ΟΔΗΓΟΣ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΥΠΑΙΘΡΟΥ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΑΣ

ΣΥΡΟΣ

pdf (κλικ στο pdf)

Η ΑΣΚΗΣΗ ΥΠΑΙΘΡΟΥ 15 ΕΓΙΝΕ ΣΤΗ ΣΥΡΟ

1. ΤΙΤΛΟΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΥΠΑΙΘΡΟΥ ΣΤΗ ΣΥΡΟ:

Γεωλογική χαρτογράφηση στα μεταμορφωμένα πετρώματα της νήσου Σύρου

2. ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΜΑΘΗΜΑ ΜΕ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΣΥΝΔΕΕΤΑΙ:

Γεωλογικές Χαρτογραφήσεις – εξάμηνο σπουδών ΣΤ’ 3.

ΥΠΕΥΘΥΝΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ:

Ι. Κουκουβέλας, Π.Ξυπολιάς, Σ. Κοκκάλας (συνεπικουρούν τέσσερεις υποψήφιους διδάκτορες)

4. ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΥΠΑΙΘΡΟΥ:

Σύρος (Κυκλάδες)

5. ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΥΠΑΙΘΡΟΥ:

Η άσκηση είναι 7/ήμερη και εστιάζει στο νοτιοδυτικό και νοτιοανατολικό τμήμα της Σύρου. Η μεταφορά των φοιτητών από την Πάτρα για τον Πειραιά γίνεται με δύο λεωφορεία και στη συνέχεια με πλοίο. Η πρωινή μεταφορά των φοιτητών στις περιοχές εργασίας τους γίνεται με λεωφορεία που μισθώνονται από τη Σύρο. Τα ίδια λεωφορεία χρησιμοποιούνται για την επιστροφή των φοιτητών τις απογευματινές ώρες. Δεν διατίθεται μέσο μετακινήσεις στη διάρκεια της υπαίθριας άσκησης. Για το λόγο αυτό οι συνθήκες είναι ιδιαίτερα δύσκολες για τους φοιτητές αφού απαιτείται πολύωρη πεζοπορία συνήθως σε δύσβατες περιοχές. Οι φοιτητές στεγάζονται όλοι μαζί σε ένα ξενοδοχείο που βρίσκεται στην περιοχή του Φοίνικα (νότια Σύρος).

6. ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΑΣΚΗΣΗΣ:

Στόχος της άσκησης είναι οι φοιτητές να αποτυπώσουν τις εμφανίσεις των διάφορων γεωλογικών πετρωμάτων σε τοπογραφικούς χάρτες κλίμακας 1:5.000. Οι φοιτητές διαχωρίζονται σε 10 ομάδες εργασίας και κάθε ομάδα καλείται να χαρτογραφήσει μια έκταση περίπου 2km2 με τη μέγιστη δυνατή λεπτομέρεια. Μέρος της γεωλογικής χαρτογράφησης που πραγματοποιούν είναι και η μέτρηση διάφορων ιστολογικών τεκτονικών στοιχείων που αναπτύσσουν τα μεταμορφωμένα πετρώματα της Σύρου, όπως η κρυσταλλική γράμμωση έκτασης, η φολίωση και οι πτυχώσεις αλλά και η μέτρηση μεταμεταμορφικών τεκτονικών δομών (π.χ. ρήγματα). Καθ’ όλη τη διάρκεια της άσκησης οι φοιτητές εργάζονται σε 9/μελής ομάδες και ασκούνται συνεργατικά διαμοιράζοντας αρμοδιότητες προκειμένου να προκύψει ένα άρτιο αποτέλεσμα εντός του χρονικού περιθωρίου των 7 ημερών. Την τελευταία ημέρα της άσκησης γίνεται απολογισμός και όλοι μαζί οι φοιτητές επισκέπτονται θέσεις με τις καλύτερες εμφανίσεις πετρωμάτων στη Σύρο. Μετά το πέρας της άσκησης κάθε ομάδα επεξεργάζεται τα δεδομένα που σύλλεξε και συντάσσει μια πολυσέλιδη και πλήρη γεωλογική έκθεση με τα αποτέλεσμα της ανάλυσης τους. Η τελική βαθμολογία του μαθήματος βασίζεται στην απόδοση των φοιτητών στην ύπαιθρο και στην ποιότητας της έκθεσης.

7. ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ/ΘΕΣΗΣ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ:

Το νησί της Σύρου αποτελεί δομικό κομμάτι της Αττικοκυκλαδικής μάζας η οποία σχηματίστηκε κατά την Αλπική ορογένεση στον Ελληνικό χώρο. Οι κύριες λιθολογίες που εμφανίζονται στη Σύρο είναι κυανοσχιστόλιθοι, εκλογίτες, πρασινοσχιστόλιθοι, μαρμαρυγιακοί σχιστόλιθοι, μάρμαρα, ορθογνεύσιοι και παραγνεύσιοι (Εικ. 1, Keiter et al. 2011). Τα εξαιρετικά καλά διατηρημένα πετρώματα κυανοσχιστολίθων και εκλογιτών – φαινόμενο σπάνιο σε πλανητική κλίμακα – που εμφανίζονται στη Σύρο καθιστά το νησί ένα από τα πολυτιμότερα φυσικά γεωλογικά εργαστήρια στον πλανήτη. Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι η γεωλογική σημαντικότητα και μοναδικότητα της Σύρου είχε αναδειχθεί ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα όταν ο Hausmann (1845) ανακάλυψε και περιέγραψε για πρώτη φορά στη Σύρο το ορυκτό Γλαυκοφανής το οποίο περιγράφεται σήμερα στην διεθνή βιβλιογραφία ως το πλέον διαγνωστικό ορυκτό σε μεταμορφωμένα πετρώματα που έχουν σχηματιστεί σε ζώνης λιθοσφαιρικής καταβύθισης. Χαρακτηριστικό είναι επίσης ότι η γεωλογική ιδιαιτερότητα του νησιού έχει προσελκύσει ιδιαίτερα τα τελευταία 60 χρόνια πλήθος αναγνωρισμένων ερευνητών από την Αμερική, τη Γερμανία, τη Γαλλία και την Αγγλία (π.χ. Okrusch & Bröcker 1990, Bond et al. 2007, Schumacher et al. 2008, Philippon et al. 2011). Όλα τα προαναφερθέντα στοιχεία καθιστούν τη Σύρο ένα μνημείο της γεωλογικής κληρονομιάς της Ελλάδας το οποίο κάθε γεωλόγος θα πρέπει να επισκεφτεί.

Το άρθρο ΟΔΗΓΟΣ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΥΠΑΙΘΡΟΥ εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.

ΕΚΛΟΓΙΤΕΣ ΒΟΡΕΙΑΣ ΣΥΡΟΥ: ΜΟΝΑΔΙΚΕΣ ΕΜΦΑΝΙΣΕΙΣ ΓΕΩΔΥΝΑΜΙΚΩΝ ΦΑΙΝΟΜΕΝΩΝ ΒΑΘΟΥΣ*

Δημ. Παπανικολάου**

Πανεπιστήμιο Αθηνών, Τμήμα Γεωλογίας,

Τομέας Δυναμικής, Τεκτονικής και Εφαρμοσμένης Γεωλογίας,

Πανεπιστημιούπολη, 15784, Ζωγράφου

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Στη Βόρεια Σύρο εμφανίζονται ορισμένα σπάνια μεταμορφωμένα πετρώματα μεταξύ των οποίων ιδιαίτερη θέση έχουν οι Εκλογίτες. Πρόκειται για αποστρογγυλεμένονς σκοτεινόχρωμους βράχους οι οποίοι προεξέχουν εντυπωσιακά στο τοπίο και προέρχονται από μεταμόρφωση βασικών πετρωμάτων, κυρίως μεταγάββρων σε συνθήκες πολύ υψηλών πιέσεων και σχετικά χαμηλών θερμοκρασιών, δηλαδή μεταμόρφωση κυανοσχιστολιθικού τύπου με χαρακτηριστικό ορυκτό τον γλαυκοφανή ο οποίος ανακαλύφθηκε στη Σύρο το 1845. Ενδεικτικά έχουν αναφερθεί συνθήκες πίεσης μεταξύ 14-20 kbars, δηλαδή πιέσεις που αντιστοιχούν σε βάθη 40-60 km στη λιθόσφαιρα στο χώρο της ζώνης υποβύθισης ενός ορογενετικού τόξου. Τα γεωχρονολογικά δεδομένα συνηγορούν για μια γεωδυναμική διαδικασία βάθους στο Ηώκαινο (40-45 εκατομ. χρόνια).

Η γεωλογική θέση των εκλογιτών είναι μέσα σε ένα σχηματισμό μεταμορφωμένου άγριου φλύσχη με πλούσια συμμετοχή βασικών και υπερβασικών πετρωμάτων που σήμερα αποτελεί ένα οφιολιθικό melange.

Η όλη δομή τον νησιού είναι ισοκλινείς πτυχές χιλιομετρικής κλίμακας με διεύθυνση περίπου Α-Δ με έντονα φαινόμενα συμμεταμορφικής τεκτονικής ροής που παραμορφώνουν τόσο το melange όσο και τα υποκείμενα μάρμαρα.

ABSTRACT

Some rare metamorphic rocks with most particular presence of eclogites crop out in Northern Syros. They appear as dark rounded boulders-nockers-which impressively show up in the landscape. -These eclogites are metamorphosed basic rocks mainly meta-gabbros indicating high pressure/low temperature conditions of blueschist type. It is remarkable that the typical blueschist mineral glaucophane was first discovered in Syros in 1845 by Hausman. High pressures of 14-20 Kbars corresponding to lithosphaeric depths of 40-60 km within a paleo-subduction zone of an orogenic arc have been estimated on the basis of mineral assemblages. Geochronological data show an Eocene deep geodynamic Process (40-50 Ma). The geological position of the eclogites is within a metamorphosed wild flysch with abundant participation of basic and ultrabasic rocks, actually constituting an ophiolite melange. The overall structure of the island is Isoclinal kilometric folds of E-W direction, accompanied by symmetamorphic tectonic flow affecting both the melange and the underlying marbles.

* NORTHERN SYROS ECLOGITES: UNIQUE OUTCROPS OF DEEP GEODYNAMIC PHENOMENA ** Dimitrios Papanikolaou University of Athens, Department of Geology, Section of Dynamic, Tectonic and Applied Geology, Panepistimioupoli Zografou, 15784, Athens, Greece

Το άρθρο ΕΚΛΟΓΙΤΕΣ ΒΟΡΕΙΑΣ ΣΥΡΟΥ εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΩΝ ΛΙΘΩΝ ΣΤΗΝ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΜΑΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ*

Ε. Δήμου**

Ι.Γ.Μ.Ε., Ινστιτούτο Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών, Δ/νση Ορυκτολογίας

Δ. Ο.Π., Μεσογείων 70, 11527, Αθήνα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Η σχέση του ανθρώπου και η εξάρτησή του από τους λίθους, ξεκινά από τη στιγμή της εμφάνισής του στη γη. Οι λίθοι ήταν τα πρώτα υλικά που χρησιμοποίησε ο προϊστορικός άνθρωπος σαν μέσα για την επιβίωσή τον: σκληρές πέτρες κατά την Παλαιολιθική εποχή, όπως πυριτόλιθο—οψιδιανό για να κατασκευάσει όπλα και εργαλεία, πολύχρωμες πέτρες κατά τη Νεολιθική εποχή για να δημιουργήσει κοσμήματα, φυλακτά και φυσικές βαφές. Στο τέλος της προϊστορικής περιόδου οι πέτρες γίνονται τα πρώτα μέσα συναλλαγής μεταξύ τους, όπως τα σημερινά νομίσματα, και έτσι άρχισε η εκμετάλλευση των λίθων. Το εμπόριο που ακολούθησε είχε ως συνέπεια τη διασπορά των λίθων, που με τη σειρά τούς συνετέλεσαν στην εξάπλωση του πολιτισμού. Αυτό όμως που έφερε τεράστιες αλλαγές στη ζωή τον, ήταν η ανακάλυψη και χρήση των μετάλλων, που χαρακτήρισαν και τες χρονικές εκείνες περιόδους ως εποχές Χαλκού και Σιδήρου. Στην Ελλάδα η εκμετάλλευση τον ορυκτού πλούτου άρχισε το 3000 π.Χ. αν όχι νωρίτερα. Αρχαίοι συγγραφείς (Ηρόδοτος, Πλάτων, Αριστοτέλης, Θεόφραστος) αναφέρουν ότι εξορύχτηκαν μάρμαρα, οψιδιανός, σμύριδα, Θείο και μέταλλα όπως χρυσός, άργυρος, χαλκός, σίδηρος, από λατομεία και μεταλλευτικά κέντρα της Ροδόπης, Παγγαίου, Χαλκιδικής, Λαυρεωτικής, Θάσου, Σερίφου, Σίφνου, Μήλου κ.ά. Η εκρηκτική άνοδος του πολιτισμού της Αθήνας, κυρίως κατά τον 5ο π.Χ. αιώνα (Χρυσούς αιών του Περικλέους), οφείλεται αποκλειστικά στην εκμετάλλευση των αργυρούχων μεταλλευμάτων τον Λαυρίου, τα λεγόμενα “Αργυρεία”. Τα πρώτα αργυρά νομίσματα που κόπηκαν τον 6ο π.Χ. αιώνα, οι “Αθηναϊκές γλαύκες”, αποτέλεσαν το ισχυρότερο νόμισμα της εποχής και συνετέλεσαν στην κοινωνικοοικονομική άνοδο που αντανακλάται στην πολιτιστική ακτινοβολία της Ελλάδας, μέσα από τα θαυμάσια μνημεία τα γλυπτά που μας άφησαν οε αρχαίοι κληρονομιά. Την ίδια περίπου εποχή στη Μακεδονία συντελείται παρόμοια πολιτιστική άνοδος, χάρη στην εκμετάλλευση των χρυσοφόρων κοιτασμάτων, τα λεγόμενα “Χρυσεία”, από τον Φίλιππο Β” βασιλιά των Μακεδόνων. Χάρη στο χρυσό, ο γιος τον Μ. Αλέξανδρος πραγματοποίησε τις περίφημες εκστρατείες του μεταξύ τον 334-323 π.Χ. και διέδωσε παντού τον Ελληνικό Πολιτισμό.

Οι λίθοι λοιπόν με την ευρεία τους έννοια (ορυκτά — πετρώματα — μεταλλεύματα και οι γεώτοποι που συνθέτουν), έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη του ανθρώπου και αποτελούν αναπόσπαστο μέρος του ευρύτερου φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος και συνδέονται άμεσα με σημαντικές στιγμές της ιστορίας.

Οι ιστορικής σημασίας αυτοί γεώτοποι (αρχαία μεταλλεία, λατομεία, σπήλαια κ.ά.) Θα πρέπει να προστατευθούν σήμερα, για να περάσουν αύριο σαν κληρονομιά στους απογόνους μας. Οι γεωλογικές επιστήμες τα τελευταία χρόνια ευαισθητοποιημένες στη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς, συνδράμουν αποφασιστικά στον τομέα αυτό, μέσα από τις σχετικά νέες επιστήμες της Αρχαιομετρίας και Γεωαρχαιολογίας. Η Δ/νση Ορυκτολογίας — Πετρολογίας τον ΙΓΜΕ έχει αναπτύξει διάφορες δραστηριότητες στον τομέα της συντήρησης — αναστήλωσης μνημείων και αντικειμένων διαφόρων εποχών, μέσα από Εθνικά και Κοινοτικά προγράμματα.

Τα πετρώματα κατά τους γεωεπιστήμονες αποτελούν τη μνήμη της γης, καθώς καταγράφουν και αποτυπώνουν με μοναδικό τρόπο την ιστορία του πλανήτη μας. Είναι όμως παράλληλα μάρτυρες και συντελεστές της εξελικτικής πορείας και πολιτιστικής ανάπτυξης του ανθρώπου.

Η σχέση του ανθρώπου και η εξάρτησή του από τους λίθους (ορυκτά -πετρώματα-μεταλλεύματα), ξεκινά από τη στιγμή της εμφάνισής του στη γη. Οι λίθοι ήταν τα πρώτα υλικά που χρησιμοποίησε ο προϊστορικός άνθρωπος για τις ανάγκες και την επιβίωσή του. Στην αρχή της Παλαιολιθικής εποχής ξεχώρισε κάποιες σκληρές πέτρες όπως πυριτόλιθο, οψιδιανό, για να κατασκευάσει όπλα, σκεύη, εργαλεία. Αργότερα με την ανακάλυψη της φωτιάς, παρασκεύασε φυσικές βαφές από λειοτριβημένα πετρώματα, που τις χρησιμοποίησε για ζωγραφική στα σπήλαια. Στην αρχή ήδη της Νεολιθικής εποχής ο άνθρωπος φόρεσε τις πιο πολύχρωμες πέτρες σαν κόσμημα, τις έκανε φυλακτά και αργότερα σφραγίδες.

Στο τέλος της Προϊστορικής περιόδου, κάποιες πέτρες έγιναν τα πρώτα μέσα συναλλαγής μεταξύ τους (όπως τα σημερινά νομίσματα) και έτσι άρχισε η εκμετάλλευση των λίθων. Το εμπόριο που ακολούθησε, είχε ως συνέπεια τη διασπορά των πολύτιμων γι’ αυτούς λίθων, που με τη σειρά τους συνετέλεσαν στην εξάπλωση του πολιτισμού. Αυτό όμως που έφερε αληθινή επανάσταση και τεράστιες αλλαγές στη ζωή του, ήταν η ανακάλυψη των μεταλλευμάτων και η χρήση των μετάλλων από τον άνθρωπο στο τέλος της Νεολιθικής εποχής, που χαρακτήρισαν και τις χρονικές εκείνες περιόδους ως εποχές Χαλκού και Σιδήρου.

Αρχαίοι Έλληνες συγγραφείς και φιλόσοφοι (Ηρόδοτος, Πλάτων, Αριστοτέλης, Θεόφραστος κ.ά.) αναφέρουν ότι στον Ελλαδικό χώρο εξορύχθηκαν μάρμαρα, οψιδιανός, τραχείτης (για μυλόπετρες), Θείο, μηλία γη (χωματομπογιά), σμύριδα (για λειαντικό), ίασπις, ορεία κρύσταλλος και φυσικά τα μέταλλα χρυσός, άργυρος, χαλκός, σίδηρος, μόλυβδος, κασσίτερος κ.ά. Γνωστά κέντρα εκμετάλλευσης ορυκτού πλούτου (λατομεία, μεταλλεία) την εποχή εκείνη, ήταν η Ροδόπη, το Παγγαίο, η Χαλκιδική, η Λαυρεωτική, τα νησιά Θάσος, Πάρος, Σέριφος, Σίφνος, Μήλος, Κρήτη, Νάξος, κ.ά. 0 πρώτος που έγραψε “επιστημονική πραγματεία” για τους λίθους, και γι’ αυτό Θεωρείται ο πατέρας της ορυκτολογίας, είναι ο Θεόφραστος, με το βιβλίο του “περί Λίθων” το 340 π.Χ. Στη Ελλάδα η εκμετάλλευση των μεταλλευμάτων, που άρχισέ το 3000 π.Χ. αν όχι νωρίτερα, συνέβαλε αποφασιστικά στην οικοδόμηση μιας εκρηκτικής άνθησης πολιτισμού, πάνω στον οποίο στηρίχθηκαν άλλοι πολιτισμοί.

Τα μεγαλύτερα μεταλλεία ήταν αυτά του Λαυρίου, τα περίφημα “αργυρεία”, όπου από τον αργυρούχο γαληνίτη βγάζανε τον άργυρο, με μεταλλευτικές – μεταλλουργικές διαδικασίες που προκαλούν και σήμερα το θαυμασμό. Χάρη στα μεταλλεύματα του Λαυρίου δημιουργήθηκε η Αθηναϊκή Αυτοκρατορία και η οποία ήδη από τον 6ο π.Χ. αιώνα έκοψε τα δικά της νομίσματα τις περίφημες “Λαυρεωτικές Γλαύκες” από το δικό της καθαρό άργυρο, που χαρακτηρίζονται από τους ιστορικούς ως το “δολάριο της αρχαίας Μεσογείου”. Ο άργυρος του Λαυρίου βοήθησε τον Θεμιστοκλή υα ναυπηγήσει τις απαραίτητες τριήρεις και να νικήσει τους Πέρσες στη Ναυμαχία της Σαλαμίνας το 480 π.Χ.

Επομένως με τα έσοδα από τα πλούσια αργυρούχα μεταλλεύματα, πραγματοποιήθηκε το πολιτιστικό Θαύμα του 5ου αιώνα π.Χ., δηλαδή “ο Χρυσούς Αιών του Περικλέους” που αντανακλάται στην πολιτιστική ακτινοβολία της Ελλάδας μέσα από άπειρα Θαυμάσια μνημεία, ναούς, γλυπτά, που μας άφησαν οι αρχαίοι κληρονομιά. Χωρίς τον άργυρο του Λαυρίου δεν θα γίνονταν η εκρηκτική άνοδος του πολιτισμού της Αθήνας, την οποία οι ιστορικοί κατατάσσουν μεταξύ των μεγαλυτέρων γεγονότων της ανθρωπότητας. Την ίδια περίπου εποχή στη Μακεδονία ο Φίλιππος Β’, βασιλιάς των Μακεδόνων, δημιουργεί την αυτοκρατορία του χάρη στην εκμετάλλευση χρυσού από τα μεταλλεία του Παγγαίου, της Κασσάνδρας, του Γαλλικού ποταμού, της Θάσου, τα λεγόμενα “χρυσεία”. Ο χρυσός αυτός έδωσε τη δυνατότητα στα γιο του, Μ. Αλέξανδρο, να πραγματοποιήσει τις περίφημες εκστρατείες του στα βάθη της Ανατολής μεταξύ του 334-323 π.Χ. και να διαδώσει τον Ελληνικό Πολιτισμό.

Από τα πάμπολλα λατομικά κέντρα στην Ηπειρωτική Ελλάδα και τα νησιά, εξορύχθηκαν καταπληκτικά μάρμαρα όπως αυτά της Πεντέλης, της Πάρου, της Νάξου, της Θάσου, που πάνω τους σμιλεύτηκαν τα σπουδαιότερα δείγματα της αρχαιοελληνικής γλυπτικής και έδωσαν το υλικό για κατασκευή ναών και μνημείων της αίγλης του Παρθενώνα.

Οι λίθοι λοιπόν με την ευρεία τους έννοια (ορυκτά -πετρώματα-μεταλλεύματα) και οι γεώτοποι που συνθέτουν, έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη του ανθρώπου και αποτελούν αναπόσπαστο μέρος του ευρύτερου φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος και συνδέονται άμεσα με σημαντικές στιγμές της ιστορίας.

“Ο πέτρινος κόσμος” λοιπόν, επειδή, εκτός από μάρτυρας της εξέλιξης του πλανήτη μας, αποτελεί τμήμα της ανθρώπινης πολιτιστικής κληρονομιάς, πρέπει να προστατευθεί για το ιστορικό, επιστημονικό, εκπαιδευτικό, οικονομικό ενδιαφέρον που παρουσιάζει, αλλά ακόμη και για την ομορφιά του. Κυρίως όμως οι ιστορικής σημασίας γεώτοποι (αρχαία μεταλλεία, στοές, λατομεία, σπήλαια κ.ά.) Θα πρέπει να προστατευτούν σήμερα, για να περάσουν αύριο σαν κληρονομιά στους απογόνους μας. Οι γεωλογικές επιστήμες τα τελευταία χρόνια, ευαισθητοποιημένες στην ανάγκη διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς, συνδράμουν αποφασιστικά στον τομέα αυτό, μέσα από τις σχετικά νέες επιστήμες της Αρχαιομετρίας και Γεωαρχαιολογίας.

Η Αρχαιομετρία διαμορφώθηκε από τις εφαρμογές των Θετικών επιστημών όπως φυσικής, χημείας, μαθηματικών, βιολογίας, γεωλογίας, ορυκτολογίας, παλαιοντολογίας, γεωφυσικής κ.ά., μέσα από μετρήσεις που βοηθούν στον προσδιορισμό του είδους του υλικού από το οποίο είναι φτιαγμένο το εύρημα, την ηλικία του, την τεχνοτροπία του, την προέλευσή του, και άλλων στοιχείων που τα χαρακτηρίζουν. Μέσα από τη μελέτη αυτή και κυρίως της προέλευσης των λίθων και της τεχνοτροπίας της εποχής, βγαίνουν πολύτιμα συμπεράσματα για τον πολιτισμό των λαών, το εμπόριό τους και γενικά τις μετακινήσεις του πληθυσμού. Στη Γεωαρχαιολογία που διέπεται από το ίδιο σκεπτικό με την Αρχαιομετρία, οι γεωλογικές επιστήμες παίζουν πρωτεύοντα ρόλο. Εκτός από τον προσδιορισμό του είδους του λίθινου αρχαιολογικού ευρήματος, της χρονολόγησής του, της φθοράς που έχει υποστεί και της πιθανής προέλευσής του, προχωρούν και σε άλλες αναζητήσεις, όπως π.χ. ποιες ήταν οι γεωλογικές εκείνες συνθήκες που επικρατούσαν την εποχή εκείνη και συνετέλεσαν στη διατήρηση ή στην καταστροφή των αντικειμένων της ανθρώπινης δραστηριότητας. Τελευταία όμως η συνεισφορά της Γεωαρχαιολογίας εστιάζεται εν πολλοίς στη συντήρηση – αποκατάσταση, αναστήλωση των πολιτιστικών Θησαυρών του αρχαίου αλλά και του πρόσφατου παρελθόντος. Έτσι π.χ. στις περιπτώσεις αναστηλώσεων που απαιτούνται προσθήκες ολόκληρων δομικών λίθων και δεν υπάρχει δυνατότητα ανεύρεσής τους από το ίδιο το παλαιό λατομείο, ο γεωλόγος, γνωρίζοντας όσο κανένας άλλος τη γεωλογία του χώρου, είναι σε Θέση να υποδείξει παρόμοιους δομικούς λίθους από άλλες θέσεις, οι οποίοι δεν Θα διαφέρουν οπτικά αλλά ούτε και σε μηχανικές ιδιότητες από αυτούς που χρησιμοποιήθηκαν από τους προγόνους μας.

Η Γεωαρχαιολογία είναι λοιπόν η επιστήμη εκείνη που έχει στόχους αφενός την ανάδειξη και αφετέρου την προστασία της λίθινης πολιτιστικής κληρονομιάς. Το ΙΓΜΕ και ιδιαίτερα η Δ/νση Ορυκτολογίας – Πετρολογίας εδώ και είκοσι σχεδόν χρόνια έχει αναπτύξει δραστηριότητα στον τομέα της Αρχαιολογίας και Γεωαρχαιολογίας μέσα από εθνικά και κοινοτικά προγράμματα.

*CONTRIBUTION ΟΡ STONES ΤΟΜΑΝ’S EVOLUTION AND THEIR IMPORTANCE ΕΟΑ 0Α CULTURAL HERITAGE

** E.Dimou

I.G.M.E., Institute ο Geology and Mineral Exploration, 70 Messoghion 31Γ. 11527, Athens, Greece

ABSTRACT

Man’s relation and dependence on the stones has started ever since he first appeared on earth. Stones were the first materials used by the prehistoric man as a means for his survival: hard stones as flint and obsidian were used in the Paleolithic Era for the making of arms and tools, while coloured stones were used in the Neolithic Era for the creation of jewels, amulets and natural pigments. At the end of the prehistoric period, stones became exploitable traded for any material. Putting stones on market brought about great changes in trade, which in turn spread over civilization – what, how-ever, brought about historic changes in man’s life, was the discovery and use of metals, charac-terizing those times as Bronze and Iron Ages – . Systematic exploitation of natural resources started in Greece 3000 b.c. if not earlier. The ancient authors, Herodotus, Aristotle, Theophrastus et al, mention that marbles, obsidian, emery, sulfur and metals as gold, silver, copper and iron, were extracted from quarries and mine centers of Rhodopi, Pageon, Chalkidiki, Lavreotiki, Thassos, Serifos, Sifnos, Milos, Crete et al. The booming of civilization in Athens, especially during the 5th century b.c. (Golden Age of Periklis) is exclusively due to the exploitation of Lavrio silver ore deposits named “Argyria”. The first silver coins minted in the 6th century b.c., under the name ‘Athenian glauces” proved to be the most hard currency of that Period, contributing highly to the socioeconomic development, reflected through the ancient masterpieces of art, in the cultural heritage of Greece. During the same period, similar cultural development took place in Macedonia attributed to exploitation of gold bearing deposits by Philip II, King of Macedonia, called “Chryssia”. Thanks to gold, Alexander the Great, son of Philip II, undertook his glorious campaigns between 344-323 b, c., spreading over the Hellenic civilization and culture. Stones, however, in their winder sense (minerals, rocks ore deposits and the geotopes they form) have played a decisive role in man’ s evolution and constitute integral part of the broader physical and cultural environment, connected directly with the historical events. These historically significant geotopes (ancient mines, quarries, caverns) must be protected and preserved in order to be left as cultural heritage, to our successors. Geological sciences developing extreme sensibility to cultural heritage these last years, have greatly contributed to this sector through the relatively new sciences of Archaeometry and Geo-archaeology. IGME’ s Department of Mineralogy – Petrology has developed various activities in the sector of conservation – restoration of monuments and objects of various ages, through National and EEC projects.

Το άρθρο Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΩΝ ΛΙΘΩΝ εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.

έργο Nicholas Liber

ΓΕΩΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ*

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Μανώλης Γλέζος** Απείρανθος, Νάξου

Ι) Πανόραμα κυκλαδίτικων γεωτόπων Οι Κυκλάδες έχουν μια πολύπλοκη και μακρόχρονη γεωλογική ιστορία η οποία καταγράφεται έκδηλα στη γεωμορφολογία (έντονη αποτύπωση των τεκτονικών διεργασιών), στη λιθολογική σύσταση των πετρωμάτων με όλα τα φαινόμενα των γεωλογικών διεργασιών και στην εδαφολογική δομή και υφή. Τα Κυκλαδονήσια είναι ένα από τα εντυπωσιακά γεωλογικά βιβλία. Τηθύς – Αιγηίς – Κυκλάδες. Οι κυκλαδικοί γεώτοποι συγκροτούν ένα γεωφυσικό πανόραμα πού χαρακτηρίζεται από: 1) Τις δραστηριότητες του ηφαιστειακού τόξου, 2) Τις ανοδικές κινήσεις στα μέλη του Μέσου Πλειστοκαίνου, 3) Τα αποτελέσματα του υδρολογικού κύκλου στη διαμόρφωση τον γεωμορφολογικού αναγλύφου. Η ανθρώπινη παρέμβαση στο γεωλογικό περιβάλλον με: – Τη λατομική δραστηριότητα που πάει να αφανίσει τη Σαντορίνη και τη Μήλο. – Την υπερβόσκηση, υπερυλοτόμηση, τις πυρκαγιές, την οικοπεδοποίηση και την αντιφυσική ανοικοδόμηση, πού επιτείνει την αποσάθρωση και τη διάβρωση και πληγώνει τη γη.

ΙΙ) Γεωαρχαιολογία – Πολιτιστική Κληρονομιά Στις Κυκλάδες από την προϊστορική αρχαιότητα ως σήμερα γεννήθηκαν πολιτισμοί αυτόνομο! ή με έντονη συμβολή στους ελλαδικούς πολιτισμούς. Η σχέση των πολιτισμών αυτών με το γεωφυσικό περιβάλλον καταγράφεται επιγραμματικά. 1. Κυκλαδικός Πολιτισμός. 2. Αρχαίος Κλασσικός Πολιτισμός. 3. Νεώτεροι Χρόνοι. Η σχέση του ανθρώπου με τη φύση για να μην είναι ανταγωνιστική, συγχρόνως με την ανάπτυξη, πρέπει να φροντίζει για τη διατήρηση των γεωτόπων και της γεωπολιτιστικής κληρονομιάς.

ABSTRACT

I) Panorama of Cyclades Geotopes

Cyclades have a long and complicated geological history clearly manifested in geomorphology (strong impression of tectonic processes), in rocks lithological composition with all the phenomens of geological processes and in edaphological structure and texture. Cyclades islands are one of the most impressive geological books. Tethys – aegean – Cyclades . Cyclades geotopes compose a geophysical panorama characterized by: 1) Volcanic arc activities, 2) Middle Pleistocene anodic movements, 3) Hydrologic cycle effect on the formation of the geomorphological relief. Human intervention on the geological environment: – Quarries destroying Santorini and Milos,

– Extreme grazing and wood-cutting, fires, land-grabbing and rebuilding against nature, facilitates disintegration and erosion and injures nature.

II) Geoarcheology – Cultural Heritage From prehistoric antiquity till today, various civilizations were born in Cyclades isl., either autonomous or strongly effecting other helladic civilizations. The relation of these civilizations with the geophysical environment is epigrammaticaly recorded. 1. Cycladic Civilization 2. Classic Ancient Civilization 3. Later Years Man’s relation with nature shouldn’t be competitive. Therefore, besides progress and development, conservation of geotopes and geocultural heritage should be seriously considered and taken care of.

* GEOAESTHETIC AWARENESS

** Manolis Glezos

Apiranthos, Naxos

Το άρθρο ΓΕΩΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

έργο του Nicholas Liber

…ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΟΝ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΘΗΣΑΥΡΟ ΤΗΣ ΝΗΣΟΥ ΣΥΡΟΥ

ΑΝΔΡΕΑΣ ΓΙΑΛΟΓΛΟΥ –  Ένας πρώτος απολογισμός

 ΜΑΝΩΛΗΣ ΓΛΕΖΟΣ – Γεωαισθητική συνείδηση

 ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΚΑΖΟΥ – Γεωλογικός πλούτος της Πρωτεύουσας των Κυκλάδων

  ΑΣΚΗΣΗ ΥΠΑΙΘΡΟΥ: Γεωλογική χαρτογράφηση στα μεταμορφωμένα πετρώματα της νήσου Σύρου

 ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΑΠΑΙΩΑΝΝΟΥ – Εκλογίτες βόρειας Σύρου

Για εμάς που ζούμε στα νησιά, η λιτή νησιωτική φύση είναι το βάλσαμό μας. Στο πέλαγος και στα βουνά, στα γκρεμνά και στις χαράδρες, στα πουλιά που συντροφεύουν τον αέρα, στα κελαϊδίσματα, στις ψιχάλες της βροχής που μας ξυπνούν από το λήθαργο, στο φύσημα του αέρα που μας δίνει νέα πνοή, στο σπάνιο χιόνι και στον εκτυφλωτικό ήλιο, στην ανάδυσή του τα πρωινά και στο μαγικό βύθισμά του στη θάλασσα το ηλιοβασίλεμα, εκεί βρίσκεται η ισορροπία μας.

Η Απάνω Μεριά, το τελευταίο συριανό τοπίο είναι το απόθεμα της ψυχικής ηρεμίας, είναι το γυναικείο χάδι μπροστά στο θάνατο, είναι ένας μοναδικός φυσικός και παραδοσιακός βιότοπος…

ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΑΤΑ για το ΓΕΩΠΑΡΚΟ ΣΥΡΟΥ

ΕΡΤ: http://www.ert.gr/eidiseis/evzoia/perivallon/anazitontas-to-geologiko-thisayro-tis-syroy/

ΚΟΙΝΗ  ΓΝΩΜΗ: Αλληλεπίδραση του ανθρώπου με ψηφιακά μέσα | Κοινή Γνώμη

LOGOTYPOS:  https://www.logotypos.gr/sarka-kai-osta-pairnei-to-orama-tou-geoparkou-stin-apano-maeria/

GREENAGENDA: Γεωπάρκο και στη Σύρο, το 6ο στην Ελλάδα

ΑΠΛΩΤΑΡΙΑ: https://www.aplotaria.gr/syros-geoparko/

SYROSTODAY: https://www.syrostoday.gr/…/55938-Anazitontas-ton-geologiko-this…

ΚΟΙΝΗ ΓΝΩΜΗ: www.apanomeria.org/to-geoparko-tis-syrou-to-orama-opos-pr/https://www.koinignomi.gr/news/politiki/politiki-syros/2017/07/06/i-

ΕΡΤ: http://www.ert.gr/eidiseis/evzoia/perivallon/to-geoparko-tis-syroy-kai-ton-kykladon/

ΚΟΙΝΗ ΓΝΩΜΗ: https://www.koinignomi.gr/news/politiki/politiki-syros/2018/01/29/i-syros-sto-diktyo-geoparkon-tis-unesco.html

ΚΟΙΝΗ ΓΝΩΜΗ: https://www.koinignomi.gr/news/politiki/politiki-syros/2018/09/03/vima-vima-i-anaptyxi-toy-geotoyrismoy.html

TVXS;https://tvxs.gr/news/periballon/mporei-pio-agrio-kommati-tis-syroy-na-ginei-ena-geoparko-tis-unesco

 

 

 

 

 

Sender notified by Mailtrack 12/11/18, 8:14:10 π.μ.

 

 Εάν θέλετε να επικοινωνήσετε μαζί μας μπορείτε να στείλετε email στο eyploia@gmail.com

Το άρθρο Εύπλοια 36o Τεύχος / Δεκέμβρης 2018 εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.