοξενήσει 500.000 «οικολογικούς κατοίκους» στην Κίνα του «πράσινου δρόµου» και των «πράσινων ολυµπιακών», αλλά και των µεγαλύτερων οικολογικών εγκληµάτων και των 50.000 κοινωνικών συγκρούσεων µόνο για το 2006 µε αφορµή περιβαλλοντικά προβλήµατα. Έως το 2020 αναµένονται 30 παρόµοιες πόλεις σε όλο τον κόσµο.

Θα ακολουθήσουν, τέλος, η ενεργοποίηση του πρωτοκόλλου του Κιότο (2005) που θα απαντήσει στο εάν ο καπιταλισµός µπορεί να γίνει οικολογικός, µετατρέποντας τον πλανήτη σε ενιαία «αγορά ρύπανσης» η οποία διαχειρίζεται το διεθνές χρηµατιστήριο-εµπόριο ρύπων, και περιλαµβάνει πράσινους φόρους, οικολογικά πρόστιµα, «δικαιώµατα στη ρύπανση» και «παραδείσους ρύπανσης». Το πρωτόκολλο προβλέπει µείωση των θερµοκηπιακών αερίων κατά 5,2{239f029635181d89655d9f5197ced0c7530b2a0cc9cbc7d1798f9f7c796b465f} έως το 2012 σε σχέση µε τα επίπεδα του 1990, και ως µηχανισµό ρύθµισης υιοθετεί την αγοροπωλησία ρύπων µε βάση την οποία µια εταιρεία ή ένα κράτος µπορεί να πουλήσει και να αγοράσει δικαιώµατα ρύπανσης. Δηµιουργείται λοιπόν µια νέα γενιά εταιρειών, οι «πιστωτές άνθρακος», η οποία κερδίζει µυθικά πλούτη επενδύοντας στην οικολογική ευαισθησία προσώπων και επιχειρήσεων. Όσοι υπερκαταναλώνουν ορυκτά καύσιµα συµβάλλοντας στην κλιµατική αλλαγή µπορούν να εξαγοράσουν την περιβαλλοντική τους αµαρτία προσφέροντας ένα χρηµατικό ποσό, κάτι σαν οικολογικό πρόστιµο, προκειµένου να επενδυθεί σε ανανεώσιµες πηγές ενέργειας. Όλοι λοιπόν τζογάρουν στο πράσινο. Έτσι τα δάση ανάγονται σε «απορροφητήρες» των εκποµπών διοξειδίου του άνθρακα και αγοράζονται από εταιρείες ώστε να δικαιολογούν τις εκποµπές ρύπων σε άλλα σηµεία του πλανήτη. Δηµιουργείται µια νέα γεωγραφία της ρύπανσης. Στο όνοµα της «καθαρής ανάπτυξης» η φύση εµπορευµατοποιείται και η κλιµατική αλλαγή µετατρέπεται σε µπίζνα. Η «δηµιουργική» καταστροφή του περιβάλλοντος συνεχίζεται µε τον «πράσινο πυρετό» να αναζωογονεί τον καπιταλισµό.

H χρεοκοπία της ανάπτυξης και η βιοπολιτική ανάπτυξη εκτάκτου ανάγκης

Ήδη από τη δεκαετία του ’80 αναγγέλθηκε η χρεοκοπία της οικονοµικής θεωρίας της ανάπτυξης και τώρα πολλοί υποστηρίζουν ότι βρισκόµαστε στην τελική φάση απόρριψής της. Στην τελευταία σύνοδο των G8 στη Γερµανία δεν αναφέρθηκε κανείς σε αυτήν. Ούτε οι διεθνείς οργανισµοί, όπως ΔΝΤ, ΠΟΕ, ή η Παγκόσµια Τράπεζα ασχολούνται πλέον µαζί της. Όλοι φοβούνται ότι η συνέχιση του αναπτυξιακού µοντέλου που έχει ως συνέπεια την κλιµατική αλλαγή µπορεί σαν οικολογική βόµβα να προκαλέσει διεθνή οικονοµική καταστροφή ισοδύναµη µε το κραχ του 1929. Αυτό ωστόσο που επιβιώνει είναι η ανάπτυξη µε «επιθετικό προσδιορισµό». Η «βιώσιµη» ή η «αειφόρος» ανάπτυξη είναι η πιο επιτυχής έκφραση στο µαστόρεµα των λέξεων. Αυτή που σέβεται τη φύση και τον άνθρωπο και θα πετύχει την ευηµερία µέσα από την «καλή» µεγέθυνση. Δεν πρόκειται όµως απλώς για ένα παιχνίδι των λέξεων…

Ενώ λοιπόν πολλοί διαισθάνονται ότι η ιδέα της ανάπτυξης δεν αποτελεί παρά ένα σκελετικό αποµεινάρι στο διανοητικό τοπίο, η αντίσταση της κυρίαρχης αυτής ιδεολογίας την καθιστά κάτι πολύ περισσότερο από ένα µνηµείο στους θεούς του 20ου αιώνα. Εάν η ανάπτυξη χρησιµοποιείται σήµερα για να µας προστατεύσει από την ανάπτυξη, ο κύκλος έχει κλείσει, η έννοια αυτή βρίσκεται ήδη θρυµµατισµένη στο έδαφος. Τα ιδεολογικά ερείπια του σύγχρονου κόσµου κλείνουν εντούτοις τη µατιά µέσα στο αποψιλωµένο τοπίο στην νέου τύπου ανάπτυξη. Ο καπιταλισµός αναγεννιέται µέσα από τις στάχτες του.

Από το «Βρισκόµαστε µπροστά σε µία εδαφική τροµοκρατία», δήλωση του προέδρου της «Ευρωπαϊκής Επιτροπής για ζητήµατα δικαιοσύνης, ελευθερίας και ασφάλειας» αναφορικά µε τις φονικές πυρκαγιές στη Μεσόγειο, µέχρι την «ασύµµετρη απειλή» της ελληνικής κυβέρνησης είναι φανερή η διεύρυνση του «κράτους πληθυσµού» µε επιπρόσθετα βιολογικά χαρακτηριστικά. Ο πλανήτης εισέρχεται σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης, όλοι το γνωρίζουν. Το ενδιαφέρον όµως είναι ότι οι «οικολογικές καταστροφές» βαφτίζονται «εθνικές τραγωδίες» και το κράτος βγαίνει ενισχυµένο µέσα από τον βιολογικό θάνατο. Η βιοπολιτική διαχείριση όχι µόνο των πληθυσµών αλλά όλων των ζωντανών οργανισµών µπαίνει σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης και ενισχύεται η εγγραφή της ζωής στην κρατική εξουσία. Ο πλανήτης, ωστόσο, γυµνός από βιοπολιτικά και περιβαλλοντικά δικαιώµατα, φαίνεται όλο και περισσότερο ανίσχυρος να απαντήσει καθώς η έµβια ζωή υπάγεται και ενσωµατώνεται σταδιακά και καθ’ ολοκληρία στους µηχανισµούς, στους υπολογισµούς και στα σχέδια της εξουσίας. Η αειφόρος ανάπτυξη, κατασκευάζοντας σύνορα µεταξύ ζωής και θανάτου, διαρρηγνύει τον βιοπολιτικό ιστό του πλανήτη και γίνεται ο δούρειος ίππος για την άλωση όλων των έµβιων οργανισµών. Ίσως κάνοντας παραλληλισµό των όρων του Agamben από τη «γυµνή ζωή» του homo sacer θα πρέπει να µιλάµε πλέον για τον «γυµνό πλανήτη» του «καπιταλισµού της καταστροφής». Ο γυµνός πλανήτης είναι η φονεύσιµη, άθυτη αλλά και ιερή ζωή των οικοσυστηµάτων της φύσης και του ανθρώπου που µπορεί να θανατωθεί και να εξαλειφθεί ατιµωρητί.

Ο καπιταλισµός χρεοκοπηµένος από όλες τις πρότερες ιδεολογίες του διαφωτισµού περί ατοµικής ελευθερίας, ισότητας στις επιλογές και ευτυχίας, αλλά διαβλέποντας και τα όρια της µετανεωτερικής ιδεολογίας της ασφάλειας, αρχίζει να χρησιµοποιεί πλέον την οικολογική κρίση και τις περιβαλλοντικές καταστροφές ως την κατάσταση πλήρους αποπροσανατολισµού. Οι απρόσµενες συµφορές ανοίγουν ένα πολύ βολικό παράθυρο για να προωθηθούν πολιτικές που δεν µπορούσε το κράτος να προωθήσει υπό φυσιολογικές συνθήκες. Εργαλείο σε αυτή τη στρατηγική αποτελεί η βιώσιµη – αειφόρος ανάπτυξη, η οποία µε τους µηχανισµούς χαρτογράφησης, αποκλεισµού και περίληψης της έµβιας ζωής επανακωδικοποιεί την κατάσταση εξαίρεσης επεκτείνοντάς την σε όλες τις µορφές της ζωής. Η άνοδος της κατάστασης εξαίρεσης όπως εµφανίστηκε µε τον πόλεµο ενάντια στην τροµοκρατία επεκτείνεται τώρα στον ολοκληρωµένο έλεγχο του πλανητικού περιβάλλοντος. Το «δόγµα του σοκ» και ο «καπιταλισµός της συµφοράς» στόχο έχουν την βιοπολιτική εκµετάλλευση ενός κατακλυσµιαίου γεγονότος, που προκαλεί στη χώρα και στους πολίτες ένα τεράστιο και ενίοτε αξεπέραστο σοκ. Μιλάµε για έναν πόλεµο, και όλο και πιο συχνά για µια µεγάλη φυσική καταστροφή (όπως οι πρόσφατες πυρκαγιές). Έτσι, στο όνοµα της περιβαλλοντικής προστασίας νοµιµοποιείται το ολοκαύτωµα.

Ενώ λοιπόν η είσοδος της οικολογίας στην πολιτική σφαίρα ξεκίνησε από τα κινήµατα χειραφέτησης και αυτονοµίας, σήµερα η πολιτική κρατική διαχείριση του περιβάλλοντος επεκτείνει την βιοπολιτική ετερονοµία. Η πολιτικοποίηση όλων των έµβιων οργανισµών σηµατοδοτεί τη νέα ριζική µεταβολή. Η αειφόρος – βιώσιµη ανάπτυξη είναι µέρος της σύγκρουσης για βιοεξουσία, διότι ο πλανήτης στο σύνολό του παρουσιάζεται όχι πλέον ως το αντικείµενο αλλά ως το υποκείµενο της πολιτικής εξουσίας. Το νέο βιοπολιτικό σώµα συµπεριλαµβάνει όλους τους έµβιους οργανισµούς, αλλά επίσης εγκολπώνει όλο και περισσότερο τα ενεργειακά αποθέµατα, τα αποθέµατα νερού, τα προστατευτικά στρώµατα της ατµόσφαιρας. Τα παραπάνω αποτελούν και τα βιοµετρικά συστατικά του θυσιαστηρίου σώµατος του γυµνού πλανήτη. Το διακύβευµα είναι λοιπόν η διεκδίκηση και απελευθέρωση του βιοπολιτικού πλανήτη. Η απόφαση για την γυµνή ζωή του πλανήτη θα αποτελεί το πολιτικό κριτήριο για τα επόµενα χρόνια, και αυτό διότι η αµφισβήτηση των ιδιοτήτων της ζωής προκαλεί µια σχεδόν βιολογική διεκδίκηση του ανήκειν. Ο κίνδυνος να µετατραπεί ο πλανήτης σε ένα πειραµατικό βιοπολιτικό στρατόπεδο είναι ορατός. Και αυτό διότι η γυµνή ζωή του πλανήτη λαµβάνει τη µορφή της εξαίρεσης, δηλαδή διατηρείται ως κάτι το οποίο περιλαµβάνεται µόνο διαµέσου µιας εξαίρεσης. Το τεχνητό περιβάλλον των αστικών τοπίων γίνεται ο κυρίαρχος κανόνας και η φύση το υποκείµενο της καταστολής, της απέλασης ή της απρόβλεπτης λαθραίας εξέγερσης.

Το ερώτηµα, έχει πραγµατικά ανάγκη ο πλανήτης να πολιτικοποιηθεί ή µήπως το πολιτικό στοιχείο εµπεριέχεται εντός του ως ο πλέον πολύτιµος πυρήνας του, θα δώσει την απάντηση στο αναπτυξιακό µοντέλο των επόµενων δεκαετιών.

Σύντοµη κριτική της ανάπτυξης στην Ελλάδα

Θα εξετάσουµε το αναπτυξιακό παράδειγµα της Ελλάδας του τελευταίου µισό αιώνα. Στην διχασµένη µεταεµφυλιακή Ελλάδα για να εξασφαλιστεί η κοινωνική συνοχή επινοείται το σχέδιο της αντιπαροχής ως εδαφική και πολιτική επέκταση του σχεδίου Μάρσαλ για τον καπιταλιστικό δρόµο ανάπτυξης της χώρας. Η ιδεολογία της ανάπτυξης, η ενίσχυση της µικροϊδιοκτησίας και η εµφάνιση των πρώτων καταναλωτικών αγαθών προσέδωσαν ένα ανταγωνιστικό όραµα στον πληθυσµό απέναντι στις κοµµουνιστικές απειλές και αποτέλεσαν το εργαλείο του κράτους ώστε να διαχειριστεί την οργή, τις φοβίες και τις ανασφάλειες ενός κόσµου µε ανοιχτές τις πληγές του εµφυλίου και έχοντας ακόµα αιχµαλώτους σε ξερονήσια. Η επιλογή της άναρχης αυθαίρετης ανάπτυξης των µεταεµφυλιακών πόλεων ήταν σαφώς το πιο πετυχηµένο κρατικό µέσο διαχείρισης των κοινωνικών συγκρούσεων. Η στρατηγική των αυθαιρέτων γέννησε µια ιδιότυπη µορφή αστικής «κοινωνικής αυτοοργάνωσης» που αντικατέστησε τις πρότερες αγροτικές µορφές αλληλεγγύης αλλά ταυτόχρονα ενίσχυσε και το πελατειακό κράτος. Κατά κάποιον τρόπο το κράτος για αρκετές δεκαετίες χρησιµοποίησε το έντονο έλλειµµα νοµιµοποίησης του µεταεµφυλιακού πολιτικού συστήµατος επιτρέποντας την αυθαίρετη δόµηση ως µέσο οικονοµικής και κοινωνικής αναζωογόνησης. Η βαθιά δυσπιστία απέναντι στο κράτος και η κοινωνική αποδοχή της παραβατικότητας ενίσχυσε την ατοµική πρωτοβουλία και ο κατασκευαστικός τοµέας µέσω της ανοχής της παρανοµίας έγινε η κινητήριος δύναµη του ελληνικού καπιταλισµού. Έτσι λοιπόν φτάνει το 1969 η Ελλάδα να κατέχει την πρώτη θέση στην κατασκευή σπιτιών στον «καπιταλιστικό κόσµο», χωρίς φυσικά να υπάρχει καµία περιβαλλοντική πολιτική. Βιάζοντας το αστικό τοπίο αυξάνονται υπέρµετρα οι συντελεστές δόµησης, οι καλύψεις των οικοπέδων, τα ύψη των κτιρίων, χωρίς να υπάρχει καµία µέριµνα για κοινόχρηστους και κοινωφελείς χώρους, χτίζονται τα ρέµατα, καταπατούνται οι παραλίες, µολύνεται και υποβαθµίζεται το χερσαίο και θαλάσσιο περιβάλλον της χώρας.

Ταυτόχρονα, η µαζική εισροή των εξαθλιωµένων αγροτικών πληθυσµών στις πόλεις οφείλεται σε ένα πλέγµα διαρθρωτικών µεταβολών στη γεωργία, στην τριτογενοποίηση της οικονοµίας και την αποδιάρθρωση των κοινωνικών δοµών της υπαίθρου. Καθώς η αναπτυξιακή διαδικασία πόλωσε τον γεωγραφικό χώρο, το επιπλέον χρήµα που συσσωρεύτηκε στα αστικά κέντρα δηµιούργησε προσδοκίες εύκολου πλουτισµού. Επίσης, συγκεντρώνονται στις πόλεις οι εξυπηρετήσεις, οι κοινωνικές παροχές, η πολιτική ισχύς, οι πολιτιστικές διέξοδοι, οι δηµόσιες επενδύσεις και ταυτόχρονα διογκώνεται ακόµα περισσότερο το πελατειακό κράτος. Αυτή η υπερσυγκεντρωτική διαδικασία και ο έλεγχος του πληθυσµού µέσω της διαπλοκής, της ανοχής αλλά και του δέλεαρ της αυθαίρετης δόµησης είναι η αιτία της πληθυσµιακής γιγάντωσης της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης και όχι η περιορισµένης κλίµακας εκβιοµηχάνιση. Εξάλλου, από την ίδρυση του ελληνικού κράτους, η χωροθέτηση των αστικών λειτουργιών της χώρας σχεδόν αποκλειστικά στην πρωτεύουσα υπακούει περισσότερο στη λογική του πειθαρχικού βιοπολιτικού κράτους ελέγχου της εποχής της αποικιοκρατίας. Οι µεγάλες ευρωπαϊκές δυνάµεις εγκατέστησαν τις πρώτες αποικιακές πόλεις µε κριτήρια διεισδυτικότητας και ελέγχου, ώστε αφενός να γίνεται δυνατή η εκµετάλλευση των πρώτων υλών (και γι’ αυτό όλα τα δίκτυα υποδοµής της χώρας καταλήγουν στην πρωτεύουσα) και αφετέρου να υπακούει στις απαιτήσεις της οικονοµικής αποδοτικότητας η πρωτογενής επεξεργασία και µετέπειτα εξαγωγή τους. Αδιαφορία λοιπόν για την αστική ανάπτυξη της ενδοχώρας, ερήµωση της υπαίθρου και δηµιουργία ενός ελεγχόµενου προλεταριάτου στο υπερτροφικό κέντρο, το οποίο χρησιµοποιείται ως διαµετακοµιστικός κόµβος για την µεταφορά των αγροτικών κυρίως πρώτων υλών στις δυτικές µητροπόλεις. Η πολιτική σταθερότητα αυτού του µοντέλου ανάπτυξης επιτυγχάνεται τόσο µε αστυνοµικές µεθόδους, δηλαδή µε την ανάδυση ολοκληρωτικών δικτατορικών καθεστώτων, αλλά κυρίως µέσω ενίσχυσης της ατοµικής ιδιοκτησίας και των εξαρτήσεων του πληθυσµού από την πελατειακή δοµή του πολιτικού συστήµατος.

Θα ακολουθήσει η δεκαετία του ’80 µε την οικολογική προβληµατική να εµφανίζεται στο προσκήνιο περισσότερο «από τα πάνω», εισαγόµενη από τις αρχές περιβαλλοντικής προστασίας της ΕΟΚ, παρά από την ίδια την κίνηση των υποκειµένων των οποίων η πολιτικοποίηση περιορίζεται κυρίως σε εργατικούς, φοιτητικούς και αντιιµπεριαλιστικούς αγώνες. Το οικολογικό κίνηµα ήταν πάντα ισχνό στην Ελλάδα και δεν είναι υπερβολή να πούµε ότι η νοµοθεσία της εποχής υπερβαίνει σε περιβαλλοντική ευαισθησία τις καθηµερινές αναζητήσεις του κοινωνικού σώµατος. Ταυτόχρονα, το σοσιαλδηµοκρατικό κράτος ενσωµατώνει την επιστηµονική ελίτ της αριστεράς και προβάλλεται για πρώτη φορά µια ανάπτυξη µε ανθρώπινο πρόσωπο. Το ρυθµιστικό του 1983 µε τίτλο «Αθήνα και πάλι Αθήνα» είναι χαρακτηριστικό, αφού ανάµεσα στα άλλα πρότεινε την «κατάλυση της ταξικής διάρθρωσης της πόλης και τη δηµιουργία επιτροπών γειτονιάς». Βέβαια πολύ γρήγορα η διαβρωτική επήρεια της εξουσίας και οι αναγκαίοι συµβιβασµοί εκτόνωσαν αυτόν τον ψευδεπίγραφο επαναστατικό οίστρο ώστε στο τέλος αυτό που απόµεινε ήταν κάποιες αναπλάσεις περιοχών ή αναπαλαιώσεις, και η συντήρηση νεοκλασικών και βιοµηχανικών κτιρίων. «Η υποστήριξη µάλιστα τέτοιων εγχειρηµάτων και η µετατροπή τους σε πολυχώρους τέχνης από την αριστερά, δεν έκανε τίποτα άλλο από το να διεκδικεί το µεσολαβητικό της ρόλο στη συλλογική µνήµη του προλεταριάτου» 3.

Φτάνοντας στη νέα χιλιετία αρχίζει να οργανώνεται για πρώτη φορά ο στρατηγικός χωροταξικός σχεδιασµός της χώρας µε την εκπόνηση αναπτυξιακών χωροταξικών πλαισίων, µε πρώτο το Ειδικό Χωροταξικό Αειφόρου Ανάπτυξης Καταστηµάτων Κράτησης 4 και θα ακολουθήσουν το χωροταξικό για τον Τουρισµό, για τις Ανανεώσιµες Πήγες Ενέργειας, για την Βιοµηχανία και τέλος το Εθνικό Χωροταξικό. Όλα τα παραπάνω χωροταξικά υπογραµµίζονται από αλαζονικούς τίτλους για την προστασία του περιβάλλοντος και την αειφόρο ανάπτυξη.

Ενδεικτικά, αρκεί να αναφερθούµε στο χωροταξικό τουρισµού, σύµφωνα µε το οποίο η παραθεριστική κατοικία είναι πρώτιστη αναπτυξιακή προτεραιότητα και στρατηγική επιλογή για τη µετάβαση του ελλαδικού χώρου στο µοντέλο “Φλόριδα της Ευρώπης”. Σύµφωνα µε τις εκτιµήσεις του «υπάρχουν 4.000.000 αλλοδαποί υποψήφιοι αγοραστές για εξοχικές κατοικίες, µε πρώτο πλάνο ανέγερσης 1.000.000 κατοικίες». Υπολογίζεται ότι τα επόµενα χρόνια πάνω από 10 δις ευρώ θα δαπανηθούν από εγχώριες και ξένες κατασκευαστικές εταιρείες. Έτσι λοιπόν προωθείται η µαζική τσιµεντοποίηση των ακτών και των ορεινών όγκων (επιτρέπεται η κατασκευή ιδιωτικών χωριών µε συντελεστές τετραπλάσιους της εκτός σχεδίου δόµησης). Πρόκειται για καταστροφή µε κρατική επιδότηση. Επίσης, ακατοίκητα νησιά και βραχονησίδες που αποτελούν κιβωτούς φυσικού πλούτου κινδυνεύουν να γίνουν αγκυροβοληµένα κρουαζιερόπλοια. Ουσιαστικά, µε το χωροταξικό τουρισµού όλο το παραλιακό µέτωπο της χώρας αποτελεί µία δυνάµει ζώνη πολεοδόµησης. Αλλά ακόµα και οι περιοχές που «προστατεύονται» από τη συνθήκη Natura (υδροβιότοποι, δέλτα ποταµών, δασικές περιοχές) µπορούν να υποστούν τουριστικές επενδύσεις, αν οι επιχειρηµατίες δώσουν «κάτι παραπάνω», δηλαδή ένα επιπλέον τέλος. «Σε λίγο η εποχή των rooms to let θα φαίνεται αγροτουρισµός» επισηµαίνει ο µελετητής του χωροταξικού για τον τουρισµό, ο οποίος µάλιστα διαχωρίζει τη θέση του από το τελικό σχέδιο λέγοντας ότι «πρόκειται για χωροταξικό κατασκευών, real estate και όχι τουρισµού», το οποίο ακολουθεί το ισπανικό µοντέλο 5 που οδήγησε στην καθολική τσιµεντοποίηση των µεσογειακών ακτών της ιβηρικής (στο 90{239f029635181d89655d9f5197ced0c7530b2a0cc9cbc7d1798f9f7c796b465f} εκτιµάται) µε πρόσκαιρα οικονοµικά οφέλη και µακροπρόθεσµες δυσµενείς συνέπειες ερηµοποίησης. Στην ουσία, πριµοδοτείται η τουριστική µονοκαλλιέργεια και η άγρια ανάπτυξη υπό τον υποκριτικό τίτλο της αειφορίας και της βιωσιµότητας.

Παράλληλα, µε το χωροταξικό βιοµηχανίας διευρύνεται η γεωγραφική βάση της βιοµηχανίας καθώς επεκτείνονται και δηµιουργούνται νέες βιοµηχανικές περιοχές. Επίσης εντατικοποιούνται οι υποστηρικτικές µεταλλευτικές και λιµενικές δραστηριότητες, αλλάζοντας τις χρήσεις γης ακόµα και σε δασικές περιοχές ή σε περιοχές υψηλής περιβαλλοντικής προστασίας (Natura) όταν πρόκειται για επενδύσεις εθνικού συµφέροντος (χαρακτηριστικό το παράδειγµα των µεταλλείων χρυσού στη Β. Χαλκιδική).

Φυσικά, σε όλα τα παραπάνω χωροταξικά τονίζεται ότι τα έργα πρέπει να συνοδεύονται από περιβαλλοντικές µελέτες, οι οποίες βέβαια δεν είναι τίποτα άλλο από τυποποιηµένα συγχωροχάρτια, απαραίτητα πιστοποιητικά οικολογικών φρονηµάτων που δικαιολογούν µονάχα τους εργολήπτες. Σχεδόν όλα τα µεγάλα έργα µιλούν για την οικολογική τους διάσταση, µετριάζουν τις επιπτώσεις στο περιβάλλον, εξυµνούν την κοινωνική τους προσφορά. Τα παραπάνω λοιπόν «αειφόρα χωροταξικά» βασίζονται στη λογική ότι «Πρέπει να δοθεί χώρος στις επενδύσεις και να βρούµε τα όρια στα οποία θα κινηθεί η προστασία του περιβάλλοντος» 6. Ίσως λοιπόν συνέπεια του παραπάνω ρασιοναλισµού αποτελούν και οι πυρκαγιές που κατέκαψαν την Πελοπόννησο, οι οποίες εάν δεν υπήρχαν έπρεπε να εφευρεθούν ώστε να εφαρµοστεί το οικο-καταστροφικό θεσµικό πλαίσιο του χωροταξικού για τον τουρισµό. Εάν λοιπόν τις δεκαετίας του ’70-’80 η κρατική ρύθµιση αφορούσε κυρίως την µικροκλίµακα της πολεοδοµικής οργάνωσης του χώρου, περνάµε στην νέα χιλιετία όπου δίνεται κυρίως βαρύτητα στην χωροταξία και στην συνολική ρύθµιση των εδαφών της χώρας. Οι επιστήµες της χαρτογραφίας, της γεωλογίας, της ανθρωπογεωγραφίας, των οικονοµικών επιστηµών, της τοπογραφίας καταγράφουν, µετρούν και αναλύουν τους φυσικούς, πολιτιστικούς, ενεργειακούς και αρχαιολογικούς πόρους της χώρας. Η επικράτεια εισέρχεται στο µικροσκόπιο του κτηµατολογίου. Ωστόσο, σαν ένα πετυχηµένο παιχνίδι βιοπολιτικού πολέµου η διαχείριση της αειφορίας εκφράστηκε στη χώρα πρώτα µε το χωροταξικό φυλακών, τη ρύθµιση δηλαδή των απαγορευµένων στρατοπέδων εγκλεισµού και κράτησης, για να ακολουθήσει ο σχεδιασµός του τουρισµού, της βιοµηχανίας και της ενέργειας. Σταδιακά λοιπόν οι φυσικοί και ανθρώπινοι πόροι της χώρας χαρτογραφούνται, ρυθµίζονται, ελέγχονται και εµπορευµατοποιούνται. Οικιστική έκρηξη περιαστικής και παραθεριστικής κατοικίας, real estate, ενεργειακά δίκτυα (αγωγοί πετρελαίου και φυσικού αερίου), εκτροπές και φράγµατα ποταµών (Αχελώος, Άραχθος), νέα δίκτυα µεταφορών (Εγνατία οδός, Ιόνια οδός, Θεσσαλική οδός), τουριστικές επενδύσεις κλίµακας στα καµένα από τις πυρκαγιές εδάφη, έργα υποδοµής στο καρκίνωµα της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης, λιµάνι logistics στο Τυµπάκι, µερικά από τα µεγάλης κλίµακας βιοπολιτικά αναπτυξιακά έργα στην Ελλάδα και η κατηφόρος ανάπτυξη επελαύνει.

Ταυτόχρονα µε τα παραπάνω, ας µη ξεχνάµε ότι η υλοποίηση της αειφόρου ανάπτυξης, πέρα από την κακοποίηση του περιβάλλοντος και την αγνόηση των κλιµατικών αλλαγών, βασίζεται στην χαµηλόµισθη και υποβαθµισµένη εργασία. Η εκµετάλλευση της φτηνής εργατικής δύναµης των µεταναστών και η γενίκευση της επισφάλειας στο καθεστώς εργασίας, σε συνδυασµό µε το δίληµµα θέσεις εργασίας ή καθαρό περιβάλλον, ξεσκεπάζουν το προσωπείο της κοινωνικής ισότητας, συνοχής και ευηµερίας του «πράσινου καπιταλισµού» της χώρας.

Εκτός όµως από τη θεσµική κατοχύρωση της οικοκαταστροφικής αειφόρου ανάπτυξης, έχει ιδιαίτερη σηµασία να εξετάσουµε και τον τρόπο λήψης αποφάσεων στον πολεοδοµικό σχεδιασµό. Τη δεκαετία του ’80 ασκήθηκε έντονη κριτική από αριστερούς και οικολόγους, η οποία εστίαζε στο βαθύ συγκεντρωτικό αθηνοκεντρικό κράτος που δεν λαµβάνει υπόψη τις τοπικές ιδιαιτερότητες και τους κατοίκους για τους οποίους σχεδίαζε το µέλλον, και έθεταν ως αντιπρόταση την ενίσχυση της τοπικής αυτοδιοίκησης. Σήµερα ωστόσο βλέπουµε την τραγωδία να µεγεθύνεται καθώς οι αυξηµένοι µε αρµοδιότητες τοπικοί άρχοντες, σχεδόν τυφλωµένοι από την εξουσία που τους έχει δοθεί, ανεξέλεγκτοι πραγµατοποιούν πολλαπλάσια οικολογικά εγκλήµατα από το πρότερο συγκεντρωτικό κράτος. Η λογική είναι απλή: ο κάθε κάτοικος βλέπει το χωράφι του ως ένα δυνάµει οικόπεδο, στη συνέχεια ο κάθε δήµαρχος για λόγους και µόνο ψηφοθηρικούς υπόσχεται στο εκλογικό σώµα περισσότερες επεκτάσεις, ώστε να ενταχθούν στο νέο σχέδιο πόλης περισσότερα χωράφια που θα του φέρουν περισσότερους ψηφοφόρους. Η µελετητική εταιρεία η οποία αναλαµβάνει τον σχεδιασµό του γενικού πολεοδοµικού σχεδίου συµφωνεί µε τον δήµαρχο και επαυξάνει καθώς η αµοιβή της µελλοντικής πολεοδοµικής µελέτης είναι ανάλογη των στρεµµάτων των επεκτάσεων. Έτσι λοιπόν οι τοπικές κοινωνίες νόµιµα, ακόµα και µέσα από όλες τις προβλεπόµενες διαδικασίες της «διαβούλευσης», της «διαφάνειας» και του «δηµόσιου διάλογου» µε τη σύσσωµη συµµετοχή της «κοινωνίας των πολιτών» επεκτείνουν τους οικισµούς τους µέσα σε παραποτάµιες ζώνες, µετατρέπουν την αγροτική γη σε βιοµηχανική, τσιµεντοποιούν τα παραλιακά µέτωπα, καταπατούν τις ζώνες απόλυτης προστασίας που προστατεύονται από διεθνείς συµβάσεις (Natura, Ramsar). Συνεπώς φτάνουµε στο σηµείο οι τελευταίοι «προστάτες του περιβάλλοντος» που πηγαίνουν ενάντια στη «λαϊκή βούληση» και βάζουν ορισµένους ελάχιστους φραγµούς στην ανεξέλεγκτη ανάπτυξη να είναι µόνο οι ανώτεροι κρατικοί υπάλληλοι (των περιφερειών ή του ΥΠΕΧΩΔΕ) που ενδέχεται να ελέγξουν τον αποκεντρωµένο πλέον πολεοδοµικό σχεδιασµό ή το Συµβούλιο Επικρατείας το οποίο θεωρείται το µεγαλύτερο αγκάθι στην αναπτυξιακή πορεία της χώρας. Και όλα αυτά γίνονται στο όνοµα της αειφόρου ανάπτυξης και µε τη χρηµατοδότηση προγραµµάτων προστασίας του περιβάλλοντος.

Συνεπώς, δεν αρκεί καµία αειφόρος ανάπτυξη ώστε να διασωθεί το φυσικό περιβάλλον, όσο ο καπιταλιστικός τρόπος ζωής είναι εγκαθιδρυµένος στις ζωές και τις συνειδήσεις των κατοίκων. Μάλιστα, εδώ είναι που φαίνεται η βιοπολιτική δύναµη και η αποτελεσµατικότητα της µοριοποίησης του καπιταλισµού, η οποία είναι σαφώς πιο καταστρεπτική από την ολιγαρχική συγκεντρωτική διαχείριση των πληθυσµών. Σήµερα µπορούµε πια άφοβα να ισχυριστούµε ότι η επιτυχία αυτού του µοντέλου ανάπτυξης προϋποθέτει την καταστροφή της συλλογικής υποκειµενικότητας. Για να το πετύχει αυτό, ο αποκεντρωµένος καπιταλισµός τείνει να αποδοµεί ολοένα και περισσότερο τις εστίες εξουσίας. Χαρακτηριστικό παράδειγµα της διεισδυτικής του ικανότητας αποτελεί η ελληνική ιδιαιτερότητα όπου η διαδικασία υποκειµενοποίησης και κατασκευής κοινωνικών ταυτοτήτων περνά µέσα από την αυξηµένη µικροϊδιοκτησία. Εάν λοιπόν δεν ασκηθεί µια συνολική κριτική στην αναπτυξιακή ιδεολογία και τις καπιταλιστικές σχέσεις, φαίνεται η αφέλεια της grass-root επιχειρηµατολογίας, η φάρσα της «κοινωνίας των πολιτών» και καταρρέει ολόκληρη η εργαλειοθήκη περί αυτοοργάνωσης των κοινωνιών. Οι κοινωνίες, γυµνές από σχέσεις αλληλεγγύης, αµοιβαιότητας και µοιράσµατος, αυτοκαταστρέφονται συλλογικά, µολυσµένες και τυφλωµένες από το φαντασιακό της ανάπτυξης.

Έξοδος από την αειφόρο ανάπτυξη

Υπάρχουν λέξεις γλυκές, λέξεις που χύνουν βάλσαµο στην καρδιά, και λέξεις που πληγώνουν. Υπάρχουν λέξεις που σπέρνουν ταραχή στους πληθυσµούς και αναστατώνουν τον κόσµο. Κι ύστερα, υπάρχουν λέξεις δηλητήριο, λέξεις που εισχωρούν στο αίµα σαν ναρκωτικό, αλλοιώνουν την επιθυµία και θολώνουν την κρίση. Η ανάπτυξη είναι µια από αυτές τις τοξικές λέξεις. Το δίληµµα άγρια ανάπτυξη ή αειφόρος – βιώσιµη ανάπτυξη δεν υπάρχει. Είτε το θέλουµε είτε όχι, δεν µπορούµε να κάνουµε την ανάπτυξη κάτι διαφορετικό από αυτό που υπήρξε πάντα: η βιοπολιτική διαχείριση του γυµνού πλανήτη. Η διαρκής δηµιουργία µιας κατάστασης εξαίρεσης υπό τη µορφή της ιδεολογίας της υπανάπτυξης και η επακόλουθη αναίρεση όλων των πρότερων φυσικών και κοινωνικών νόµων µε την επαναχάραξη των ορίων µεταξύ ζωής και θανάτου των οικοσυστηµάτων. Το καινούργιο µε την επίκληση της αειφορίας ως ποιοτικό χαρακτηριστικό της νέας ανάπτυξης υποδηλώνει ότι η αειφορία χάνεται τελειωτικά, οπότε µεταπηδάει στη σκηνή του λόγου σαν σύµβολο του ελλείποντος. Ωστόσο, η νέα λέξη δεν αναδύεται απλώς τη στιγµή που το µέλλον του πλανήτη φαντάζει αβέβαιο, αλλά ενσαρκώνει τη δικαιική µετάβαση στη βιολογική πολιτική. Το δίκαιο της αειφόρου ανάπτυξης κρατικοποιεί τη φύση και εγκολπώνει εντός του όλους τους έµβιους οργανισµούς καθιστώντας αειφόρα την κυρίαρχη εξουσία.

Εµείς δεν θέλουµε ένα οικολογικό κράτος, ούτε να προσδώσουµε βιοπολιτικά δικαιώµατα στον γυµνό πλανήτη. Η κρατική διαχείριση των βιοπολιτικών χαρακτηριστικών του πλανήτη θα συνεπάγεται καταρχήν την υποχρέωση κάθε βιολογικού οργανισµού στην υπακοή, υπό τη δύναµη της οποίας οι πολιτικοί νόµοι θα είναι έγκυροι. Συνεπώς, στο όνοµα της βιωσιµότητας του πλανήτη η κρατική θεσµοποίηση της γενετικής ποικιλότητας του ανθρωπογενούς και φυσικού περιβάλλοντος θα οδηγήσει στην ολοκληρωµένη βιο-κυριαρχία.

Εµείς λοιπόν θέλουµε να σαµποτάρουµε τις καµπύλες της ανάπτυξης και να ενδυναµώσουµε τις γραµµώσεις της αυτονοµίας. Γι’ αυτό οφείλουµε να αναµετρηθούµε µε την βιοπολιτική ηγεµονία της αειφόρου ανάπτυξης, αναζητώντας εκείνη την πολιτισµική και πολιτική επιλογή λιποταξίας και εξόδου από την αναπτυξιακή κούρσα. Σε αυτή την προοπτική οι διαδικασίες υποκειµενοποίησης και κατασκευής ταυτοτήτων δεν µένει παρά να αποσπαστούν από την ενσφήνωσή τους στην ιδεολογία της ανάπτυξης. Για να γίνει αυτό πρέπει να θέσουµε το µαχαίρι βαθιά µέσα στο κοινωνικό υλικό, να δηµιουργήσουµε τη βιοπολιτική και οικολογική αντιεξουσία, νέα συλλογικά υπαρξιακά εδάφη επανεισάγοντας το κοινωνικό και το πολιτικό στη σχέση εξουσίας – φύσης. Γνωρίζουµε ωστόσο ότι δεν θα υπάρξει αληθινή απάντηση στην οικολογική και αναπτυξιακή κρίση παρά µόνο σε πλανητική κλίµακα και µόνο αν πραγµατωθεί µια πολιτική, κοινωνική και πολιτιστική επανάσταση η οποία θα αφορά κυρίως τα µοριακά πεδία ευαισθησίας, νοηµοσύνης και επιθυµίας. Όσο για την αειφόρο ανάπτυξη, αυτή µας αφαιρεί κάθε προοπτική εξόδου, µας υπόσχεται την αιώνια ανάπτυξη! Ας βεβηλώσουµε λοιπόν τα έργα και τις ηµέρες της αειφόρου ανάπτυξης.

Σηµειώσεις

1. Πρωθυπουργός της Νορβηγίας και πρόεδρος της Παγκόσµιας Επιτροπής για το περιβάλλον και την ανάπτυξη που παρέδωσε την αναφορά της στην γενική συνέλευση των Ηνωµένων Εθνών.

2. sustainable: αρχικά αποδόθηκε στα ελληνικά µε τον όρο αυτοσυντηρούµενη.

3. Από την µπροσούρα «µητρόπολη νοτιοβαλκανικού τύπου», µητροπολιτικά συµβούλια 2003.

4. Το πρώτο χωροταξικό που εκπονήθηκε ήταν το 2001 για τη δηµιουργία 17 νέων «αειφόρων φυλακών» και την κατάργηση 10 απαρχαιωµένων σηµερινών φυλακών.

5. Ένα τσιµεντένιο τείχος απειλεί τη Μεσόγειο. Το τσιµεντένιο τείχος σύµφωνα µε τον Ευρωπαϊκό Οργανισµό Περιβάλλοντος δηµιουργείται όπου οι χτισµένες επιφάνειες καταλαµβάνουν πάνω από το 50{239f029635181d89655d9f5197ced0c7530b2a0cc9cbc7d1798f9f7c796b465f} της ακτογραµµής. Στη Μεσόγειο η δόµηση έχει καταλάβει τις ακτές σε µια πολύ εκτεταµένη ζώνη, ειδικά στα παράλια της Ισπανίας, της Γαλλίας και της δυτικής Ιταλίας. Το χειρότερο είναι ότι το φαινόµενο επεκτείνεται προς τα ανατολικά. Σύµφωνα µε πρόσφατη έρευνα, οι τεχνητές κτισµένες επιφάνειες παρουσίασαν αύξηση της τάξεως των 190 τετρ. χιλ. κάθε χρόνο, τη δεκαετία του 1990 – 2000, και σήµερα υπολογίζεται ότι το 26{239f029635181d89655d9f5197ced0c7530b2a0cc9cbc7d1798f9f7c796b465f} των παραλιών της Μεσογείου είναι ήδη χτισµένο. Αν συνεχιστεί η τάση, το 50{239f029635181d89655d9f5197ced0c7530b2a0cc9cbc7d1798f9f7c796b465f} των ακτών της Μεσογείου θα έχει χτιστεί έως το 2025. Σήµερα η µεσογειακή λεκάνη είναι ο πρώτος τουριστικός προορισµός στον κόσµο, καθώς δέχεται το 1/3 της παγκόσµιας τουριστικής κίνησης. Ο ΕΟΠ τονίζει και προειδοποιεί πως «Δεν µπορούµε να αξιοποιούµε έναν τόπο για 20 χρόνια και να τον καταστρέφουµε για πάντα. Ήδη στη Μεσόγειο εµφανίζονται περιοχές µε µεγάλη τουριστική άνθηση στο παρελθόν, που βιώνουν την παρακµή».

6. Δήλωση του υπουργού οικονοµίας Αλογοσκούφη.

——————————————————
Από το περιοδικό Black Out http://www.blackout.gr/keimena/102
πηγή:  (http://bloggr.p2pfoundation.net/)

Το άρθρο Ο Μύθος της Αειφόρου Ανάπτυξης εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.

Η θεωρία τής αποανάπτυξης επιστρέφει δυναµικά, προτάσσοντας µια ζωή απαλλαγµένη από τον δράκο τής αναπτυξιολαγνείας.

Nicolas Georgescu Roegen

Η ραγδαία αύξηση της τιµής τού πετρελαίου (η οποία θα επανέλθει µε την οικονοµική ανάπτυξη) και των τροφίµων και, στη συνέχεια, η οικονοµική κρίση που µόλις έχει ξεκινήσει, έκαναν ακόµα περισσότερο προφανή τα –οικονοµικά και περιβαλλοντικά– αδιέξοδα στα οποία µας οδηγεί το υπάρχον µοντέλο τής ξέφρενης συσσώρευσης και της αχαλίνωτης κατανάλωσης.
Έτσι, ήδη από την αρχή τής χιλιετίας, έχει κάνει την εµφάνισή του –κυρίως στη Γαλλία– ένα οικοπολιτικό ρεύµα που υποστηρίζει ότι η ανθρωπότητα βρίσκεται αντιµέτωπη µε µια µεγάλη πρόκληση: ή θα αλλάξει ριζικά κατεύθυνση ή –κάτω από τον συνδυασµό τεράστιων οικονοµικών και περιβαλλοντικών κρίσεων– θα βιώσει µια γενική κατάρρευση του πολιτισµού της, όπως αυτές που παρατηρούνται στην Αφρική, ακόµα και σκηνές που θα θυµίζουν Mad Max, µε συµµορίες πολέµαρχων να µάχονται για τους τελευταίους πόρους.

Πρόκειται για τους υποστηρικτές τής «αποανάπτυξης» (decroissance/degrowth), όπως αναγκαστικά –αν και εντελώς αδόκιµα– µεταφράστηκε στα ελληνικά, καθώς ο όρος «ανάπτυξη» υποδηλώνει συνήθως και την «οικονοµική µεγέθυνση» (croissance/growth) η οποία είναι κάτι το εντελώς διαφορετικό από την ανάπτυξη. Για να κατανοήσουµε αυτή τη διαφορά, ας εξετάσουµε ένα υποθετικό παράδειγµα: αν η κοινωνία µας υπέκυπτε µαζικά στο κλίµα ανασφάλειας και τροµολαγνείας που καλλιεργούν τα ιδιωτικά ΜΜΕ κι αρχίζαµε όλοι πανικόβλητοι να αγοράζουµε συστήµατα ασφαλείας, συναγερµούς και κάµερες, όπλα, εκπαιδευµένους σκύλους, υπηρεσίες σεκιουριτάδων και σωµατοφυλάκων ή ακόµα να κατοικούµε σε οχυρωµένες και περίκλειστες «ιδιωτικές πόλεις», αυτή η υστερική κατανάλωση θα δηµιουργούσε µια τεράστια αύξηση του τζίρου όλων των επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται σε αυτόν τον κλάδο και, συνεπώς, αύξηση του ΑΕΠ, δηλαδή µεγέθυνση της οικονοµική δραστηριότητας. Ωστόσο, κάθε άλλο θα είχε αυξηθεί η ευηµερία και άρα δεν θα είχε υπάρξει στην πραγµατικότητα καµία ανάπτυξη? το αντίθετο…

Αυτή ακριβώς η οικονοµική µεγέθυνση –το «µεγάλωµα της πίτας» τής οικονοµίας–θεωρήθηκε από τα φιλελεύθερα αλλά και τα σοσιαλδηµοκρατικά οικονοµικά δόγµατα ως η σηµαντικότερη προϋπόθεση της αναδιανοµής τού παραγόµενου πλούτου. Βέβαια, η πραγµατικότητα και οι αριθµοί αποδείχθηκαν σε αυτήν την περίπτωση ιδιαίτερα σκληροί µε αυτόν τον ισχυρισµό: αν και τα τελευταία 50 χρόνια παρατηρήθηκε αλµατώδης οικονοµική µεγέθυνση, οι ανισότητες ανάµεσα στο 20{239f029635181d89655d9f5197ced0c7530b2a0cc9cbc7d1798f9f7c796b465f} των φτωχότερων και στο 20{239f029635181d89655d9f5197ced0c7530b2a0cc9cbc7d1798f9f7c796b465f} των πλουσιότερων πέρασαν από το 1 προς 30 στο 1 προς 80! Εξάλλου, ακόµα και ο Henry Wallich, διοικητής τής Αµερικανικής Κεντρικής Τράπεζας την περίοδο 1974-1986, είχε δηλώσει: «Η οικονοµική µεγέθυνση είναι ένα υποκατάστατο της εισοδηµατικής ισότητας. Όσο υπάρχει µεγέθυνση, υπάρχει ελπίδα, και η ελπίδα κάνει υποφερτές τις µεγάλες εισοδηµατικές ανισότητες. (…) Η µεγέθυνση είναι ένα πολιτικό υπνωτικό που καθηλώνει την αµφισβήτηση και επιτρέπει στις κυβερνήσεις να αποφύγουν τις συγκρούσεις µε τους πλούσιους (…)» (1)

Έτσι, σύµφωνα µε τους υπέρµαχους της αποανάπτυξης οι οποίοι έχουν επηρεαστεί από µια πλειάδα διανοητών (Ιβάν Ίλιτς, Ζακ Ελύλ, Αντρέ Γκορζ), αποανάπτυξη δεν σηµαίνει το αντίθετο της οικονοµικής µεγέθυνσης, δηλαδή σµίκρυνση της σηµερινής οικονοµικής δραστηριότητας, αλλά στροφή σε κάτι εντελώς διαφορετικό, σε µια κατεύθυνση η οποία πριν τη σηµερινή κρίση φάνταζε ουτοπική: στον απεγκλωβισµό των κοινωνιών µας από την εµµονή τής απεριόριστης συσσώρευσης και της αχαλίνωτης κατανάλωσης, τον φετιχισµό τού εµπορεύµατος, τον ιµπεριαλισµό τής οικονοµίας πάνω στην κοινωνία, την οικονοµίστικη κι αυστηρά χρησιµοθηρική αντίληψη του κόσµου, το κυνήγι τής ολοένα µεγαλύτερης παραγωγικότητας (παραγωγισµός) και την τάση για ολοένα περισσότερη εργασία ολοένα λιγότερων ατόµων.

Όροι και προϋποθέσεις

Όλα αυτά µπορούν να προωθηθούν µέσα σε µια κοινωνία «εκούσιας απλότητας», «λιτής αφθονίας» και «συµβιωτικής αποανάπτυξης» (decroissance conviviale) µε την προώθηση των εξής αλληλεξαρτώµενων στόχων: πέρασµα σε µια κοινωνία πραγµατικών αναγκών, πλήρης επαναξιολόγηση των σηµερινών (κατασκευασµένων) αναγκών και προτεραιοτήτων, διαµόρφωση νέων εννοιών, έµφαση στην πραγµατική αξία χρήσης ενός προϊόντος και όχι στην ανταλλακτική αξία του ως εµπορεύµατος, επανασχεδιασµός ολόκληρης της κοινωνίας «από τα κάτω» µε βάση το τοπικό και το «µικρό», αναδιάρθρωση και επιστροφή τής παραγωγής στον τόπο που είχε εγκαταλείψει αναζητώντας φτηνά εργατικά χέρια στο εξωτερικό (relocalisation), περιορισµός τής κατανάλωσης, επαναχρησιµοποίηση, ανακύκλωση, αλλά και οικολογικοί φόροι, αναδιανοµή τού παραγόµενου πλούτου (προτάθηκε µέχρι και η θέσπιση ανώτατου επιτρεπόµενου εισοδήµατος, ιδιαίτερα όταν προέρχεται από τον χρηµατοοικονοµικό τοµέα) και όσο το δυνατόν µεγαλύτερη κοινωνική δικαιοσύνη.

Ταυτόχρονα, δίνεται αρκετή έµφαση στην αυτοπαραγωγή προϊόντων κι υπηρεσιών, για να σπάσει ο φαύλος κύκλος «δουλεύω ολοένα περισσότερο για να πληρώνω όλα όσα δεν έχω πλέον χρόνο να κάνω µόνος µου» (µε χαρακτηριστικότερη την προσφυγή στο delivery, των συµπολιτών µας που κάνουν δύο ή και τρεις δουλειές).

Μεταξύ άλλων, η αποανάπτυξη θα µεταφραστεί σε ριζική µείωση των δαπανών για µάρκετινγκ και διαφήµιση, περιορισµό των ιδιαίτερα ρυπογόνων και σπάταλων σε φυσικούς πόρους δραστηριοτήτων, δηµιουργία προϊόντων µε µεγαλύτερο κύκλο ζωής κι εύκολα επισκευάσιµων, επιστροφή σε µια µη βιοµηχανική κι εντατικοποιηµένη γεωργία και κτηνοτροφία –κατά προτίµηση βιολογική κι επικεντρωµένη στις ανάγκες τού αγρότη και του καταναλωτή–, εγκατάλειψη του µοντέλου τού µαζικού τουρισµού και τη στροφή τού κλάδου σε άλλες κατευθύνσεις (2), καθώς και πάγωµα της τεχνολογικής καινοτοµίας για να πραγµατοποιηθεί ένας σοβαρός απολογισµός της και να δροµολογηθεί ο αναπροσανατολισµός τής έρευνας µε βάση τις νέες προσδοκίες που θα έχουν διαµορφωθεί? επίσης θα επιχειρηθεί ο περιορισµός τής κατασπατάλησης ενέργειας: πράγµατι, σύµφωνα µε το σενάριο που έχει εκπονήσει η Negawatt (3), είναι απολύτως δυνατόν να καλύπτουµε στο µέλλον το υπάρχον επίπεδο αναγκών (το οποίο φυσικά θα πρέπει να σταµατήσει να αυξάνεται) καταναλώνοντας µονάχα το ένα τέταρτο της ενέργειας που χρησιµοποιούµε σήµερα.

Η ιδανική κατάσταση

Ακόµα, θα επιχειρηθεί η ενσωµάτωση στις τιµές των προϊόντων τού «εξωτερικού κόστους», δηλαδή των ζηµιών ή των δυσλειτουργιών που προκαλεί µια οικονοµική δραστηριότητα και τις οποίες οι επιχειρήσεις φορτώνουν στο κοινωνικό σύνολο ή στο περιβάλλον. Ένα απλό παράδειγµα: όπως είναι φυσικό, καµία ασφαλιστική εταιρεία στον κόσµο δεν δέχεται να ασφαλίσει τον κίνδυνο που ενδέχεται να προκαλέσει στην παγκόσµια υγεία ή στο περιβάλλον ο πυρηνικός τοµέας, οι γενετικά τροποποιηµένοι οργανισµοί, τα φυτοφάρµακα ή κάποιες νέες τεχνολογικές ή τεχνικές καινοτοµίες (για παράδειγµα τα κινητά τηλέφωνα). Έτσι, οι επιχειρήσεις αποκοµίζουν τεράστια κέρδη, ενώ, εάν τελικά επέλθει ο κίνδυνος, τις αµύθητες ζηµίες θα τις επωµισθούν τα συνήθη θύµατα: οι κρατικοί προϋπολογισµοί. Παρόµοια υποχρέωση ασφάλισης αυτών των κινδύνων θα καθιστούσε το πραγµατικό κόστος πολλών ριψοκίνδυνων τεχνολογιών πραγµατικά απαγορευτικό…

Μάλιστα, όσο κι αν φαίνεται περίεργο, αυτή η επαναστατική πρόταση δεν είναι καθόλου νέα: την οφείλουµε στον Άρθουρ Σέσιλ Πιγκού, έναν οικονονοµολόγο των αρχών τού 20ού αιώνα, και µάλιστα της φιλελεύθερης σχολής! Εξάλλου, ο πρώτος προβληµατισµός για την «αποανάπτυξη» διατυπώθηκε ήδη από τα µέσα τού 19ου αιώνα –του αιώνα που θεοποίησε την «πρόοδο» και την οικονοµική µεγέθυνση– από έναν άλλον φιλελεύθερο οικονοµολόγο, τον Τζον Στιούαρτ Μιλ, ο οποίος αµφισβήτησε στο έργο του «Αρχές της Πολιτικής Οικονοµίας» την αλόγιστη οικονοµική µεγέθυνση, αντιπροτείνοντας τη «στάσιµη κατάσταση»: «Η καλύτερη κατάσταση για την ανθρώπινη φύση είναι εκείνη όπου κανείς δεν είναι πλούσιος, κανείς δεν επιθυµεί να γίνει πλούσιος και κανείς δεν φοβάται µήπως τον προσπεράσουν οι άλλοι. (…) Δεν βλέπω γιατί θα πρέπει να επιχαίρουµε όταν ορισµένα άτοµα, που είναι ήδη περισσότερο πλούσια απ’ όσο χρειάζονται, διπλασιάζουν την κατανάλωσή τους, καταναλώνοντας πράγµατα που τους προσφέρουν ελάχιστη ή και καθόλου επιπλέον ευχαρίστηση πέρα από το γεγονός ότι αποτελούν σηµάδια του πλούτου τους. (…) Η οικονοµική µεγέθυνση έχει ακόµα νόηµα µονάχα για τις υποανάπτυκτες χώρες. Στις αναπτυγµένες χώρες, αυτό που χρειαζόµαστε περισσότερο είναι η καλύτερη αναδιανοµή του πλούτου (…)».

Επιπλέον, θα πρέπει να µειωθεί σηµαντικά το «οικολογικό αποτύπωµα» (το ποσοστό τής επιφάνειας του πλανήτη που απαιτείται για τη φιλοξενία όλων των ανθρώπινων δραστηριοτήτων, έτσι ώστε να µη διαταράσσεται η φυσική ισορροπία): καθώς ανέρχεται σήµερα στο 120{239f029635181d89655d9f5197ced0c7530b2a0cc9cbc7d1798f9f7c796b465f} της επιφάνειας του πλανήτη, και η γενίκευση του δυτικού καταναλωτικού µοντέλου σε ολόκληρη την ανθρωπότητα θα απαιτούσε τετραπλάσια ή πενταπλάσια επιφάνεια, η επιστροφή σε ένα οικολογικό αποτύπωµα ίσο ή µικρότερο µε την επιφάνεια του πλανήτη θα προϋπέθετε ότι η παραγωγή υλικών αγαθών θα επέστρεφε στα επίπεδα της δεκαετίας τού 1960 ή του 1970.

Φυσικά, αυτή η µείωση της παραγωγής και της κατανάλωσης δεν θα είναι τυφλή και ισόποση: αντιθέτως, µερικοί τοµείς θα πρέπει να γνωρίσουν ραγδαία ανάπτυξη: ανανεώσιµες µορφές ενέργειας, αντιρρύπανση, απορρύπανση και εξοικονόµηση ενέργειας, µέσα µαζικής µεταφοράς και σιδηροδροµικές µεταφορές, επισκευές και ανακαίνιση, υγεία, παιδεία, έρευνα, βοήθεια προς τους ηλικιωµένους και κοινωνική προστασία, πολιτισµός, παραγωγή κοινόχρηστων δωρεάν αγαθών, καλλιτεχνική δηµιουργία, αθλητισµός, αναψυχή (για τα δύο τελευταία στον βαθµό που δεν προϋποθέτουν γιγαντισµό των υποδοµών ή ρύπανση), και κάθε «παραγωγή αγαθών» που συµβάλλει στην ανάπτυξη των ανθρώπινων σχέσεων και του κοινωνικού ιστού. Αυτή η αύξηση θα είναι η απάντηση σε µια άλλη µείωση της οικονοµικής δραστηριότητας που έχει σχεδόν καταλήξει να θεωρείται φυσική, σ’ εκείνη που επιβάλλει ο καπιταλισµός στα δηµόσια αγαθά και υπηρεσίες…

Επίσης, όσο κι αν οι εξαθλιωµένες µάζες τού Τρίτου Κόσµου θα πρέπει να πειστούν ότι το δυτικό «υπερκαταναλωτικό όνειρο» είναι µια φενάκη, δικαιούνται –και οφείλουν– να αποκτήσουν το επίπεδο ευηµερίας που εµείς οι Δυτικοί θα θεωρήσουµε απαραίτητο για τον εαυτό µας µέσα στα πλαίσια της αποανάπτυξης: συνεπώς, στην περίπτωσή τους, δεν θα ισχύσει το πάγωµα της οικονοµικής µεγέθυνσης και οι οικονοµίες τους θα συνεχίσουν να µεγεθύνονται για ένα διάστηµα, και µάλιστα χάρη στην ελεύθερη µεταφορά τεχνολογιών που θα επιτρέψουν την ανάπτυξή τους µε τις µικρότερες δυνατές επιπτώσεις στο περιβάλλον.

Αποανάπτυξη και απασχόληση

Τέλος, αυτή η µείωση της παραγωγής κάθε άλλο παρά µείωση της απασχόλησης θα επιφέρει: πέρα από το γεγονός ότι πολλές από τις παραπάνω δραστηριότητες απαιτούν µεγάλο αριθµό εργαζοµένων, και πέρα από τις θέσεις εργασίας που θα επιστρέψουν καθώς η παραγωγή θα µεταφερθεί όσο το δυνατόν κοντύτερα στον τόπο κατανάλωσης των προϊόντων, οι υπέρµαχοι της αποανάπτυξης προτείνουν επιπλέον και τη γενναία µείωση του χρόνου εργασίας (χωρίς εισοδηµατικές απώλειες φυσικά), έτσι ώστε να µπορέσουν και οι εργαζόµενοι να επωφεληθούν από την ασύλληπτη αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας, την οποία έως τώρα καρπωνόταν το κεφάλαιο ωθώντας µεγάλες µάζες εργαζοµένων στην ανεργία. Ταυτόχρονα, θα µηδενιστεί και το γιγάντιο οικονοµικό –και όχι µόνον– κόστος που συνεπάγεται η αντιµετώπιση των επιπτώσεων της ανεργίας (από την πληρωµή επιδοµάτων έως την αντιµετώπιση των ψυχοσωµατικών επιπτώσεών της ή την εγκληµατικότητα). Μάλιστα, οι πλέον ριζοσπαστικοί οπαδοί τής αποανάπτυξης επικαλούνται τον Jacques Ellul, ο οποίος υποστήριζε ότι, χάρη στην τεράστια αύξηση της παραγωγικότητας κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών, είναι δυνατή η κάλυψη των –λιτών– αναγκών ολόκληρου του πληθυσµού µε δεκάωρη εβδοµαδιαία απασχόληση κάθε εργαζοµένου. Επιπλέον, η θέσπιση ενός ικανοποιητικού ελάχιστου εγγυηµένου εισοδήµατος για όλους θα µειώσει ακόµα περισσότερο τις πιέσεις που ασκούνται στους εργαζόµενους.

Οι τοπικές κοινωνίες

Στην υλοποίηση αυτού του εγχειρήµατος εκτιµάται ότι θα διαδραµατίσουν σηµαντικό ρόλο νέοι θεσµοί τοπικής διοίκησης (για παράδειγµα, οι Γάλλοι Πράσινοι προτείνουν τοπικά συµβούλια στα οποία θα συµµετέχουν οι κάτοικοι, τα συνδικάτα, η τοπική αυτοδιοίκηση και οι τοπικές περιβαλλοντικές οργανώσεις, ενώ, σε µια κατά πολύ πιο ριζοσπαστική εκδοχή, ο Σερζ Λατούς προτείνει την έννοια της «περιεκτικής δηµοκρατίας» ως επανεφεύρεση της «Πόλεως» και «συνοµοσπονδία µικρών Δήµων» που επεξεργάστηκε ο Τάκης Φωτόπουλος).

Το ίδιο θα ισχύσει και στην περίπτωση των διάφορων θεσµών τής κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονοµίας, οι οποίοι –όσο κι αν είναι µάλλον άγνωστοι στην Ελλάδα– γνωρίζουν σηµαντική ανάπτυξη στην Ευρώπη: µεταξύ πολλών άλλων πρωτοβουλιών, εκτός από τους πάσης φύσεως κοινωνικούς συνεταιρισµούς, υπάρχουν τα Τοπικά Συστήµατα Ανταλλαγών (SEL ή LETS) (4) που προωθούν την αποδέσµευση της τοπικής οικονοµίας από το χρήµα, τα πάσης φύσεως «εναλλακτικά νοµίσµατα» που δεν επιτρέπουν την αποθησαύριση και τη δηµιουργία κεφαλαίου, τα δίκτυα επιχειρήσεων της κοινωνικής οικονοµίας, όπως το REPAS (5), µέσα από τα οποία πραγµατοποιείται ο συντονισµός τής δράσης τους, η αλληλοϋποστήριξη και η επαγγελµατική κατάρτιση σε αυτόν τον ασυνήθιστο τοµέα, οι «αλληλέγγυες τράπεζες» (6), το δίκαιο εµπόριο (7), η «συνδροµητική» χρήση κοινόχρηστων αυτοκινήτων (autopartage) ή ακόµα και η «συνδροµητική γεωργία» των ΑΜΑΡ: τα νοικοκυριά πληρώνουν ένα πάγιο ετήσιο ποσό σε έναν βιοκαλλιεργητή ή σε µια οµάδα παραγωγών των περιαστικών περιοχών και σε αντάλλαγµα λαµβάνουν κάθε βδοµάδα µια ποσότητα ολόφρεσκων, εποχιακών, βιολογικών λαχανικών, σε τιµές 20{239f029635181d89655d9f5197ced0c7530b2a0cc9cbc7d1798f9f7c796b465f} περίπου φτηνότερες από εκείνες της αγοράς. Ταυτόχρονα, καθώς παρακάµπτονται οι ενδιάµεσοι, εξασφαλίζεται ένα ικανοποιητικό –κι εγγυηµένο– εισόδηµα για τον παραγωγό. Αυτή τη στιγµή, υπάρχουν στη Γαλλία 500 AMAP που τροφοδοτούν 25.000 οικογένειες (8).

Βέβαια, πέρα από τις εγγενείς δυσκολίες που εγκυµονεί παρόµοιο εγχείρηµα, το µεγαλύτερο πρόβληµα θα είναι να αποβάλλουµε από το µυαλό µας τη νοοτροπία τής ξέφρενης οικονοµικής µεγέθυνσης και εµπορευµατοποίησης που έχει διαποτίσει το φαντασιακό ολόκληρου του πλανήτη και έχει σωστά παροµοιαστεί µε σκληρό ναρκωτικό, µε ένα νέο όπιο των λαών. Κάποιοι συµµερίζονται την άποψη του Λατούς ότι αυτή η απεξάρτηση, η «αποαποικιοποίηση του φαντασιακού», µπορεί να διευκολυνθεί από την «παιδαγωγική των καταστροφών και των κρίσεων», πράγµα εξαιρετικά αµφισβητήσιµο βέβαια, καθώς παρόµοιες καταστάσεις προκαλούν τεράστια οδύνη στα φτωχότερα κυρίως στρώµατα του πληθυσµού, που αποτελούν και το πρώτο µέληµα της αποανάπτυξης, ενώ οδηγούν συχνότερα σε αυταρχικές λύσεις παρά σε έναν Γκάντι.

Σε κάθε περίπτωση, η αποανάπτυξη δεν συνιστά µια ενιαία θεωρία: υπάρχουν πλήθος ρευµάτων και τάσεων που κινούνται ανάµεσα στις αντισυστηµικές προσεγγίσεις, στην ισχυρή αειφορία, στα πράσινα κινήµατα, ακόµα και στη βαθιά οικολογία. Μάλιστα, για τον Σερζ Λατούς, η αποανάπτυξη δεν είναι ένα δόγµα που προσφέρει µια έτοιµη εναλλακτική λύση, είναι η µήτρα από την οποία θα ξεπηδήσουν πλήθος εναλλακτικές λύσεις. Κι αν οι περισσότεροι από τους υπέρµαχούς της συµφωνούν ότι η αποανάπτυξη προϋποθέτει την έξοδο από τον καπιταλισµό γιατί, ειδάλλως, το «πρασίνισµα της καπιταλιστικής οικονοµίας» κινδυνεύει να µετατραπεί στην επόµενη µεγάλη φούσκα, δεν συµβαίνει το ίδιο και µε τις έννοιες της ανάπτυξης και της «προόδου». Ορισµένοι υποστηρίζουν ότι οι έννοιες της οικονοµίας, της προόδου και της ανάπτυξης (ακόµα και της αειφόρου) αποτελούν δυτικές/καπιταλιστικές έννοιες που είναι αδύνατον να διαχωριστούν από την οικονοµική µεγέθυνση (το ίδιο θεωρούν ότι ισχύει για την έννοια της φτώχειας η οποία δεν υπήρχε σε πολλούς πολιτισµούς): πιστεύουν ότι υπάρχει µονάχα µια ανάπτυξη, η «υπαρκτή ανάπτυξη» που γνωρίσαµε και απορρίπτουµε. Αντίθετα, άλλοι θεωρούν ότι είναι τεράστιο λάθος να χαρίζουµε στον καπιταλισµό έννοιες όπως η οικονοµία, ο ορθολογισµός στον τρόπο παραγωγής και η ανάπτυξη όταν νοείται ως βελτίωση της ποιότητας ζωής και ότι, συνεπώς, θα πρέπει να «επανασυγκολλήσουµε την οικονοµία στην κοινωνία».

Αξίζει να σηµειωθεί ότι, ήδη από το 2004, η οµοσπονδιακή γενική συνέλευση των Γάλλων Πράσινων αποφάσισε την ένταξη της αποανάπτυξης στο πρόγραµµα του κόµµατος, και µάλιστα µε ευρύτατη πλειοψηφία. Βέβαια, προτάθηκε να επιχειρηθεί η προώθησή της µε ήπιους ρυθµούς, οι οποίοι δεν θα παραγνωρίζουν ότι η πλειοψηφία της κοινωνίας διακατέχεται ακόµα από αναπτυξιολαγνικά σύνδροµα. Εξάλλου, στη διακήρυξη που έδωσαν στη δηµοσιότητα τον περασµένο Αύγουστο, ένα σηµαντικό πακέτο µε τα πρώτα κι «ευκολότερα» µέτρα προς αυτήν την κατεύθυνση σε παγκόσµιο επίπεδο θα κόστιζε 2{239f029635181d89655d9f5197ced0c7530b2a0cc9cbc7d1798f9f7c796b465f} του ΑΕΠ (σύµφωνα µε την οµάδα Στερν για την κλιµατική αλλαγή) ή το ένα έκτο των παγκόσµιων αµυντικών δαπανών (σύµφωνα µε τον Λέστερ Μπράουν του Worldwatch Institute). Ακόµα, το µεγαλύτερο µέρος αυτού του προβληµατισµού έχει υιοθετηθεί από την Attac, πολλά κινήµατα του οικολογικού χώρου και της εναλλακτικής παγκοσµιοποίησης, τους αυθεντικότερους κι απαιτητικότερους οπαδούς τής αειφόρου ανάπτυξης και, πολύ πρόσφατα, βρίσκουµε τα πρώτα ψήγµατά της στον ΣΥΡΙΖΑ που µιλάει για την «κοινωνία των αναγκών».

1 www.ladecroissance.net, Paul Aries, «Leur recession n’est pas notre decroissance», Οκτώβριος 2008.
2 ΓΑΛΕΡΑ, τ. 23, Αύγουστος 2007, Β. Παπακριβόπουλος, «Ένας άλλος τουρισµός είναι εφικτός».
3 Πρόκειται για την οργάνωση που έχουν συγκροτήσει εµπειρογνώµονες της εξοικονόµησης ενέργειας και των ανανεώσιµων πηγών ενέργειας: www.negawatt.org.
4 Αυγή – Δαίµων της Οικολογίας, τ. 21, Δεκέµβριος 2002, Β. Παπακριβόπουλος, «Μια νέα ιδέα: Τοπικά Συστήµατα Ανταλλαγής».
5 Δίκτυο Ανταλλαγών και Εναλλακτικών κι Αλληλέγγυων Πρακτικών, www.reseaurepas.free.fr.
6 ΓΑΛΕΡΑ, τ. 34, Ιούλιος 2008, Β. Παπακριβόπουλος, «Εναλλακτικές συναλλαγές».
7 ΓΑΛΕΡΑ, τ. 4, Ιανουάριος 2006, Β. Παπακριβόπουλος, «Δίκαιο Εµπόριο: γλυκός καφές για υποψιασµένους πελάτες».
8 Alternatives Economiques, n°271/2008, σελ. 31 – www.rue89.com 2-10-08 «Et si on achetait nos aliments directement au producteur ?» – Claire Lamine, Les Amap, Un nouveau pacte entre producteurs et consommateurs, εκδ. Yves Michel – Severine Millet, La strategie du colibri, εκδ. Minerva.

Για µεγαλύτερη εµβάθυνση
στην έννοια της αποανάπτυξης:
• Σερζ Λατούς, Το στοίχηµα της αποανάπτυξης, Εκδόσεις Βάνιας, 2008.
• «Τρία ερωτήµατα για µιαν άλλη ανάπτυξη», Serge Latouche, www.monde-diplomatique.gr, Ιανουάριος 2006.
• «Η “αναιµία” της οικονοµίας κι η “ανοµία” της κοινωνίας», Jean-Marie Harribey, Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία – Le Monde diplomatique, 16-1-2005.
• Ηλεκτρονική οικολογική επιθεώρηση www.ecorev.org.
• La Decroissance, «Μηνιαία εφηµερίδα της χαράς της ζωής», όργανο των «αρνητών της οικονοµικής µεγέθυνσης» www.decroissance.net.
• Ινστιτούτο Οικονοµικών και Κοινωνικών Μελετών για την Αειφόρο Αποανάπτυξη www.decroissance.org.
• V. Cheynet, Le choc de la decroissance, Seuil, 2008.
• Nicholas Georgescu-Roegen, La Decroissance, Sang de Terre, 1995.
• www.apres-developpement.org.

* Για τη θεωρία τής αποανάπτυξης βλέπε επίσης άρθρο τού Κίµπι στη σελ. 18.

—————————————–
Περιοδικό Γαλέρα, 6 Μαρτίου 2009
http://galera.gr/magazine/modules/articles/article.php?id=1584

Το άρθρο Ο φανταστικός πλανήτης της λιτής αφθονίας εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.