της Εύπλοιας

Σχεδόν σαράντα χρόνια (1982) έχουν περάσει από τότε που εγκαταστάθηκε στην Κύθνο το πρώτο υβριδικό αιολικό και ηλιακό πάρκο της Ευρώπης. Το αποτελούσαν πέντε ανεμογεννήτριες των 20 KW η καθεμία και  φωτοβολταϊκά συνολικής ισχύος 100 KW. Το 1998 οι πέντε ανεμογεννήτριες αντικαταστάθηκαν από μια ανεμογεννήτρια 500 KW. Το υβριδικό αυτό πάρκο λειτούργησε κάποια χρόνια ακόμη και στη συνέχεια εγκαταλείφθηκε και αφέθηκε να καταστραφεί, ουσιαστικά ανεκμετάλλευτο. Σήμερα ίσα που το θυμούνται οι ντόπιοι. Τουριστικοί οδηγοί που αναφέρονται στην Κύθνο καλούν τους τουρίστες να επισκεφθούν το στοιχειωμένο αξιοθέατο.

Η απόπειρα της ΔΕΗ, που έγινε τη δεκαετία του ‘80 στη Μήλο για εκμετάλλευση της γεωθερμίας, ναυάγησε μετά από μερικούς μήνες παραγωγής, με υπαιτιότητα της εταιρείας και της τοπικής εξουσίας, και το εργοστάσιο είναι σήμερα τόπος φαντασμάτων.

Ο ΟΤΕ εκμεταλλευόμενος ένα ανάλογο πρόγραμμα εγκατέστησε σε κάθε νησί του Αιγαίου μια ανεμογεννήτρια δίπλα στο κεντρικό κάτοπτρο που συνήθως βρίσκεται στην πιο ψηλή κορυφή. Αφέθηκαν όλες να καταστραφούν από ανυπαρξία επίβλεψης – συντήρησης από τον ΟΤΕ.

Δεκάδες επιδοτημένες ανεμογεννήτριες εγκαταστάθηκαν πριν από χρόνια στα νησιά, από Δήμους, ΟΤΕ και ιδιώτες, και σήμερα δεσπόζουν ανενεργές πλέον ως παλιοσίδερα, μνημεία της ανθρώπινης προχειρότητας και ανοησίας…

Θα μπορούσαν οι τοπικές κοινωνίες, εκμεταλλευόμενες τι νέες τεχνολογίες και τα χρηματοδοτικά προγράμματα που υπήρχαν, να προσανατολιστούν προς την ενεργειακή αυτονομία των νησιών μέσω ΑΠΕ; Θα μπορούσαν. Αν ήταν ενημερωμένες κι αν είχαν μια στοιχειώδη διορατικότητα, ώστε να μην τυφλώνονται από τα «εδώ και τώρα» οφέλη του μαζικού τουρισμού θα μπορούσαν να προβλέψουν τη λαίλαπα που θα επακολουθούσε λίγα χρόνια αργότερα.

Αντίθετα, λοιπόν, στη λογική της ενεργειακής αυτονομίας, στα τέλη της δεκαετίας του 90 αρχίζει η μεγάλη στροφή προς τη βιομηχανικού τύπου παραγωγή ενέργειας από ΑΠΕ με τον προγραμματισμό της εγκατάστασης φαραωνικών αιολικών πάρκων στα νησιά. Η Σύρος, η Εύβοια, η Άνδρος, η Γυάρος, νησιά που ήταν κοντά στην Αττική, αλλά και η Σέριφος, αποτέλεσαν τους πρώτους στόχους. Το μεγάλο πρόβλημα που έπρεπε να λυθεί ήταν η μεταφορά της παραγόμενης αιολικής ενέργειας από τα νησιά στο ηπειρωτικό δίκτυο. Η μεθόδευση ήταν απλή: «Η διασύνδεση των νησιών με το ηπειρωτικό δίκτυο θα δώσει σταθερή τάση στα νησιά», διατυμπάνιζε η τότε κυβέρνηση, «και θα κλείσει τους ρυπογόνους και ακριβούς τοπικούς σταθμούς ηλεκτρικής ενέργειας». Σε πρώτη φάση η διασύνδεση σχεδιάζεται με την πόντιση καλωδίου και την εγκατάσταση γιγάντιων πυλώνων που θα διασχίζουν τα νησιά. Οι νησιωτικές κοινωνίες αντιδρούν. Οι δήμοι Σύρου, Μυκόνου και Τήνου προσφεύγουν στο Συμβούλιο Επικρατείας και στα αρμόδια τακτικά δικαστήρια και δικαιώνονται. Οι πυλώνες ακυρώνονται. Λίγα χρόνια αργότερα επανέρχονται με φρεσκαρισμένα σχέδια και χωρίς πυλώνες αυτή τη φορά. Η συνέχεια γνωστή. Η διασύνδεση, παρά την προσφυγή του Δικτύου Αιγαίου στο ΣτΕ, ξεκινάει. Στόχος ξεκάθαρος, η μεταφορά στην ηπειρωτική Ελλάδα της παραγόμενης ενέργειας από τα αιολικά πάρκα που θα έχουν εγκατασταθεί εντωμεταξύ στα νησιά. Καταλαβαίνει κανείς ότι χωρίς τη διασύνδεση τα μεγάλα αιολικά δεν έχουν κανένα νόημα.

Οι “επιχειρηματίες” (τα εισαγωγικά γιατί δεν επιχειρούν αλλά εισπράττουν με εξασφαλισμένη αγορά και επιδοτούμενη τιμή) αρχίζουν να αιτούνται αδειών όπου φυσάει για να μεγιστοποιήσουν τα κέρδη τους. Εκ των υστέρων το κράτος πάει να συμμαζέψει τα ασυμμάζευτα με ένα Ειδικό Χωροταξικό για τις ΑΠΕ που προσπαθεί να νομιμοποιήσει τις προϋπάρχουσες χωροθετήσεις, επιτρέποντας αιολικά σχεδόν παντού κατ’ αρχήν και προσπαθώντας να ορίσει εξαιρέσεις. Η προσφυγή του Δικτύου Οικολογικών Oργανώσεων Αιγαίου χάθηκε και το ειδικό χωροταξικό ισχύει μέχρι σήμερα με χίλια δυο προβλήματα να προκύπτουν από τις ανεπάρκειές του. Επαναλήφθηκε λοιπόν η παθογένεια της εκτός σχεδίου δόμησης όπου επιτρέπεται να χτίζεις παντού και μετά προσπαθείς να βάλεις περιορισμούς, αντί να προσδιορίζεις το πού. Το ίδιο συνέβη και στα νησιά.

Το πρώτο νησί που δέχεται την επίθεση των επενδυτών του ανέμου είναι η Σύρος. Στη συνέχεια παραθέτουμε ένα είδος ημερολογιακής καταγραφής της παράνομης εγκατάστασης του πρώτου αιολικού πάρκου στις Κυκλάδες.

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΛΑΘΡΑΙΑΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ ΑΙΟΛΙΚΟΥ ΠΑΡΚΟΥ ΣΤΙΣ ΚΥΚΛΑΔΕΣ

ΜΑΘΗΜΑ 1^ον Πώς στήνονται οι κομπίνες…

Της Ένωσης Πολιτών Σύρου

1997, η «Αιολική Νεωρίου Α.Ε.» ζήτησε από το Δημόσιο να της παραχωρηθούν 250 στρέμματα στην κορυφή του όρους Σύριγγας, το οποίο είχε ενταχθεί στο Ευρωπαϊκό Δίκτυο προστατευόμενων περιοχών NATURA 2000, για να εγκαταστήσει αιολικό πάρκο.

1998, με κοινή υπουργική απόφαση της παραχωρήθηκε έκταση 29 στρεμμάτων στην καρδιά της προστατευόμενης περιοχής, στον Σύριγγα.

1999, αντιλαμβανόμαστε για πρώτη φορά ότι κάτι συμβαίνει, όταν στο βόρειο μέρος του νησιού ξεκίνησε παράνομη διάνοιξη δρόμου στο όρος Σύριγγας από την πλευρά της θάλασσας.

Μάθαμε ότι η διάνοιξη γινόταν από την «Αιολική Νεωρίου Α.Ε.» για να μεταφέρει από βορρά τις ανεμογεννήτριες αλλά εγκατέλειψε την ιδέα αυτή, όταν ενεπλάκη, με πρωτοβουλία της Ένωσης Πολιτών Σύρου, ο Συνήγορος του Πολίτη και αποκάλυψε την παρανομία.

Την ίδια χρονιά, η εταιρεία με τον ίδιο εργολάβο επανήλθε κάνοντας παράνομες εργασίες διαπλάτυνσης της υφιστάμενης οδού για να διέλθουν τα ογκώδη οχήματα με τους πύργους των ανεμογεννητριών. Για το λόγο αυτό και μετά από μήνυση της Διεύθυνσης Δασών νομού Κυκλάδων καταδικάστηκε ο εργολάβος σε 5μιση μήνες φυλάκιση.

15.4.2000: Η Ένωση Πολιτών Σύρου διαπίστωσε ότι είχαν αρχίσει εργασίες διάνοιξης νέου δρόμου σε άλλη πλευρά της κορυφής Σύριγγα.

Μετά την απροθυμία της Αστυνομίας να σταματήσει την παράνομη διάνοιξη προσφύγαμε στην Εισαγγελία η οποία απαίτησε από την Πολεοδομία να σταματήσουν άμεσα οι εργασίες διάνοιξης του δρόμου μέχρις ότου η εταιρεία προσκομίσει τις νόμιμες άδειες.

Εδώ πρέπει να διευκρινιστούν για τη συνέχιση της εξιστόρησης τα εξής:

Όπως μας έγινε εκ των υστέρων γνωστό, στις 24.4.2000, ημέρα Δευτέρα, κι ενώ οι πάντες στις υπηρεσίες γνώριζαν ότι ο υπό παραίτηση προϊστάμενος της πολεοδομίας κ. Δικτυόπουλος βρισκόταν σε άδεια (λίγα χρόνια μετά θα γινόταν γνωστός στο πανελλήνιο για το υψηλό κασέ χρηματισμών του), επιστρέφει στη θέση του και εκδίδει άδεια συνέχισης -με τον γενικό και αόριστο τίτλο- «οικοδομικών εργασιών», εννοώντας τις εργασίες που θα γίνονταν στην κορυφή του βουνού, στα 29 στρέμματα που είχαν παραχωρηθεί από το Δημόσιο στην εταιρεία. Ο εν λόγω προϊστάμενος, λοιπόν, στην άδεια συνέχισης οικοδομικών εργασιών που εξέδωσε, είχε αποφανθεί ότι εξέλιπαν οι λόγοι της διακοπής, χωρίς να διευκρινίζει το πώς και το γιατί. Και οι εργασίες άρχισαν την ίδια μέρα.

Μετά από επιτόπια επίσκεψή μας στον χώρο του αιολικού πάρκου αντιλαμβανόμαστε ότι οι εργασίες εκτείνονται σε χώρο πολύ μεγαλύτερο των 29 στρ. Προσφεύγουμε ξανά στην Εισαγγελία.

8 Μαΐου 2000: Μας ανακοινώθηκε από την Εισαγγελία ότι έχει γίνει διακοπή εργασιών από τις 4 τρέχοντος.

Την ίδια μέρα, η «Αιολική Νεωρίου Α.Ε.» (Αντώνιος Γερασίμου, που παρουσιάζεται με διάφορα εταιρικά ονόματα) έδωσε συνέντευξη τύπου. Εξήγησε πως η εταιρεία γνώριζε ότι οι εργασίες θα γίνονταν μέσα σε περιοχή NATURA αλλά πως με τις ανεμογεννήτριες δεν επιβαρύνεται καθόλου το περιβάλλον. Ισχυρίστηκε επίσης ότι οι αιολικοί σταθμοί απαλλάσσονται άδειας γιατί δεν είναι οικοδομικά τα έργα πλην ενός οικίσκου που θα κατασκευάσουν. Επίσης στη 2η διακοπή έγινε αυτοψία από την πολεοδομία η οποία αποφάνθηκε ότι οι εργασίες διενεργούνται μέσα στα όρια των 29 παραχωρηθέντων στρεμμάτων.

26 Μαΐου 2000: Η Ένωση Πολιτών Σύρου κατέθεσε μήνυση κατά του Νομάρχη Κυκλάδων Παναγιώτη Ρήγα, (για παράβαση καθήκοντος), επίσης κατά του προϊσταμένου της πολεοδομίας Δικτυόπουλου, κατά του διευθύνοντα συμβούλου της ΑΙΟΛΙΚΗΣ Αντώνη Γερασίμου και κατά του εργολάβου του έργου.

Στις προσπάθειές μας αυτές βρήκαμε αναπάντεχους συμμάχους τους κυνηγούς, οι οποίοι μας πρότειναν συνεργασία για τη σωτηρία της Απάνω Μεριάς.

Την ίδια χρονιά, μετά από προσφυγή μελών της Ένωσης Πολιτών Σύρου στο ΣτΕ εκδίδεται η υπ΄ αριθμ. 3891/2000 απόφαση του δικαστηρίου που ακυρώνει την άδεια εγκατάστασης του συγκεκριμένου αιολικού πάρκου για ελλείψεις στην περιβαλλοντική αδειοδότηση.

Η ενδιαφερόμενη εταιρεία επανέρχεται με νέα μελέτη για αιολικό πάρκο με λιγότερες ανεμογεννήτριες αλλά υπερδιπλάσιες σε ύψος η οποία εγκρίνεται ταχύτατα και συνεχίζει την εγκατάσταση του αιολικού πάρκου, παρά την ήδη νέα και εκκρεμούσα αίτηση ακυρώσεως στο ΣτΕ που κατέθεσε η ΄Ενωση Πολιτών Σύρου.

Μάιος 2001: Από “αμέλεια” του δικηγορικού γραφείου που έχει αναλάβει την υπόθεση προσφυγής στο ΣτΕ δεν παρευρίσκεται δικηγόρος να υποστηρίξει τα ασφαλιστικά μέτρα που ζητήσαμε και η εταιρεία συνεχίζει τις εργασίες εγκατάστασης.

Άνοιξη 2003. Η «Αιολική Νεωρίου Α.Ε.» ενεργώντας δολίως ανοίγει ακόμη δύο δρόμους “προσπέλασης” και προχωράει στην εγκατάσταση αιολικού πάρκου, μολονότι εκκρεμεί η 2η προσφυγή της Ένωσης Πολιτών Σύρου στο Συμβούλιο της Επικρατείας από το 2001. Στις διανοίξεις προχώρησε η «Αιολική Νεωρίου Α.Ε.» χωρίς να ζητήσει έγκριση περιβαλλοντικών όρων από τις αρμόδιες αρχές και χωρίς κανενός είδους άδεια, προκειμένου να μεταφέρει τους τεράστιους πυλώνες των ανεμογεννητριών στο Σύριγγα όπου και τους εγκατέστησε.

Φεβρουάριος 2004: Η «Αιολική Νεωρίου Α.Ε.» και ο εργολάβος που εργάστηκε στην παράνομη διάνοιξη δρόμου προσπέλασης 500 μέτρων στην κορυφή του βουνού Σύριγγας όπου έχει εγκατασταθεί το αιολικό πάρκο, καταδικάζονται σε 6 μήνες φυλάκιση.

Ιούνιος 2005: Το Κλιμάκιο Ελέγχου Περιβάλλοντος της Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Κυκλάδων εισηγείται πρόστιμο 25.000 ευρώ στην «Αιολική Νεωρίου Α.Ε.» για παράνομη διάνοιξη δρόμου στην Αληθινή και υποχρέωση αποκατάστασης του φυσικού αναγλύφου και της κατεστραμμένης βλάστησης. Η εταιρεία υποχρεούται να αποκαταστήσει την πληγωμένη περιοχή με επιχώσεις, και σε συνεργασία με τη Δασική Υπηρεσία, στα τμήματα που χαρακτηρίζονται δασικά, να φυτέψει τα φυτικά εκείνα είδη που κατέστρεψε.

Ιούλιος 2005: Εκδίδεται η υπ’ αριθμ. 1805/2005 ιστορική απόφαση από το Ε΄ Τμήμα του ΣτΕ.: “Η αρμοδιότητα έγκρισης περιβαλλοντικών όρων για την κατασκευή και λειτουργία αιολικών σταθμών παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, οποιασδήποτε ισχύος, εντός περιοχών που περιλαμβάνονται στο Δίκτυο Natura 2000 ανήκει στον Υπουργό ΠΕΧΩΔΕ. Δεκτή η αίτηση ακυρώσεως”. Το αιολικό πάρκο Σύριγγα Σύρου είναι παράνομα εγκατεστημένο!

Καλοκαίρι του 2006: Η “Ένωση Πολιτών Σύρου” παίρνει στα χέρια της την απόφαση καθαρογραμμένη και με νέα προσφυγή στο ΣτΕ ζητάει την απεγκατάσταση του παράνομα εγκατεστημένου αιολικού πάρκου.

2020: Η εταιρεία καραδοκεί. Νέος της στόχος η διάνοιξη δρόμου και η τοποθέτηση κι άλλων ανεμογεννητριών.

ΕΥΒΟΙΑ. Λόγω της προϋπάρχουσας διασύνδεσης με το ηπειρωτικό δίκτυο, η Εύβοια αποτέλεσε το πρώτο θύμα. Παρά την αντίσταση κάποιων περιβαλλοντικών οργανώσεων, της Καρυστίας κυρίως, γρήγορα αλώθηκε και μεγάλο μέρος του νησιού γέμισε αιολικά πάρκα, πρόχειρα αδειοδοτημένα από τη Ρυθμιστική Αρχή Ενέργειας, κάποια από τα οποία σήμερα ρημάζουν με τις ανεμογεννήτριές τους να τσακίζονται και να διασκορπίζονται στο φύσημα του βοριά (υψηλό αιολικό δυναμικό το λένε οι επιχειρηματίες).

 Μέχρι σήμερα στη Νότια Εύβοια λειτουργούν 352 ανεμογεννήτριες που αντιστοιχούν σε 34 εγκατεστημένα αιολικά πάρκα. Σε εξέλιξη βρίσκεται η κατασκευή τουλάχιστον 21 αιολικών πάρκων διαφορετικών εταιρειών που θα τα εγκαταστήσουν στα όρια των παλιών Δήμων Στύρων, Μαρμαρίου και Καρύστου.

Το 2019 η Όχη, χαρακτηρισμένο ως περιοχή Natura βουνό και ο υπόλοιπος ορεινός χώρος της Νότιας Καρυστίας αρχίζουν να γεμίζουν ανεμογεννήτριες, κατά παράβαση της περιβαλλοντικής νομοθεσίας, ενώ και στον Καβοντόρο τα αιολικά πάρκα αυξάνονται. Η προσφυγή κατά των έργων εντός προστατευόμενης περιοχής με απειλούμενα αρπακτικά χάνεται παρά το γεγονός ότι προσκομίστηκε μεταξύ των στοιχείων πολυσέλιδη καταγγελία της Κομισιόν έναντι του ελληνικού Δημοσίου που καταδείκνυε το απαράδεκτο των χωροθετήσεων αλλά και του Ειδικού Χωροταξικού Πλαισίου για τις ΑΠΕ. Έχουν εγκατασταθεί δεκάδες τουλάχιστον επιπλέον ανεμογεννήτριες εκατό μέτρων εντός και στα όρια της περιοχής Νατούρα, ενώ νέα αιολικά πάρκα βρίσκονται αυτή τη στιγμή στο στάδιο υλοποίησης.

ΓΥΑΡΟΣ. Το 2005 υποβλήθηκαν δύο αιτήσεις για την «αξιοποίηση» του αιολικού δυναμικού της Γυάρου, οι οποίες όμως «πάγωσαν» από τη ΡΑΕ, καθώς υπήρξε αρνητική εισήγηση από την Αρχαιολογία. Η Γυάρος είχε ήδη χαρακτηρισθεί Τόπος Ιστορικής Μνήμης από το 2001. Τα σχέδια προέβλεπαν την εγκατάσταση 233 ανεμογεννητριών ύψους 150 μέτρων. Στη συνέχεια (2011) κάτω από την πίεση των εταιρειών, και παρά τις αντιδράσεις των αντιστασιακών συλλόγων, το Υπουργείο Πολιτισμού αποχαρακτήρισε το μεγαλύτερο μέρος της Γυάρου ως ιστορικό τόπο αφήνοντας έτσι το νησί απροστάτευτο, βορά στους βιομήχανους του αέρα.

Το 2013 ξεκίνησε από τη WWF Ελλάς η υλοποίηση του προγράμματος Life για τη μεσογειακή φώκια στις βόρειες Κυκλάδες. Αποτέλεσμα αυτής της δράσης ήταν να θεσμοθετηθεί τον Ιούλιο του 2019 η θαλάσσια ζώνη που περιβάλλει τη Γυάρο, ως θαλάσσια προστατευόμενη περιοχή, γιατί φιλοξενεί το 12% του παγκόσμιου πληθυσμού της μεσογειακής φώκιας Monachus monachus, του πιο απειλούμενου με εξαφάνιση και σπάνιου θαλάσσιου θηλαστικού της Ευρώπης. Επίσης πάνω από το 50% της θαλάσσιας περιοχής της Γυάρου καλύπτεται από «οικότοπους προτεραιότητας» και, συγκεκριμένα, από μοναδικούς κοραλλιογενείς σχηματισμούς και λιβάδια ποσειδωνίας. Επιπλέον, στο νησί φωλιάζουν περίπου 2.000 ζευγάρια μύχου (πρόκειται για σπάνιο θαλασσοπούλι), 100 ζευγάρια μαυροπετρίτες και το «μαύρο φίδι της Γυάρου».

ΚΡΗΤΗ Το 2010 η γαλλική EDF, που θεωρείται ο μεγαλύτερος παραγωγός ρεύματος της Ευρώπης, προσπαθεί να εγκαταστήσει τεράστια αιολικά πάρκα στην Κρήτη. Για μια ακόμη φορά η διοίκηση χωρίς να λογαριάζει το κόστος στο φυσικό περιβάλλον και αγνοώντας τις ανάγκες των τοπικών κοινωνιών προχώρησε σε αθρόες αδειοδοτήσεις. Η σύγκρουση των κατοίκων με τις θυγατρικές της EDF αιολικές εταιρείες έκανε γνωστή την περίπτωση της Σπίνας και του Αποπηγαδιού σε όλη την Ελλάδα. Η αντίσταση των κατοίκων που κράτησε χρόνια είχε σαν αποτέλεσμα να εγκατασταθούν μόνο 3 ανεμογεννήτριες στην περιοχή. Τίποτα όμως δεν έχει τελειώσει.

Σήμερα η Κρήτη έχει εγκατεστημένα 28 αιολικά πάρκα ενώ προγραμματίζονται πολλά περισσότερα, ακόμη υβριδικά και φυσικά διασυνδέσεις.

ΣΚΥΡΟΣ. Το 2006 στη Σκύρο πληθαίνουν οι πληροφορίες που φέρουν ιδιωτική εταιρεία σε συνεργασία με τη Μονή Μεγίστης Λαύρας να προωθούν από κοινού την κατασκευή μεγάλου αιολικού πάρκου στο Βουνό. Οι Σκυριανοί κινητοποιούνται για να αποτρέψουν την κατασκευή και να διασώσουν το φυσικό περιβάλλον του νησιού, το Σκυριανό Αλογάκι, το περίφημο δάσος με τα σφεντάμια. Συγκεντρώνουν υπογραφές, δίνουν τον αγώνα τους και τελικά η περιβαλλοντική καταστροφή του νησιού μετατίθεται στο μέλλον. Οι επιθέσεις των εταιριών και της Μονής επαναλαμβάνονται. Το 2019 η κοινοπραξία «Αιολική Νότιας Σκύρου Α.Ε.» με μετόχους τη Μονή Μεγίστης Λαύρας (95%) και την ΕΝΤΕΚΑ Α.Ε. (5%) σχεδιάζει την εγκατάσταση εννέα αιολικών πάρκων με συνολικό αριθμό 111 ανεμογεννητριών στη νότια Σκύρο (όρος Κόχυλας) και διασύνδεση με το ηπειρωτικό σύστημα μέσω Αλιβερίου ή Λάρυμνας.

Την ώρα που γράφουμε αυτές τις γραμμές διαφαίνεται η οριστική δικαίωση των αγώνων των Σκυριανών: το ΣτΕ αποφάσισε ότι η Σκύρος πρέπει να διαφυλαχτεί ως φυσικό τοπίο. (λεπτομέρειες εδώ)

ΡΟΔΟΣ. Το 2006 οι κάτοικοι της Αρχίπολης στη Ρόδο είπαν όχι στις επενδυτικές βλέψεις του Κοπελούζου για τη δημιουργία αιολικού πάρκου στην περιοχή ματαιώνοντας έτσι τα σχέδιά του.

ΧΙΟΣ, ΛΗΜΝΟΣ. Το 2007 σειρά είχε το ανατολικό Αιγαίο. Χίος και Λήμνος μπαίνουν στο στόχαστρο της εταιρείας “ΡΟΚΑΣ” που ενδιαφέρεται να εγκαταστήσει στην περιοχή του οροπεδίου του Αίπους στη Χίο αιολικά πάρκα με σύνολο ανεμογεννητριών που θα φθάνουν τις 187. Μετά από τις αντιδράσεις των κατοίκων τα σχέδια ματαιώνονται. Οι κάτοικοι της Λήμνου επίσης διαφωνούν με τα σχέδια εγκατάστασης ανεμογεννητριών κοντά στο χωριό Φισίνη, ένα μικρό παραδοσιακό χωριό.

ΣΕΡΙΦΟΣ. Το 2007 η Σέριφος μαθαίνει ότι ο Όμιλος Μυτιληναίου σχεδιάζει την εγκατάσταση στο νησί γιγάντιου αιολικού πάρκου. Σύμφωνα με το επιχειρηματικό σχέδιο, στα βουνά της Σερίφου θα τοποθετούνταν 87 συνολικά ανεμογεννήτριες με ύψος πύργου 100 μέτρα και μήκος έλικα 90 μέτρα. Μετά από μεγάλη κινητοποίηση των κατοίκων η εγκατάσταση ματαιώθηκε.

ΑΝΔΡΟΣ. Από το 2003 αρχίζουν οι αιτήσεις αδειοδότησης για την εγκατάσταση αιολικών στην Άνδρο. Παρά την κινητοποίηση των κατοίκων, τον αγώνα για ενημέρωση της τοπικής κοινωνίας και τις προσφυγές στο ΣτΕ, σήμερα το νησί βρίσκεται αντιμέτωπο με τον κίνδυνο να αλλοιωθεί ολοκληρωτικά η φυσιογνωμία του, εφόσον υλοποιηθούν τα σχέδια της αιολικής βιομηχανίας για την εγκατάσταση 300 και πλέον ανεμογεννητριών, ύψους έως και 150 μέτρων  σε περιοχές ΖΕΠ και Natura με προστατευόμενη ορνιθοπανίδα. Ήδη άρχισε η εγκατάσταση των πρώτων ανεμογεννητριών στη θέση Φραγκάκι, δίπλα στις φωλιές των σπιζαετών. Με την εγκατάσταση των αιολικών και τη διάνοιξη των δρόμων που θα προηγηθούν θα καταστραφεί και το μοναδικό, πιστοποιημένο από την Ευρώπη, δίκτυο μονοπατιών της Άνδρου. Κρανίου τόπος, δηλαδή.

ΙΟΣ, ΑΜΟΡΓΟΣ, ΑΝΑΦΗ ΚΑΙ ΑΣΤΥΠΑΛΑΙΑ. Το 2011 δόθηκε από τη ΡΑΕ άδεια στην κρατική γαλλική εταιρεία ηλεκτρισμού ΕDF για δημιουργία αιολικών πάρκων στα νησιά Ίο, Αμοργό, Ανάφη και Αστυπάλαια, στα οποία σχεδιάζεται να εγκατασταθούν συνολικά 138 ανεμογεννήτριες ύψους 150 μέτρων µε διάμετρο φτερών 71 μέτρα. Πρόκειται για ένα ακόμη φαραωνικό έργο, δεδομένης της μικρής έκτασης και του χαμηλού υψομέτρου των νησιών, που μπορεί ανά πάσα στιγμή να ξεκινήσει εφόσον αρχίσει να υλοποιείται η διασύνδεση των νησιών με το ηπειρωτικό σύστημα.

ΝΑΞΟΣ. Το 2011 σχεδιάζονται να τοποθετηθούν στη Νάξο 2 αιολικά πάρκα. Το πρώτο ονομάζεται «Α/Π Βουρλάς» και περιλαμβάνει συνολικά 14 ανεμογεννήτριες. Το δεύτερο Αιολικό Πάρκο ονομάζεται «Α/Π Δίστομος» και περιλαμβάνει 16 ανεμογεννήτριες. Τμήματα και των 2 αιολικών βρίσκονται σε περιοχές NATURA και ΖΕΠ όπου υπάρχουν σημαντικά υπό εξαφάνιση αρπακτικά όπως ο γυπαετός και ο σπιζαετός.

ΝΑΞΟΣ,ΠΑΡΟΣ, ΑΝΔΡΟΣ,ΤΗΝΟΣ. Το 1914 εγκρίνεται η τοποθέτηση 9 αιολικών πάρκων στα νησιά αυτά με 95 συνολικά ανεμογεννήτριες.
25-5-2020. Μετά από τις αντιδράσεις των κατοίκων των τεσσάρων νησιών τα αιολικά μειώνονται από 9 σε 7 αφού εξαιρείται το αιολικό πάρκο “ΒΟΥΡΛΑΣ Α.Ε.” στη Νάξο και το αιολικό πάρκο “ΓΚΑΓΚΑΡΗ Α.Ε.” στην Τήνο. Οπότε, σύμφωνα με τη νέα απόφαση παραμένουν: 3 αιολικά πάρκα στην Άνδρο με σύνολο 33 ανεμογεννήτριες, 1 αιολικό πάρκο στην Νάξο με 16 ανεμογεννήτριες, 2 αιολικά πάρκα στην Πάρο με 22 ανεμογεννήτριες και 1 αιολικό πάρκο στην Τήνο με 10 ανεμογεννήτριες. Σύνολο: 81 ανεμογεννήτριες.

ΤΗΝΟΣ. Εκτός από το πάρκο “ΓΚΑΓΚΑΡΗ Α.Ε.” που καταργήθηκε στην Τήνο, έχει εγκατασταθεί από το 1999 ήδη μια ανεμογεννήτρια στη θέση Αγ.Μαρίνα ιδιοκτησίας Ενεργειακής Κυκλάδων ΑΕ, ενώ η ίδια εταιρεία έχει ξεκινήσει εργασίες κόντρα στις έντονες αντιδράσεις της δημοτικής αρχής και της τοπικής κοινωνίας για την εγκατάσταση αιολικού πάρκου 3 ανεμογεννητριών στη θέση Πράσσα. Εκτός από αυτές έχουν αδειοδοτηθεί και 15 άλλες (Αιολικό πάρκο Φωλιά ΑΕ και ΔΕΗ Ανανεώσιμες ΑΕ) των οποίων οι εργασίες αναμένονται να ξεκινήσουν σύντομα, σε περιοχές μοναδικής ομορφιάς. Ξεκινώντας από το Ισμαήλ και φτάνοντας ως το Στενό τα πάρκα αυτά θα αλλάξουν ριζικά την εικόνα της Εξωμεριάς. Από αυτά το πάρκο Φωλιά Α.Ε. με 10 ανεμογεννήτριες θα επηρεάσει και τον μεγαλύτερο παραδοσιακό οικισμό και ίσως πιο σημαντικό του νησιού, τον ιστορικό Πύργο, αφού οι πρώτες εν σειρά ανεμογεννήτριες ύψους 100 μ. θα είναι ορατές τόσο απ’ τον οικισμό όσο και από το επίνειό του, τον Πάνορμο.

ΑΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ. Στο νησάκι που βρίσκεται απέναντι από τον ναό του Ποσειδώνα στο Σούνιο εγκαταστάθηκαν πρόσφατα 23 ανεμογεννήτριες  ύψους 130 έως 150 μ. μετά από ισοπέδωση της κορυφογραμμής του και αφού κατασκευάστηκαν δρόμοι μήκους 16 περίπου χιλιομέτρων και λιμάνι. Αποτέλεσμα η δραματική αλλοίωση της θέας από τον αρχαίο ναό του Ποσειδώνα, από όπου οι επισκέπτες αντί για το απέραντο γαλάζιο και τα ξαπλωμένα νησάκια θα αντικρίζουν πλέον ένα φαλακρό βιομηχανικό τοπίο.

ΣΤΑ ΣΚΑΡΙΑ…

Το 2019 μαθαίνουμε ότι βγαίνουν από την κατάψυξη τα επενδυτικά έργα εταιριών που είχαν λάβει στο παρελθόν άδεια εγκατάστασης αιολικών πάρκων σε ελληνικά νησιά με παράλληλη πόντιση υποβρύχιων καλωδίων για διασύνδεση με το ηπειρωτικό σύστημα.

Τα κυριότερα από τα έργα αυτής της κατηγορίας, που είχαν λάβει παλαιότερα άδεια  παραγωγής, όλα σε συνδυασμό με καλώδια διασύνδεσης με το ηπειρωτικό σύστημα, είναι τα εξής:

Στο Βόρειο Αιγαίο, το «Αιγαίο Ζεύξη», έργο της Ρόκας –  Iberdrola, που έχει λάβει άδεια παραγωγής από το 2010 και περιλαμβάνει την ηλεκτρική διασύνδεση της Λέσβου, της Λήμνου και της Χίου μεταξύ τους και με την ηπειρωτική χώρα καθώς και την ανάπτυξη αιολικών πάρκων ισχύος 706 μεγαβάτ στα τρία νησιά.

Στην Κρήτη, έργο της ΤΕΡΝΑ 33 αιολικών σταθμών, συνολικής ισχύος 1077 MW με υποβρύχια διασύνδεση, και  της ELICA Group του ομίλου Κοπελούζου (36 αιολικοί σταθμοί, 1.005 MW). Και τα δύο έχουν ενταχθεί από τον Ιανουάριο του 2013 στη διαδικασία fast track, ενώ οι πληροφορίες αναφέρουν ότι στη συνέχεια έχουν συγχωνευθεί σε ένα project συνολικής δυναμικότητας περί τα 1000 MW.

Στην Ικαρία, έργο της Μυτιληναίος που προβλέπει την εγκατάσταση στο νησί 110 ανεμογεννητριών ύψους 150 μ. με διάμετρο ρότορα 90 μέτρων, με την παράλληλη υποβρύχια διασύνδεσή τους με την ηπειρωτική Ελλάδα.

Στο Νότιο Αιγαίο το «Aegean Project» που περιλαμβάνει την εγκατάσταση αιολικών πάρκων σε νησίδες που βρίσκονται στον θαλάσσιο χώρο μεταξύ Αμοργού – Αστυπάλαιας – Καλύμνου και Κω συνολικής ισχύος 582 MW.

Εντωμεταξύ τα υπεράκτια αιολικά κερδίζουν έδαφος. Οι αντιδράσεις των κατοίκων περιοχών που γειτνιάζουν με αιολικά πάρκα, στην προσπάθειά τους να υπερασπιστούν το περιβάλλον και την ποιότητα ζωής τους, αναγκάζουν τις εταιρείες να στραφούν πλέον στη λύση των υπεράκτιων αιολικών. Ήδη η Γερμανία, υπό την πίεση του αντιαιολικού κινήματος που είχε φουντώσει σε όλη τη χώρα, αποφάσισε να απαγορεύσει τις χερσαίες ανεμογεννήτριες, έτσι ώστε να μπαίνουν μόνο στη θάλασσα. Τώρα τον λόγο έχουν οι οργανώσεις προστασίας θαλάσσιων οικοσυστημάτων.

Σήμερα, 2021 πλέον, βρισκόμαστε μπροστά στο φάσμα της εγκατάστασης εκατοντάδων ανεμογεννητριών στα νησιά του Αιγαίου και στην ολική καταστροφή της ισορροπίας τους. Μια μικρή αναλαμπή αισιοδοξίας που δημιουργήθηκε με τη λειτουργία το 2018 των Φορέων Διαχείρισης Προστατευόμενων Περιοχών έσβησε γρήγορα μιας και η επόμενη κυβέρνηση φρόντισε να τους καταργήσει άμεσα -στερώντας τους την αυτονομία και ενσωματώνοντάς τους στο ΥΠΕΝ- παρότι η δημιουργία τους υπήρξε ευρωπαϊκή υποχρέωση της χώρας. Έτσι, λοιπόν, αγνοώντας την ιδιαιτερότητα των μικρών κλειστών νησιωτικών οικοσυστημάτων, που πολύ εύκολα διαταράσσονται, αγνοώντας τη φέρουσα ικανότητα του κάθε τόπου, επιλέγουν την κακοποίηση των νησιών και προετοιμάζουν την ολική καταστροφή του Αιγαίου που ξέραμε. 

ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΛΥΣΕΙΣ;

ΤΗΛΟΣ- ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΑ ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΗΣΙ ΜΕ ΜΙΑ ΑΝΕΜΟΓΕΝΝΗΤΡΙΑ

Η Τήλος, το οικολογικό νησί, δείχνει το δρόμο, για μια φορά ακόμα. Αυτό που έχει ολοκληρωθεί αλλά μένει να λειτουργήσει στην πράξη, για να απογειωθεί ο οικολογικός χαρακτήρας του, είναι το υβριδικό σύστημα ενέργειας. Δημιούργησε ένα πρωτοποριακό “υβριδικό” πάρκο όπου συνδυάζεται η αιολική με την ηλιακή ενέργεια και γίνεται η αποθήκευσή τους σε μπαταρίες. Τα φωτοβολταϊκά που παράγουν 160 kWh μαζί με την ανεμογεννήτρια που παράγει άλλες 800 kWh και τις μπαταρίες αρκούν για την αυτονομία του μικρού νησιού των Δωδεκανήσων.

Ήδη κι άλλα μικρά νησιά ετοιμάζονται να ακολουθήσουν το παράδειγμα της Τήλου. Με 2, 3, 5 ανεμογεννήτριες θα μπορούσε κάθε νησί να τροφοδοτείται επαρκώς και να έχει την ενεργειακή του αυτονομία. Η Μύκονος και η Σαντορίνη ας αναλάβουν τις ευθύνες τους…

Φυσικά για να προχωρήσουν σε αυτό το διάλογο οι τοπικές κοινωνίες θα πρέπει πρώτον να αποσυμφορηθούν από τις δικαστικές μάχες και την πίεση των ήδη αδειοδοτημένων πάρκων και δεύτερον να υπάρξει δέσμευση από πλευράς κυβέρνησης ότι δεν θα επιτραπούν επενδύσεις άλλων συμφερόντων παράλληλα με τα τοπικά συστήματα. Οι νησιώτες δεν είναι αρνητές της εναλλακτικής ενέργειας. Είναι αρνητές της χωρίς σχέδιο χωροθέτησης και της εξυπηρέτησης οικονομικών συμφερόντων με κόστος την ποιότητα του περιβάλλοντος στο οποίο ζουν.

ΓΙΑ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ:

http://saveandros.com

Η Τήνος κατά των ανεμογεννητριών – Αρχική σελίδα | Facebook

Κίνηση για την προστασία των νησίδων του Αιγαίου – Αρχική σελίδα | Facebook

Αντί Αιολικό Μέτωπο Καρυστίας – Αρχική σελίδα | Facebook

https://www.facebook.com/Archipelago.gr/

https://www.facebook.com/watch/hedgehogisland/

https://www.ornithologiki.gr/

Επίσης στα παλαιότερα τεύχη της ΕΥΠΛΟΙΑΣ

http://www.eyploia.gr/12/

Μάρτης 2007 – ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΟ ΕΙΔΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟΥ ΓΙΑ ΤΑ ΑΙΟΛΙΚΑ ΠΑΡΚΑ

http://www.eyploia.gr/19/

Μάρτης 2008 – “ΩΔΗ ΣΤΗΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑ”

http://www.eyploia.gr/22o/

Δεκέμβριος 2008 – ΠΕΡΙ ΑΝΕΜΟΓΕΝΝΗΤΡΙΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΩΝ ΔΑΙΜΟΝΙΩΝ…

http://www.eyploia.gr/24o-teyxos/

Γενάρης 2010 – ΤΑ ΝΗΣΙΑ ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΗΝ ΕΝΤΡΟΠΙΑ…

Το άρθρο Έτσι, για την Ιστορία… εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.

Οι προφορικές μαρτυρίες των μελών μιας αγροτικής κοινότητας αποτελούν τμήμα της συλλογικής της μνήμης. Με αφορμή προφορικές μαρτυρίες σμυριδεργατών της ορεινής Νάξου θα προσεγγίσουμε τη σχέση που συνδέει τις ατομικές μνήμες με τη συλλογική μνήμη μιας κοινότητας και κατ’ επέκταση με την πολιτιστική της ταυτότητα(1). Οι μαρτυρίες αυτές προέρχονται από Απεραθίτες και Κορωνιδιάτες σμυριδεργάτες, καθώς τόσο τ’ Απεράθου όσο και η Κόρωνος αποτελούν τα δύο μεγαλύτερα χωριά της Νάξου, των οποίων κατ’ εξοχήν οι κάτοικοι εργάζονταν και συνεχίζουν να εργάζονται στην εξόρυξη της σμύριδας. Οι μαρτυρίες συγκεντρώθηκαν στο πλαίσιο επιτόπιας, εθνογραφικού τύπου, έρευνας(2) που διεξήχθη στη Νάξο σε διαφορετικά χρονικά διαστήματα από το 1996 έως το 2000.

Κύριος στόχος αυτής της μελέτης ήταν να καταγραφούν οι εργασίες και οι δραστηριότητες που σχετίζονται με την εκμετάλλευση της σμύριδας ως διαδικασίες που συνδέονται με την κοινωνική ζωή των κατοίκων και παράλληλα να διερευνηθούν οι κοινωνικο-οικονομικοί και οι πολιτικοί παράγοντες, στο πλαίσιο των οποίων λειτούργησαν και αναπτύχθηκαν τα σμυριδωρυχεία, κυρίως κατά τον 20ό αιώνα.

Στις ηχογραφημένες συνεντεύξεις που πραγματοποιήσαμε συμμετείχαν κάτοικοι των χωριών, οι οποίοι είχαν εργαστεί στα σμυριδωρυχεία, κυρίως ηλικιωμένοι(3) σμυριδεργάτες, αλλά και νεότεροι που εργάζονται και σήμερα. Οι αφηγήσεις τους έχουν χρονικό ορίζοντα που ξεκινάει από τα προπολεμικά χρόνια και φτάνει έως τις ημέρες μας, και εκεί αντικατοπτρίζεται η πορεία της εκμετάλλευσης και εμπορίας της σμύριδας, από την ακμή έως τη σημερινή παρακμή της.

Με την παρούσα εργασία επιδιώκουμε να αναδείξουμε: α) τα συλλογικά στοιχεία που εμπεριέχονται στις μαρτυρίες των σμυριδεργατών, β) ότι αυτές οι μαρτυρίες αποτελούν στοιχείο της συλλογικής τους μνήμης και γ) ότι η ενασχόληση των κατοίκων με τη σμύριδα, όπως αυτή αποτυπώνεται στις αφηγήσεις τους, αποτελούσε μια κατ’ εξοχήν συμβολική πρακτική που συνδέθηκε με τη συλλογική ταυτότητα κάθε κοινότητας. Για το σκοπό αυτό θα αναφερθούμε συνοπτικά στα κοινά θέματα που καταγράφονται στις αφηγήσεις των σμυριδεργατών και στα συλλογικά στοιχεία που τις χαρακτηρίζουν. Η αξιοποίηση των προφορικών μαρτυριών ως τεκμηρίων τοπικής ιστορίας και πολιτισμού αποτελεί μια σημαντική πτυχή του θέματός μας και τίθεται ως ζητούμενο στο κλείσιμο της παρούσας ανακοίνωσης.

Ορισμένα στοιχεία από τις προφορικές μαρτυρίες των σμυριδεργατών

Η ιδιαίτερη σημασία της εκμετάλλευσης της σμύριδας στην κοινωνική, οικονομική και πολιτική ζωή των κατοίκων της Νάξου έχει επανειλημμένα επισημανθεί(4).

Εκεί εργαζόταν το μεγαλύτερο ποσοστό του ανδρικού πληθυσμού τόσο προπολεμικά όσο και κατά τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες. Με την εργασία τους στην εξόρυξη, τη μεταφορά ή τη φόρτωση της σμύριδας ενίσχυαν το εισόδημά τους και εξασφάλιζαν ασφάλιση και σύνταξη. Η ενασχόλησή τους με τη σμύριδα συμβάδιζε με τις άλλες ενασχολήσεις των κατοίκων (γεωργικές ή κτηνοτροφικές)(5) και παράλληλα συνδέθηκε με την καθημερινότητά τους και επηρεάστηκε από τις παραδόσεις, τις δομές και συνολικά την κουλτούρα κάθε κοινότητας. Είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστικός ο τρόπος που αντιμετώπισαν οι σμυριδεργάτες σε πρακτικό και συμβολικό επίπεδο τις εντάσεις και τις συγκρούσεις που δημιουργούνταν εξαιτίας των σχέσεων (πελατειακών, εργασιακών, οικονομικών, υπαλληλικών) που αναπτύχθηκαν στις κοινότητες μετά την οργάνωση της Δημόσιας Υπηρεσίας Σμυριδωρυχείων. Αλλά και η ίδια η Υπηρεσία των Σμυριδωρυχείων και ιδιαίτερα ο τρόπος που χειρίστηκε τα προβλήματα των σμυριδεργατών επηρέαζε σημαντικά τις τοπικές κοινωνίες.

Σε αυτή την αμφίδρομη σχέση συνετέλεσαν σημαντικά όχι μόνο ιστορικοί λόγοι, αλλά κυρίως ο τρόπος που οργανώθηκε η εκμετάλλευση της σμύριδας, το «προνόμιο» εργασίας(6), το χαμηλό τεχνολογικό επίπεδο και το νομικό καθεστώς.

Σύμφωνα με αυτό, η σμύριδα εξορύσσεται από αυτόνομες ομάδες εργασίας και από ορυχεία που ανήκουν, μοιρασμένα σε μερίδια, στους κατοίκους των χωριών και πωλείται στο μοναδικό αγοραστή της, το ελληνικό Δημόσιο, το οποίο ρυθμίζει έως σήμερα την ποσότητα εξόρυξης, την τιμή παραλαβής και τους όρους μεταπώλησής της. Στα παραπάνω εντοπίζουμε την ιδιαιτερότητα που παρουσιάζει η εκμετάλλευση της σμύριδας σε σχέση με τα υπόλοιπα ιστορικά μεταλλεία των νησιών του Αιγαίου και στο γεγονός της μακράς χρονικής διάρκειας εξόρυξΙ1ς της που συνεχίζεται έως σήμερα όχι τόσο για την εμπορευσιμότητά της, αλλά για καθαρά κοινωνικούς και πολιτικούς λόγους.

Οι ερωτήσεις προς τους σμυριδεργάτες στην αρχή κάθε συνέντευξης ήταν γενικές με στόχο να αναφερθούν οι ίδιοι σε ό,τι ήθελαν από τη ζωή τους στα σμυριδωρυχεία. Πολλές φορές αυτό αποτελούσε την αφορμή για να μιλήσουν όχι μόνο για τη σμύριδα, αλλά και για θέματα που αφορούσαν την τοπική τους κοινωνία, να περιγράψουν περιστατικά και γεγονότα που ήταν πρωταγωνιστές οι ίδιοι ή είχαν ακούσει από τους παλαιότερους. Κατ’ εξοχήν στη μνήμη τους είχαν αποτυπωθεί στιγμές, καθημερινές ή ξεχωριστές, που ήταν ιδιαίτερα σημαντικές γι’ αυτούς. Πολλοί αφηγητές δε, είχαν το σπάνιο ταλέντο του προφορικού λόγου μετατρέποντας την αφήγησή τους σε παράσταση με τη ζωντάνια, τις κινήσεις, το βλέμμα και τις εκφράσεις τους, προσφέροντάς μας μια σπάνια εμπειρία επικοινωνίας και γνώσης. Πιο συγκεκριμένα:

Αναφέρονταν με κάθε λεπτομέρεια στον «πρωτόγονο» τρόπο εξόρυξης (έτσι τον χαρακτήρισαν και σε ορισμένες περιπτώσεις χρησιμοποιείται ακόμα και σήμερα), στα ορυχεία που είχαν εργαστεί, στα υλικά και στα εργαλεία που χρησιμοποιούσαν, στις δυσκολίες και στους κινδύνους που αντιμετώπιζαν, στη συγκρότηση των ομάδων εξόρυξης (εκλογή αρχηγού, καταμερισμός της εργασίας κ.ά.), στις ονομασίες των ορυχείων, στην καθημερινή τους ζωή στα σμυριδωρυχεία (στη διαδρομή από το χωριό τους έως τα ορυχεία και αντίστροφα, στη συγκέντρωση όλης της ομάδας την ώρα του φαγητού κ.ά.), στο πρωτοξεκίνημα και τη μαθητεία τους κοντά στους παλαιότερους και έμπειρους σμυριδεργάτες, στα οικονομικά των ορυχείων, στις «απόπειρες» ή «ερευνητικές στοές» (έτσι ονόμαζαν τις καινούργιες στοές που άνοιγαν για να βρουν σμύριδα και οι οποίες, δυστυχώς γι’ αυτούς, πολλές φορές δεν έφερναν το επιθυμητό αποτέλεσμα), στους ανταγωνισμούς των ομάδων και των χωριών, στην αλληλεγγύη ανάμεσα στα μέλη της ομάδας και στη βοήθεια που προσέφεραν στις περιπτώσεις ατυχημάτων. Με κάθε λεπτομέρεια αναφέρονταν στις εργασίες και τη λειτουργία του «Εναερίου» (στους σταθμούς, στο χώρο αποθήκευσης, στο «προαύλιο», στα παρατηρητήρια, στη μηχανή κ.ά.) και στη φόρτωση της σμύριδας στον όρμο της Μουτσούνας (όπου χρησιμοποιούσαν μαούνες για τη μεταφορά της στα καράβια).

Στις αφηγήσεις αναδεικνύεται ο ρόλος της εκμετάλλευσης της σμύριδας στην ανάπτυξη των χωριών, το κύρος που διέθεταν οι σμυριδεργάτες στις τοπικές κοινωνίες και στα γνωρίσματα που έπρεπε να έχει κάθε σμυριδεργάτης, όπως η εντιμότητα, η αξιοσύνη, η επιδεξιότητα, η παλικαριά, η συνεργατικότητα κ.ά.

Σε ένα μεγάλο τμήμα των αφηγήσεών τους καταγράφεται η διαμαρτυρία τους για τις μεθόδους και τους μηχανισμούς που χρησιμοποίησε το ελληνικό Δημόσιο για να διαχειριστεί τα θέματα της σμύριδας, από τα οποία δεν εξαρτιόταν μόνο η επιβίωση των σμυριδεργατών αυτών καθαυτών, αλλά και γενικότερα των χωριών της ορεινής Νάξου. Καταγράφεται ο τρόπος που βίωσαν τις σχέσεις που αναπτύχθηκαν γύρω από τη σμύριδα, ο τρόπος που διένειμε η τοπική εξουσία (με τη σύμφωνη γνώμη του πανίσχυρου τοπικού βουλευτή) τις θέσεις εργασίας, τις εργολαβίες, το εμπόριο του δυναμίτη, τα κονδύλια κ.ά. Αναφέρονται στη λειτουργία της Υπηρεσίας των Σμυριδωρυχείων, στον τρόπο που χρησιμοποιήθηκε αλλά και στις μεθόδους που χρησιμοποίησε, ώστε να εξυπηρετήσει συγκεκριμένα συμφέροντα, από τη μια πλευρά του τοπικού βουλευτή και του κόμματός του και από την άλλη της τοπικής εξουσίας (ψηφοθηρία, διορισμούς, εργολαβίες κ.ά.)(7). Γεμάτοι θυμό και ένταση αναφέρονται στις αδικίες σε βάρος τους, ιδιαίτερα όταν για διάφορους λόγους (κυρίως επειδή υποστήριζαν αντίθετη παράταξη από την κυρίαρχη, επειδή δεν δωροδόκησαν τους υπαλλήλους ή για άλλους λόγους) δεν παραλάμβαναν οι υπάλληλοι του Δημοσίου τη σμύριδα που είχαν εξορύξει ορισμένοι σμυριδεργάτες ή παραλάμβαναν ένα μικρό τμήμα από αυτή, με αποτέλεσμα ο κόπος τους, ο κόπος μιας ολόκληρης χρονιάς, να πηγαίνει χαμένος … Αναφέρονται ακόμη στους τρόπους που αντιμετώπισαν όλα αυτά, στα σωματεία τους, στις απεργίες κ.ά. Επιρρίπτουν ευθύνες στην πολιτική για τη φθίνουσα πορεία και το σημερινό αδιέξοδο της σμύριδας και μιλούν απαξιωτικά για τους πολιτικούς.

Σε ένα σημαντικό τμήμα των αφηγήσεών τους αναφέρονταν σε πρακτικές που

επιτελούνται στην κοινότητά τους. Θα αναφερθούμε σύντομα σε δύο περιπτώσεις, οι οποίες αποτελούν κυρίαρχα στοιχεία της λαϊκής τους κουλτούρας. Στο απεραθίτικο λαϊκό τραγούδι και στα «όνειρα» των Κορωνιδιατών. Στις αφηγήσεις τους οι Απεραθίτες αναφέρονταν στα αυτοσχέδια, λαϊκά, κυρίως διαλογικά τραγούδια τους που σχετίζονταν θεματικά με τη σμύριδα και δημιουργήθηκαν στους χώρους δουλειάς ή στις διάφορες εκδηλώσεις στην κοινότητά τους. Περιέγραψαν τα περιστατικά και τα γεγονότα που οδήγησαν στη δημιουργία των τραγουδιών, μίλησαν για τους δημιουργούς τους, τις προθέσεις τους και τον αντίκτυπο των τραγουδιών στην τοπική κοινωνία. Πολλά από αυτά τα τραγούδια τα αφηγήθηκαν οι ίδιοι οι δημιουργοί τους ή πρόσωπα που ήταν αυτόπτες μάρτυρες κατά τη δημιουργία τους. Το σύνολο των τραγουδιών που καταγράφηκαν αναφέρεται σε όλο το πλέγμα των σχέσεων στην κοινότητα, εξέφραζαν επαίνους, επικρίσεις, σκέψεις, αξιολογήσεις για πρόσωπα της κοινότητας, πειράγματα, ανταγωνισμούς, συναισθήματα κ.ά. Πολλά από αυτά απευθύνονται στους πολιτικούς διαχειριστές του θέματος της σμύριδας, στους υπαλλήλους και στους εργολάβους, και αναφέρονται στα αιτήματα και τις διαμαρτυρίες των σμυριδεργατών, στη μικρή αμοιβή, στη σκληρότητα της δουλειάς κ.ά. Οι Κορωνιδιάτες σμυριδεργάτες αναφέρονταν συχνά στα «όνειρα» που τους οδηγούσαν πολλές φορές στην επιτυχή διάνοιξη κάποιας στοάς ή κάποιου ορυχείου(8).

Τελειώνοντας, θα θέλαμε να επισημάνουμε ορισμένα χαρακτηριστικά σημεία στις αφηγήσεις των σμυριδεργατών. Τη συναισθηματική τους φόρτιση την ώρα της αφήγησης. Δεν έκρυψαν τη συγκίνησή τους, ακόμα και το δάκρυ τους, το θυμό ή την αγανάκτησή τους. Αλλά και την πικρία τους από τη σημερινή εικόνα της σμύριδας, την αδιαφορία της πολιτείας, την οικονομική περιθωριοποίηση και το δημογραφικό μαρασμό των χωριών τους, τον τρόπο που ακυρώθηκε η προοπτική ανάπτυξης με αφορμή την εκμετάλλευση της σμύριδας. Την ανάγκη τους να φωνάξουν και να «διαμαρτυρηθούν», να συμβάλουν στην αποκατάσταση της αλήθειας, να μιλήσουν για γεγονότα που αποσιωπούνται ή απωθούνται από το δημόσιο λόγο της κοινότητάς τους. Είχαν συνειδητοποιήσει ότι οι εμπειρίες, οι πληροφορίες, η γνώμη και τα συναισθήματά τους αποτελούν μέρος της ιστορίας του τόπου τους και με την αφήγησή τους συμβάλλουν ως πρωταγωνιστές στη «συγγραφή» της.

Οι προφορικές μαρτυρίες ως συλλογικές μνήμες

Οι προφορικές μαρτυρίες των σμυριδεργατών, αν και στηρίχθηκαν σε ατομικές μνήμες, έχουν εντούτοις χαρακτήρα συλλογικό. Αυτό επιβεβαιώνεται όχι μόνο από το ότι οι εργασίες στη σμύριδα ήταν συλλογικές και σε αυτές απασχολούνταν το μεγαλύτερο τμήμα του ανδρικού πληθυσμού των χωριών, αλλά και από το ότι οι τεχνικές τους γνώσεις αποκτήθηκαν μετά από μακροχρόνια άσκηση στους χώρους δουλειάς δίπλα στους παλαιότερους σμυριδεργάτες και γι’ αυτό το λόγο θα τις χαρακτηρίζαμε ως συλλογικό δημιούργημα στο πλαίσιο μιας παραγωγικής δραστηριότητας και μάλιστα μοναδικής στην Ελλάδα. Όλα αυτά αποτελούσαν κοινή εμπειρία για ολόκληρη την κοινότητα, που μπορεί ένα μέρος της να μη συμμετείχε στις εργασίες της σμύριδας, συμμεριζόταν όμως την αγωνία και τον αγώνα των σμυριδεργατών και τους συμπαραστεκόταν σε κάθε δυσκολία.

Τα προσωπικά βιώματα που ανακαλούσαν στη μνήμη τους ήταν ανάλογα με εκείνα που είχαν ζήσει οι περισσότεροι σμυριδεργάτες ή μια μεγάλη ομάδα από αυτούς. Γι’ αυτό στις αφηγήσεις τους κυριαρχεί το πρώτο πληθυντικό πρόσωπο.

Ορισμένα περιστατικά ήταν γνωστά και αναφέρονταν σχεδόν από όλους τους

σμυριδεργάτες, αλλά και από άλλα μέλη της κοινότητας (όπως από τις γυναίκες, οι οποίες μας τα αφηγήθηκαν με την ίδια ακρίβεια)(9). Σχεδόν οι περισσότεροι αναφέρονταν με συγκεκριμένο τρόπο και εκφράσεις σε αυτά τα περιστατικά ή διηγούνταν με παρόμοιο σχεδόν τρόπο ιστορίες σχετικές με τη σμύριδα(10). Έμοιαζε πράγματι σαν να αντλούν από μια κοινή πηγή το υλικό των αφηγήσεών τους. Πολλές φορές, όταν στις συνεντεύξεις παρευρίσκονταν δύο ή τρεις σμυριδεργάτες, ο ένας συμπλήρωνε τον άλλο, τον διόρθωνε, του υπενθύμιζε ό,τι είχε ξεχάσει, κέντριζε τη μνήμη του και καμιά φορά ερμήνευε διαφορετικά τα γεγονότα.

Οι αφηγήσεις τους, οι κοινές θεματικές τους και τα συλλογικά τους χαρακτηριστικά αποτελούν τμήμα του καθημερινού λόγου (ιστορικού, κοινωνικού, πολιτιστικού) της κοινότητάς τους. Οι μνήμες αυτές αποτελούν τμήμα της συλλογικής μνήμης του κάθε χωριού. Οι Κορωνιδιάτες διεκδικούσαν τον τίτλο του κατ’ εξοχήν σμυριδεργάτη και αναφέρονταν συχνά με την έκφραση «το δικό μας σμυρίγλι»(11), ή στην καλύτερη οργάνωση των ορυχείων τους σε σχέση με τα απεραθίτικα ορυχεία.

Είναι δεδομένο ότι στις μικρές αγροτικές κοινότητες η συλλογική ταυτότητα των κατοίκων τους συνδέεται με τον τόπο τους, τη γη τους και τα προϊόντα της, τα οποία αποτελούν σημεία αναφοράς γι’ αυτούς. Η ενασχόληση με τη σμύριδα αποτελούσε τρόπο βίωσης και συνεχούς επιβεβαίωσης της ταυτότητάς τους. Δεν είναι καθόλου τυχαίο που ορισμένοι αφηγητές ταυτίζουν το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον των χωριών τους με αυτό της σμύριδας (12).

Η αξιοποίηση των προφορικών μαρτυριών

Οι προφορικές μαρτυρίες αποτελούν έγκυρη πηγή που αξιοποιείται στην επιστημονική έρευνα και ιδιαίτερα στην προφορική ιστορία(13). Αποτελούν βάση δημιουργίας ηχητικών και οπτικοακουστικών αρχείων. Νομίζουμε ότι θα μπορούσε να δημιουργηθεί ένα αντίστοιχο αρχείο σμύριδας, το οποίο θα συμπεριλάβει μαρτυρίες σμυριδεργατών, γιατί αναμφισβήτητα αποτελούν έγκυρες και σημαντικές πηγές για την ιστορία της, την τοπική ιστορία και γενικότερα τη βιομηχανική ιστορία των Κυκλάδων(14). Οι προφορικές μαρτυρίες των σμυριδεργατών συγκροτούν ένα σύνολο, στο οποίο αποτυπώνονται, με αφορμή τα θέματα της σμύριδας, συλλογικά βιώματα και μνήμες, κοινές συμβάσεις ζωής και πρακτικές διαβίωσης, αυτοβιογραφικά επεισόδια, νοοτροπίες, γνώσεις και συναισθήματα, τα οποία σηματοδότησαν τη ζωή των ατόμων και την κοινωνία που έζησαν. Αναδεικνύουν ότι η συλλογική ταυτότητα των κατοίκων μιας κοινότητας εκφράζεται κυρίως μέσα από το δεσμό με τον τόπο τους(15). Γι’ αυτό και οι κάτοικοι των χωριών είναι πρώτα από όλα Απεραθίτες ή Κορωνιδιάτες και μετά σμυριδεργάτες.

Η σημασία που δίνεται στις προφορικές μαρτυρίες είναι γιατί αποτυπώνουν με

ξεχωριστό τρόπο αθέατες όψεις της κοινωνικής ζωής ή σκόπιμα αγνοημένες πλευρές της. Φωτίζουν πτυχές της κοινωνικής πραγματικότητας και αναδεικνύουν την πολυπλοκότητά της και τις διαφορετικές εκδοχές των γεγονότων. Στις προφορικές μαρτυρίες αποτυπώνονται οι συνθήκες της καθημερινής ζωής, ο τρόπος που βίωσαν τα γεγονότα και «καταγράφεται» η δική τους εκδοχή για την ιστορία(16).

Θα μπορούσαμε να προσθέσουμε στα όσα αναφέραμε παραπάνω τη δυνατότητα οι προφορικές μαρτυρίες των σμυριδεργατών να αξιοποιηθούν για εκπαιδευτικούς σκοπούς. Στη δημιουργία εκπαιδευτικών προγραμμάτων που θα σχετίζονται με τη σμύριδα και τα οποία θα μπορούν να λειτουργήσουν τόσο στο πλαίσιο των σχολείων ή ενός μουσείου. Θα μας ενδιέφερε να ακουστούν και να «διαβαστούν» οι αλήθειες που περιέχουν αυτές οι μαρτυρίες. Είμαστε σίγουροι ότι όπως συγκίνησαν και δίδαξαν εμάς, με τον ίδιο τρόπο θα συγκινήσουν, θα προβληματίσουν και θα διδάξουν κάθε ακροατήριό τους.

Σημειώσεις

1. Βλ. Μ. Θανοπούλου, Η συλλογική μνήμη ως στοιχείο της πολιτιστικής ταυτότητας. Η περίπτωση μιας αγροτικής κοινότητας, στο Χ. Κωνσταντοπούλου – Λ. Μαράτου-Αλιμπράντη, κ.ά (επιμ.), «Εμείς» και οι «άλλοι». Αναφορά στις τάσεις και τα σύμβολα, ΕΚΚΕ-Εκδόσεις «Τυπωθήτω», Αθήνα 2000, σ. 215-227.

2. Από την παραπάνω έρευνα προέκυψε το βιβλίο: Μ. Αρχοντάκης – Γ. Γιαννούλης, Ποίηση χαραγμένη στην πέτρα. Κοινωνική μνήμη και ποιητική με θέμα το σμυρίγλι από τ’ Απεράθου και την Κόρωνο της Νάξου, Εκδόσεις «Ατραπός», Αθήνα 2001.

3. Οι γεροντολόγοι υποστηρίζουν ότι οι αφηγήσεις είναι ένας σπουδαίος τρόπος να διατηρούν οι γέροι την ταυτότητά τους σε έναν κόσμο που συνεχώς αλλάζει. Αναφέρεται στο Ρ. Thompson, Φωνές από το παρελθόν – Προφορική ιστορία (μτφ. Ρ.Β. Μπούσχοτεν – Ν. Ποταμιάνος, επιμ. Κ. Μπάδα – Ρ.Β. Μπούσχοτεν), Εκδόσεις «Πλέθρον», Αθήνα 2003, σ. 49.

4. Σχετικά με τη σμύριδα, βλ. Π. Πρωτοπαπαδάκης, Μονογραφία περί ναξίας σμύριδος, Αθήνα 1903. Τ. Ζευγώλης, Η ναξία σμύρις, Εκδοτικός Οίκος Δημητράκου, Αθήνα 1936. Ν. Σφυρόερας, Η ναξία σμύρις. Συμβολή στην ιστορία της από την αρχαιότητα ως σήμερα, Τ’ Απεράθου, φύλλ. 1 έως και φύλλ. 33-34 (1983-1986). Α. Φραγκίσκος, Σμύριδα, «μουσειακό» ή «πολύτιμο» βιομηχανικό ορυκτό, Τ’ Απεράθου, φύλλ, 25, Ιούνιος 1985, σ. 7-8 και φύλλ. 26, Ιούλιος 1985, σ. 10. Αρχοντάκης – Γιαννούλης, ό.π., σ. 77-138.

5. Ε. Ζακοπούλου, Παραδοσιακή αγροτική οικονομία, πραγματική και πλασματική πολυδραστηριότητα στ’ Απεράθου, Ανακοίνωση στο Συνέδριο με θέμα: Πολυδραστηριότητα και αγροτική ανάπτυξη, Αθήνα 1986, Απεραθίτικα, Τ. 1, 1988, σ. 123-131.

6. Έτσι αποκαλούσαν το αποκλειστικό δικαίωμα της εξόρυξης, το οποίο παραχωρήθηκε από την εποχή της βασιλείας του Όθωνα στους κατοίκους έξι χωριών της Νάξου.

7. Ε. Ζακοπούλου, Ποσοτική και ποιοτική προσέγγιση της σχέσης μεταξύ βουλευτή και τοπικού εκλογικού σώματος στο πλαίσιο των μεταπολεμικών προ-δικτατορικών σχέσεων πελατείας: το παράδειγμα της Νάξου, Ανακοίνωση στο Διεθνές Συμπόσιο Εργασίας με θέμα: Αγροτικές κοινότητες στη Μεσόγειο και καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής, Αγρίνιο 1987, Απεραθίτικα, Τ. 1, 1988, σ. 189-197.

8. C. Stewart, Τα όνειρα θησαυρών ως ασυνείδητες ιστοριοποιήσεις, στο Χ. Χατζητάκη-Καψωμένου (επιμ.), Ελληνικός παραδοσιακός πολιτισμός. Λαογραφία και Ιστορία, Εκδόσεις «Παρατηρητής», Θεσσαλονίκη 2001, σ. 120-127.

9. Αυτό σε ένα βαθμό οφείλεται στη συχνή ανάκληση αυτών των περιστατικών στις συζητήσεις και τις αφηγήσεις εντός της κοινότητας.

10. Μία από τις διαστάσεις του συλλογικού είναι και «η παρουσία των έτοιμων λόγων». Βλ. Θανοπούλου, ό.π., σ. 218.

11. Στη Νάξο αποκαλούν τη σμύριδα «σμυρίγλι».

12. Αυτό είναι κάτι που αναδεικνύεται ιδιαίτερα στα ποιήματα των Ναξιωτών ποιητών. Βλ. Αρχοντάκης – Γιαννούλης, ό.π., σ. 337-441.

13. Ά. Κυριακίδου-Νέστορος, Ο χρόνος της προφορικής ιστορίας, στο Λαογραφικά μελετήματα ΙΙ, Εκδόσεις «Πορεία», Αθήνα 1993, σ. 258-270. Α. Μπουτζουβή, Προφορική ιστορία: Όρια και δεσμεύσεις, στο Α. Μπουτζουβή (επιμ.), Μαρτυρίες σε ηχητικές αποτυπώσεις ως πηγή της ιστορίας, Πρακτικά Διεθνούς Ημερίδας, Εκδόσεις «Κατάρτι», Αθήνα 1998, σ. 23-28. Α. Βιδάλη, Προφορικές μαρτυρίες: Από την τραυματική εμπειρία στη συλλογική μνήμη, στο Μαρτυρίες σε ηχητικές αποτυπώσεις ως πηγή της ιστορίας, ό.π., σ. 23-28. Α. Μπουτζουβή (επιμ.-εισαγωγή), Σκόπελος. Η ιστορικότητα της καθημερινής ζωής. Οι χειροτέχνες αφηγούνται….,Ε.Ο.Μ.Μ.Ε.Χ.-Λαογραφικό Μουσείο Σκοπέλου, Αθήνα 1999. Ρ. Βαν Μπούσχοτεν, Απαξίωση και αξιοποίηση των προφορικών μαρτυριών, στο Ελληνικός παραδοσιακός πολιτισμός. Λαογραφία και Ιστορία, ό.π., σ. 159-165. Thompson, ό.π.

14. Βλ. σχετικά με τις προτάσεις αξιοποίησης του χώρου των σμυριδωρυχείων, Α. Φραγκίσκος – Ν. Μπελαβίλας κ.ά., Καταγραφή και αποτίμηση του ιστορικού, βιομηχανικού εξοπλισμού στα σμυριδωρυχεία Νάξου, Ε.Μ.Π.-Επιτροπή Ερευνών, Αθήνα 1997 (αδημοσίευτη μελέτη). Α. Φραγκίσκος – Ν. Μπελαβίλας κ.ά., Σμυριδωρυχεία Νάξου: Πρόταση ανάδειξης και αξιοποίησης, Ε.Μ.Π.-Εργαστήριο Αστικού Περιβάλλοντος, Αθήνα 1999 (αδημοσίευτη μελέτη).

15. Γ. Ασπράκη, Η δόμηση της τοπικής ταυτότητας στη Ραψάνη Ολύμπου, στο Ο ορεινός χώρος της βαλκανικής: Συγκρότηση και μετασχηματισμοί, Εκδόσεις «Πλέθρον»-Δήμος Κόνιτσας, Αθήνα 2000, σ. 249-252.

16. Ένα μέρος από τις παραπάνω ηχογραφημένες αφηγήσεις, αποδόθηκε γραπτά με κύριο γνώμονα την πιστή απόδοση του προφορικού λόγου. Ελάχιστες παρεμβάσεις έγιναν από τη δική μας πλευρά, ώστε το κείμενο των αφηγήσεων να είναι ευανάγνωστο και κατανοητό. Ένα είναι σίγουρο και το διαπιστώσαμε και εμείς, ότι η στιγμή της συνέντευξης, η στιγμή της επικοινωνίας δεν μπορεί να αναπαραχθεί στο σύνολό της. Το γραπτό κείμενο δεν αναπαράγει τα πρόσωπα και τα μη λεκτικά στοιχεία της επικοινωνίας. Το κατ’ εξοχήν τεκμήριο των αφηγήσεων παραμένει η ηχογραφημένη κασέτα.

Πρακτικά Επιστημονικού Συνεδρίου Ιστορικά Μεταλλεία στο Αιγαίο, 19^ος-20^ος αιώνας, (Μήλος 3-5.10.2003), Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς, Αθήνα 2005, σ. 83-89

Το άρθρο Οι προφορικές μαρτυρίες των σμυριδεργατών της ορεινής Νάξου ως συλλογικές μνήμες ιστορίας και πολιτισμού, εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.

Τα σμυριδορυχεία Νάξου βρίσκονται ανατολικά του χωριού Κόρωνος διακρίνονται οι εγκαταστάσεις των τριών εισόδων τους και η εναέρια εγκατάσταση μεταφοράς

Η Σμύριδα Νάξου (στην τοπική διάλεκτο Σμυρίγλι), είναι πέτρωμα που απαντά στη Νήσο Νάξο των Κυκλάδων.

Το μοναδικό μέρος της Ελλάδας, στο οποίο απαντάται το συγκεκριμένο πέτρωμα, η σμύριδα, σε εκμεταλλεύσιμη ποσότητα, είναι το νησί της Νάξου και θεωρείται υψηλής ποιότητας[1]. Ανάλογα κοιτάσματα σμύριδας υπάρχουν και στην Τουρκία, με σύσταση ανάλογη με αυτή της Νάξου.[2] Η σμύριδα Νάξου εκτοπίστηκε από τη διεθνή αγορά, κυρίως από την τεχνητή σμύριδα (τεχνητό κορούνδιο, που παρασκευάζεται με την μέθοδο Βερνέιγ (Verneuil process)).[3] Η σμύριδα της Νάξου βρίσκεται στα σπλάχνα του βουνού Αμμόμαξη που βρίσκεται στη βόρια Νάξου και ανάμεσα στα χωριά Απείρανθος και Κόρωνος.

Το σμυρίγλι εξορύσσεται ακόμα και σήμερα, χωρίς, όμως, πλέον να υπάρχει ζήτηση στην αγορά, καθώς έχει πλέον εξ ολοκλήρου αντικατασταθεί από το τεχνητό κορούνδιο. Οι εφαρμογές του συγκεκριμένου ορυκτού είναι πάρα πολλές μετά από βιομηχανική επεξεργασία. Κατασκευάζονται από αυτήν σμυριδόπανα και σμυριδοτροχοί λείανσης, ενώ υπό μορφή κόκκων χρησιμοποιείται στα αντιολισθηρά οδοστρώματα κ.λ.π. Η εξόρυξη και διάθεση στο εμπόριο της σμύριδας από την εποχή της τουρκοκρατίας ήταν αποκλειστικό προνόμιο των κατοίκων των χωριών της ορεινής Νάξου. Το προνόμιο της εξόρυξης ισχύει και σήμερα. Οι σμυριδεργάτες παραδίδουν το σμυρίγλι που εξορύσσουν στο κράτος και εκείνο το διαθέτει στο εμπόριο. Οι σμυριδεργάτες είναι ασφαλισμένοι στο ΙΚΑ με βάση την ποσότητα της σμύριδας που παραδίδουν. Τα ασφάλιστρα πληρώνει το κράτος. το Ι.Κ.Α. διατηρεί ειδική κατηγορία ασφαλισμένων μέχρι και σήμερα (Σμυριδεργάτες – Σμυριδοένσημα).

Ιστορία

Στους νεώτερους χρόνους, οι παλαιότερες αναφορές για το εμπόριο ναξιακής σμύριδας είναι για την περίοδο 1625 έως 1700.[4] Το δικαίωμα εκμετάλλευσής της το είχαν οι φεουδάρχες, οι οποίοι ήταν οι απόλυτοι κύριοι και των ορυκτών που εξορύσσονταν και των νερών που πήγαζαν από τα βουνά της επικράτειάς τους.[5] Με την κατάργηση των φεουδαλικών δικαιωμάτων το 1721, το δικαίωμα εκμετάλλευσης της σμύριδας παραχωρήθηκε στις κοινότητες, που νοίκιαζαν σε εμπόρους το δικαίωμα συλλογής και πώλησής της.

Το έτος 1824 η Προσωρινή της Ελλάδος Διοίκησις, έχοντας ανάγκη χρηματικών πόρων και θεωρώντας τα έσοδα από την σμύριδα σημαντικά, πήρε υπό την κατοχή της τα κοιτάσματα σμύριδας και έτσι ενοικίαζε πλέον εκείνη το δικαίωμα εκμετάλλευσής τους.[6] Το 1826 ο Δωρόθεος Τζιώτης,ηγούμενος της μονής Φανερωμένης, προτείνει να διατεθούν τα έσοδα από το σμυρίγλι για τη δημιουργία και τη λειτουργία σχολείου στην ορεινή Νάξο. Η πρότασή του δεν υιοθετείται. Μετά τη δημιουργία του Ελληνικού κράτους η ναξία σμύρις φθάνει βαθμιαία να θεωρείται ως ένα από τα κυριότερα εξαγωγικά προϊόντα. Με νόμους που ξεκινούν από το 1852 ορίζεται ότι η σμύρις εξορύσσεται και διατίθεται αποκλειστικά για λογαριασμό του δημοσίου μέσω του Ελληνικού Μονοπωλίου. Στους κατοίκους των σμυριδοχωριών δίδεται το αποκλειστικό δικαίωμα να μαζεύουν ή να εξορύσσουν για λογαριασμό του δημοσίου τη σμύριδα αντί χρηματικού ποσού που θα τους καταβάλλεται και θα προσδιορίζεται από την ποσότητα της σμύριδας που θα παραδίδουν.

Όταν τα επιφανειακά κοιτάσματα εξαντλήθηκαν, οι σμυριδεργάτες άρχισαν να ανοίγουν στοές ψάχνοντας να βρουν «φλέα» (φλέβα) με σμυρίγλι. Οι στοές που άνοιγαν έφθαναν σε βάθος 50 έως 250 μέτρα. Στις στοές έστρωναν «σιδηρόδρομο» για τη μετακίνηση των βαγονέτων με τα οποία μετέφεραν το ορυκτό έξω από τα ορυχεία. Με τον κανονισμό της σμύριδας, (1877), δίδονται πληροφορίες για τον τρόπο εξόρυξης του ορυκτού και για τους κινδύνους που ενέχουν οι σχετικές εργασίες.

Το 1898 τα καθαρά έσοδα από την εμπορία της σμύριδας καθορίσθηκαν ως πρόσοδος υπέγγυος του δημοσίου χρέους. Εγγύηση δηλαδή για τους δανειστές της χώρας τα έσοδα από τις εξαγωγές σμυριγλιού.[6] Κατά τη διάρκεια του πρώτου παγκοσμίου πολέμου, το σμυρίγλι θεωρήθηκε απαραίτητο για τις πολεμικές βιομηχανίες των συμμάχων και όσοι δούλευαν στα σμυριδωρυχεία απαλλάχτηκαν από τη στράτευση. Τα έσοδα από το σμυρίγλι αυξήθηκαν πολύ. Επιπλέον, τα πλοία που έρχονταν να πάρουν το ορυκτό έφερναν και τρόφιμα για τους σμυριδεργάτες.

Οι ετήσιες εξαγωγές της ναξιακής σμύριδας κατά την δεκαετία του 1920 κυμάνθηκαν μεταξύ των 10.000 και των 22.000 τόνων. Οι πωλήσεις ήταν σχετικά ικανοποιητικές και κατά τη δεκαετία του 1930. Το 1930 η τιμή της ήταν όμως μόνο το 60{239f029635181d89655d9f5197ced0c7530b2a0cc9cbc7d1798f9f7c796b465f} της τιμής που είχε το 1923.[6] Η ζήτηση της σμύριδας εξακολούθησε να μειώνεται μέχρι το 1940. Το 1940 η παραγωγή μηδενίζεται, γεγονός με βαρειές συνέπειες που αναφέρθηκαν πιο πάνω.

Μετά τον πόλεμο η παραγωγή και η τιμή συνεχίζουν την πτωτική πορεία που είχε ξεκινήσει προπολεμικά. Το 1983 οι εξαγωγές ήταν 3000 τόνοι και κατά το 1987 1100 τόνοι.[7] Η τιμή της σήμερα είναι πια πολύ χαμηλή και η εκμετάλλευση των σμυριδωρυχείων ουσιαστικά έχει σταματήσει. Λίγοι άνθρωποι πουλούν μικρές ποσότητες. Στις περισσότερες περιπτώσεις το κάνουν για να διατηρούν την ασφάλισή τους στο ΙΚΑ.[8] Τα αποθέματα σμύριδας που έχουν απομείνει είναι πολύ μεγάλα. Εκτιμώνται στους 1.000.000 τόνους.[7]

Πυλώνας και φορτωμένος κάδος του λεγόμενου “εναέριου” συστήματος μεταφοράς της σμύριδας

Το έτος 1925 κατασκευάστηκε ο «εναέριος», είδος τελεφερίκ για τη μεταφορά της σμύριδας στο λιμάνι της Μουτσούνας, επινείου της Απειράνθου. Μεγάλο έργο βιομηχανικής υποδομής που έγινε με σκοπό τη μείωση του κόστους μεταφοράς του σμυριγλιού στα πλοία. Περιλαμβάνει 5 σταθμούς φόρτωσης, 72 χαλύβδινους πυλώνες ύψους έως και 50 μέτρων, κεκλιμένα επίπεδα και μηχανοστάσια. Ξεκινά από τη θέση Πηγή στην περιοχή της Κορώνου, έχει δύο σταθμούς στις Πεζούλες και στη Στραβολαγγάδα, δρασκελίζει στη συνέχεια το βουνό Αμμόμαξη στη θέση Αλωνίστρες, περνά από δύο ακόμη σταθμούς, και καταλήγει στον όρμο της Μουτσούνας έχοντας καλύψει μια διαδρομή 15 χιλιομέτρων. Είχε τη δυνατότητα μεταφοράς 15 τόνων σμύριδας την ώρα και μετακινούσε 220 κουβάδες – βαγονέτα. Η μεγαλύτερη υψομετρική διαφορά μεταξύ σημείων της γραμμής είναι 740 μέτρα. Από το έτος 1982 βρίσκεται εκτός λειτουργίας και η όποια μεταφορά σμυριγλιού γίνεται με φορτηγά αυτοκίνητα, μέσα από δρόμους από τα ορυχεία στη Μουτσούνα. Το 1989 το εναέριο σύστημα μεταφοράς κηρύχθηκε διατηρητέο μνημείο.

Το έτος 2000 εγκρίθηκε πρόγραμμα περιηγητικής αξιοποίησης των ορυχείων βασισμένο σε μελέτη του Ε.Μ.Π. Στις Πεζούλες και στη Σαραντάρα γίνεται ξενάγηση στα ορυχεία. Στην περιοχή της Στραβολαγκάδας δημιουργείται υπαίθριο μουσείο. Στο Ληώνα ξανακατασκευάζονται τα γραφεία καθώς και τα δωμάτια στα οποία ντύνονταν οι σμυριδεργάτες. Στη Μουτσούνα συντηρούνται τα μηχανοστάσια και οι αποθήκες. Για λόγους επίδειξής του, ο εναέριος λειτουργεί και πάλι.

Παραπομπές

↑ Mindat.org

↑ Online Encyclopedia Brittanica

↑ Minerals.net

↑ Πέτρου Πρωτοπαππαδάκη: Περί Ναξίας σμύριδος και Νίκου Κεφαλληνιάδη: Ταξίδια στο Αιγαίο.

↑ Ο Ζερλέντης μας πληροφορεί ότι η σμύρις ανήκε στον φεουδάρχη στο φέουδο του οποίου υπήρχε, και ότι ήδη από το 1699 η σμύριδα εξορυσσόταν για λογαριασμό των Φράγκων τιμαριούχων Κορονέλλου και Γριμάλδου. Από εκεί την έστελναν στην παραλία του Αγίου Ιωάννη (κάτω από τη Μέση) από όπου την παραλάμβαναν οι Άγγλοι. (Ζερλέντη Π. Φεουδαλική Πολιτεία εν τη νήσω Νάξω, 1925-Ερμούπολη, σελ. 72) Τη φράση αυτή την αναφέρει επί λέξει ο Θανάσης Κωτσάκης στο βιβλίο του “Η Νάξος κατά την Ενετοκρατία”, σελίδα 110

↑ 6,0 6,1 6,2 Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια: Άρθρο Σμύρις

↑ 7,0 7,1 Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα: Άρθρο Σμύριδα.

↑ Οι σμυριδεργάτες από το 1952 ασφαλίζονταν πλέον μέσω του ΙΚΑ. Όταν παρέδιδαν δύο στατήρες σμυρίγλι, τους αναγνωριζόταν ένα ημερομίσθιο ασφαλισμένης εργασίας. Το επάγγελμά τους περιλαμβανόταν στα βαρέα και ανθυγιεινά επαγγέλματα.

Πηγές

Αρχοντάκης, Μανόλης Ν., Γιαννούλης, Γιαννούλης Γ., Ποίηση χαραγμένη στην πέτρα. Κοινωνική μνήμη και ποιητική με θέμα του σμυρίγλι από τ’ Απεράθου και την Κόρωνο της Νάξου, Αθήνα 2001.

Καπίρη, Αθηνά,Τα βάσανα των σμυριδοεργατών.

Κεφαλληνιάδης, Νίκος, Ταξίδια στο Αιγαίο, Φιλιππότης, Αθήνα.

Μπελαβίλας, Νίκος, Παπαστεφανάκη, Λήδα, Ορυχεία στο Αιγαίο. Βιομηχανική αρχαιολογία στην Ελλάδα, Μέλισσα, Αθήνα 2009. σσ.184-199.

Πρωτοπαππαδάκης, Πέτρος Ε., Μονογραφία περί Ναξίας σμύριδος, Αθήναι 1903.

Φραγκίσκος, Α., Πλυτάς, Α., Μπελαβίλας, Ν., Κατερίνη, Τ. Καταγραφή και Αποτίμηση του Ιστορικού Βιομηχανικού Εξοπλισμού στα Σμυριδωρυχεία Νάξου,(ερευνητικό πρόγραμμα) Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, Αθήνα 1998.

Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, λήμμα: κορούνδιο, σμύρις.

Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, λήμμα: κορούνδιο, σμύριδα.

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια

Το άρθρο Σμύριδα Νάξου εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.

Νέα περίπτωση με παράνομη ανέγερση δεκάδων μεζονετών στην περιοχή Στελίδα της Νάξου ανακάλυψε η εισαγγελική έρευνα

Tου Γιώργου Λιάλιου

Άλλη μια υπόθεση πολεοδομικών αυθαιρεσιών ανοίγει στις Κυκλάδες, αυτή τη φορά στη Νάξο. Διερευνώντας καταγγελία πολίτη, οι εισαγγελικές αρχές ανακάλυψαν μια «πρωτότυπη» πρακτική που εφαρμόστηκε σε περιοχή-φιλέτο του νησιού για την παράνομη κατάτμηση εκτάσεων και τη «φύτευση» δεκάδων μεζονετών. Η συγκεκριμένη, ιδιαίτερου φυσικού κάλλους περιοχή, παραδόθηκε συνειδητά στην αλόγιστη δόμηση, αφού το ΥΠΕΧΩΔΕ προειδοποίησε πριν από μια δεκαετία ότι θα τη χαρακτηρίσει αδόμητη ζώνη, αλλά ουδέποτε θέσπισε τους περιορισμούς!

Η υπόθεση ήρθε στο φως από καταγγελία κατοίκου του νησιού στην εισαγγελέα (τα στοιχεία του πολίτη βρίσκονται στη διάθεση της «Κ»). Οπως αποκαλύφθηκε από την εισαγγελική έρευνα, ορισμένοι κατασκευαστές έκαναν μια… κατά το δοκούν ερμηνεία της πολεοδομικής νομοθεσίας, προκειμένου να ανεγείρουν πολλές μεζονέτες (συνήθως 3 ή 4) στο ίδιο οικόπεδο και να τις μεταπωλήσουν.

Ένωναν τις μεζονέτες με υπόγειες υδατοδεξαμενές και κατόπιν ισχυρίζονταν ότι οι μεζονέτες είναι… τμήματα του ίδιου κτιρίου! Κι αυτό γιατί η νομοθεσία απαγορεύει την ανέγερση πολλών αυτόνομων κτιρίων στο ίδιο οικόπεδο (εκτός αν το εγκρίνει η αρχιτεκτονική επιτροπή, στη συγκεκριμένη περίπτωση το ΣΧΟΠ Αιγαίου) ύστερα από τη σύσταση κάθετης ιδιοκτησίας.

Υπόγειες δεξαμενές

Η παράνομη αυτή πρακτική είναι γνωστή και στο ΥΠΕΧΩΔΕ (Διεύθυνση Οικοδομικού και Κτιριοδομικού Κανονισμού-ΔΟΚΚ), που στο παρελθόν (συγκεκριμένα στις 18.5.05) απεφάνθη ότι κατασκευές που δεν προσμετρώνται στη δόμηση μιας κατοικίας (όπως τα υπόγεια και οι υδατοδεξαμενές) δεν θεωρείται ότι ενοποιούν διαφορετικά κτίρια. «Επομένως δεν μπορεί να θεωρηθεί ενιαίο κτίριο -μια οικοδομή- ένα σύνολο το οποίο αποτελείται από ανεξάρτητες λειτουργικά και μορφολογικά οικοδομές που συνδέονται από υπόγειες δεξαμενές», σημείωσε η ΔΟΚΚ. Το εξωφρενικό δε είναι ότι στην προκειμένη περίπτωση οι υπόγειες δεξαμενές… δεν είχαν καν κατασκευαστεί!

Όπως προέκυψε από την εισαγγελική έρευνα, η πρακτική αυτή χρησιμοποιήθηκε σε αρκετές περιπτώσεις στην περιοχή Στελίδας για την παράνομη ανέγερση μεζονετών.

Η εισαγγελέας Νάξου άσκησε δίωξη για απάτη σε βαθμό κακουργήματος και παρέπεμψε τη δικογραφία στον ανακριτή, προκειμένου να απαγγείλει κατηγορίες. Επιπλέον ζήτησε κλιμάκιο ειδικών πραγματογνωμόνων να ερευνήσει ολόκληρη την περιοχή της Στελίδας, για την ανεύρεση τυχόν άλλων παρανομιών. Σύμφωνα με πληροφορίες, υπάρχουν σαφείς ενδείξεις για πλήθος άλλων αυθαιρεσιών και παρανομιών, στις οποίες εμπλέκονται μηχανικοί και συμβολαιογράφοι. Αν επιβεβαιωθούν από την έρευνα, τότε θα ξεσκεπαστεί ένα κύκλωμα που χρόνια τώρα λυμαίνεται το νησί, επιβάλλοντας τη σιωπή σε νόμιμους και παράνομους…

Αξίζει να σημειωθεί, πάντως, ότι η περιοχή της Στελίδας ουσιαστικά παραδόθηκε στη υπερ-δόμηση και μάλιστα από τα χέρια του υπουργείου Περιβάλλοντος! Λόγω του ιδιαίτερου φυσικού της κάλλους (αμμοθίνες, αλυκές και βραχώδεις σχηματισμοί), η ειδική χωροταξική μελέτη της Νάξου που ολοκληρώθηκε το 1994 πρότεινε μεγάλο τμήμα της Στελίδας να κηρυχθεί αδόμητη ζώνη για να προστατευθεί. Το σχέδιο προεδρικού διατάγματος δημοσιοποιήθηκε με τη διαδικασία διαβούλευσης, ωστόσο… ουδέποτε θεσπίστηκε!

Έτσι όσοι είχαν περιουσία ή ενδιαφέρονταν για την περιοχή στην πραγματικότητα «πήραν το μήνυμα» να κινηθούν γρήγορα και να χτίσουν, πριν θεσπιστούν οι απαγορεύσεις! Αυτό συνέβη και στη Μύκονο, η Ζώνη Οικιστικού Ελέγχου (ΖΟΕ) της οποίας θεσπίστηκε με δεκαετή καθυστέρηση το 2005, αφού όλοι πρόλαβαν να χτίσουν εκεί όπου θα απαγορευόταν!

Αυτοψία στη Μύκονο

Σημειώνεται ότι εισαγγελική έρευνα είχε διαταχθεί και στην Ανδρο, με αφορμή καταγγελίες για περιοχή στο Μπατσί και την ερμηνεία των ορίων του παραδοσιακού οικισμού από την πολεοδομία. Ωστόσο, σύμφωνα με ασφαλείς πληροφορίες, η έρευνα δεν θα καταλήξει στην απαγγελία διώξεων, όπως εισηγήθηκαν οι πραγματογνώμονες που ήρθαν στο νησί και ερεύνησαν τις περιπτώσεις, πολλές από τις οποίες αφορούν οικοδομές που ανεγέρθηκαν… προ τριακονταετίας! Οσον αφορά τις εξελίξεις στην υπόθεση της Μυκόνου, που την προηγούμενη Κυριακή αποκάλυψε η «Κ», μέσα στις επόμενες ημέρες αναμένεται η πραγματοποίηση αυτοψίας στις επίμαχες περιοχές από την εισαγγελέα, τον προϊστάμενο της πολεοδομίας και την αστυνομία, ώστε να ασκηθούν διώξεις στους αυθαιρετούντες ιδιοκτήτες και επιβλέποντες μηχανικούς.

822 νέες οικοδομικές άδειες

Η τσιμεντοποίηση στις Κυκλάδες δεν έχει τέλος. Σύμφωνα με τα στοιχεία των έξι αρμόδιων πολεοδομικών γραφείων, η οικοδομική δραστηριότητα που καταγράφεται είναι ακάθεκτη, με την πτώση λόγω της οικονομικής κρίσης να μην ξεπερνά σε πολλά νησιά ούτε το 10{239f029635181d89655d9f5197ced0c7530b2a0cc9cbc7d1798f9f7c796b465f}. Από τις αρχές του έτους, στα 15 μεγαλύτερα και 8 μικρότερα νησιά των Κυκλάδων έχουν εκδοθεί 822 νέες οικοδομικές άδειες, από τις οποίες σχεδόν οι μισές σε τρία νησιά μόνο: στην Πάρο, την Ανδρο και τη Νάξο. Το 2008 οι Κυκλάδες απόκτησαν… μια ακόμα Χώρα, με 2.115 νέες οικοδομές. Πιο συγκεκριμένα:

– Η πολεοδομία Νάξου, στην οποία υπάγονται η Πάρος και η Αντίπαρος, η Αμοργός και οι Μικρές Κυκλάδες εξέδωσε από τις αρχές του έτους 303 νέες οικοδομικές άδειες. Οι 154 αφορούσαν την Πάρο, 102 τη Νάξο, 19 την Αμοργό, 17 την Αντίπαρο, 5 το Κουφονήσι, 3 την Ηρακλειά, 2 τη Σχοινούσα και 1 τη Δονούσα. Το 2008 εξέδωσε συνολικά 845 άδειες, εκ των οποίων περίπου 300 αφορούσαν τη Νάξο, 450 την Πάρο και 50 την Αμοργό.

– Η πολεοδομία Σύρου, στην οποία υπάγονται και η Μύκονος, η Κέα και η Κύθνος εξέδωσε από τις αρχές του έτους 165 νέες άδειες. Το 2008 εξέδωσε 409 νέες άδειες, από τις οποίες οι 197 στη Σύρο, 105 στη Μύκονο, 77 στην Κέα και 30 στην Κύθνο.

– Η πολεοδομία Σαντορίνης (στην οποία υπάγονται και η Ιος, Σίκινος, Φολέγανδρος, Ανάφη και Θηρασιά) εκδίδει κατά μέσο όρο 300 οικοδομικές άδειες κάθε έτος. Πέρυσι εξέδωσε 277 νέες άδειες, 272 το 2007, 311 το 2006, 274 το 2005, 380 το 2004. Από τις αρχές του 2009 έχει εκδώσει 100 νέες άδειες. Τα 2/3 των νέων οικοδομικών αδειών αφορούν φυσικά τη Σαντορίνη, περίπου 50 ετησίως αφορούν την Ιο, ενώ στα υπόλοιπα νησιά οι νέες άδειες δεν ξεπερνούν συνήθως τις 10-20 ετησίως.

– Η πολεοδομία Μήλου, στην οποία υπάγονται επίσης η Κίμωλος, η Σίφνος και η Σέριφος, εκδίδει περί τις 200 νέες οικοδομικές άδειες ετησίως. Πιο συγκεκριμένα, το 2008 εξέδωσε 211 άδειες, έναντι 125 αδειών το 2007. Από τις 211 άδειες του 2008, οι 96 αφορούσαν τη Μήλο, οι 58 τη Σίφνο, οι 42 τη Σέριφο, οι 15 την Κίμωλο. Από τις αρχές του 2009 εξέδωσε 92 άδειες, από τις οποίες 40 τη Μήλο, 26 τη Σίφνο, 14 τη Σέριφο και 12 την Κίμωλο.

– Η πολεοδομία Άνδρου εξέδωσε το 2008 230 νέες οικοδομικές άδειες, ενώ από τις αρχές του έτους 111 νέες άδειες. Ο ρυθμός έκδοσης νέων αδειών είναι τα τελευταία χρόνια υψηλός: 229 το 2007, 268 το 2006, 298 το 2005. Το μόνο που συγκρατεί κάπως τη φρενήρη δόμηση είναι… η τραγική υποστελέχωση του πολεοδομικού γραφείου.

– Η πολεοδομία Τήνου εξέδωσε πέρυσι 143 οικοδομικές άδειες, 133 το 2007, ενώ από τις αρχές του έτους 51 νέες οικοδομικές άδειες.

——-

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 19-07-09

Χώρα Νάξου:  από το μεσαιωνικό στο τουριστικό τοπίο

Κτισμένο σε έναν χαμηλό αλλά οχυρό λόφο δίπλα στη θάλασσα και στην άκρη του μεγαλύτερου λιβαδιού των Κυκλάδων, το Κάστρο της Χώρας της Νάξου και ένα μικρό τμήμα του οικισμού διατηρούν ακόμη τα μεσαιωνικά τους χαρακτηριστικά, αντίσταση στο κύμα ανοικοδόμησης που άρχισε τη δεκαετία του 1970. Στο πρώτο πλάνο της αεροφωτογραφίας, από βορρά προς νότο, διακρίνεται καθαρά η πυκνή μεσαιωνική δομή του οικισμού με το Κάστρο ψηλά και χαμηλότερα τις λαϊκές γειτονιές “Μπούργκος” και “Εβριακή” (από τη σύντομη παραμονή Εβραίων την περίοδο 1566-1774), ενώ στο βάθος αριστερά αναπτύσσεται η νέα τουριστική πόλη στον Άη Γιώργη. Το τοπίο στο βάθος ολοκληρώνεται με τον υγροβιότοπο (τμήμα του οποίου έχει καταλάβει το αεροδρόμιο) και τη χερσόνησο της Στυλίδας. Το φόντο της Πάρου λειτουργεί σ’ αυτή την πλευρά της Νάξου ως μόνιμη υπενθύμιση του “απέναντι”.

Παρά την έλλειψη φυσικού λιμένα, η πόλη άκμασε ήδη από την Κυκλαδική και Μυκηναϊκή περίοδο. Εκτός από τον ναό του Απόλλωνα στο νησάκι των “Παλατιών”, με την “Πορτάρα”, χαρακτηριστικό τοπόσημο της πόλης και του νησιού, στη βόρεια πλευρά έχουν βρεθεί εκτεταμένα ίχνη της αρχαϊκής και μυκηναϊκής πόλης. Η σημερινή μορφή του Κάστρου και των άλλων οχυρωμένων γειτονιών διαμορφώνεται σταδιακά από το 1207 και μετά, με την κατάληψη της πόλης από τους Βενετούς υπό τον Μάρκο Σανούδο και τη δημιουργία του Δουκάτου του Αιγαίου με πρωτεύουσα τη Νάξο. Το 1420 ο Buondelmondi (βλ. Εικόνα 1) αναφέρεται σε οργανωμένο κάστρο, οχυρό λιμάνι με αρσενάλια και πληθυσμό καθολικών, ορθοδόξων και Αρμενίων. Ο Tournefort αναφέρει ότι σε απογραφή του 1690 η πόλη είχε 4.000 κατοίκους, μεγάλη εμπορική κίνηση, σχολεία και καλή οχύρωση. Η έκταση της πόλης παραμένει περίπου στα μεσαιωνικά της όρια μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα-αρχές του 20ού, όταν αρχίζουν να κτίζονται, εκτός της οχύρωσης, νέες κατοικίες στη νότια πλευρά του Κάστρου και στο Νιο Χωριό (βλ. Εικόνα 2).

Η σημερινή ζωή της πόλης εξαρτάται κυρίως από τον τουρισμό και τις οικοδομές και δευτερευόντως από το εμπόριο κηπευτικών και κτηνοτροφικών προϊόντων και μαρμάρου. Με περίπου 11.000 μόνιμους κατοίκους (2005) και διπλάσιους επισκέπτες, οι πυκνότητες το καλοκαίρι είναι πολύ υψηλές, ιδίως στις νέες τουριστικές περιοχές όπως του Άη Γιώργη (βλ. Εικόνα 3). Η τουριστική επέλαση έχει αυξήσει κατακόρυφα τα τοπικά εισοδήματα, έχει αλλάξει ριζικά το παραλιακό μέτωπο, έχει ωθήσει σε επάλληλες επεκτάσεις της πόλης και έχει δημιουργήσει μεγάλες πιέσεις στις αξίες γης και ακινήτων. Πρόσφατα, με απόφαση του ΣτΕ, η πόλη γλίτωσε από μια τεράστια και αλόγιστη επέκταση του υπάρχοντος λιμανιού, ενώ εκκρεμούν άλλες προσφυγές για πολεοδομικές παρανομίες στην περιφέρεια της πόλης.

Τα μεσαιωνικά τμήματα της Χώρας αποτελούν αρχέτυπο δείγμα της αμυντικής αλλά και αντισεισμικής και οικολογικής πολεοαρχιτεκτονικής του Αιγαίου. Τα εξωτερικά σπίτια, με λιγότερα ανοίγματα και ενισχυμένη δόμηση, αποτελούν το τείχος. Η οργάνωση αυτή φαίνεται καθαρά στο Κάστρο που είχε δύο πύλες (σήμερα υπάρχει και τρίτη προσπέλαση), περιμετρική οργάνωση με κεντρικό πύργο, όπου και η μικρή πλατεία με την καθολική εκκλησία, το καθολικό επισκοπικό μέγαρο, την ανακαινισμένη σχολή των Ουρσουλινών και το αρχαιολογικό μουσείο (βλ. Σχήμα 1). Οι οχυρωμένες λαϊκές γειτονιές στη βόρεια πλευρά κάτω από το Κάστρο είχαν παρόμοια οργάνωση και τρεις πύλες εισόδου, του “Γυαλού” προς το λιμάνι, της “Φουντάνας”, βόρεια, προς το μεγάλο πηγάδι πόσιμου νερού, και του “Προφήτη Ηλία” νότια, δίπλα στην ομώνυμη εκκλησιά. Η συμπαγής κτιριακή μάζα του οικισμού, “δεμένη” οριζόντια με τη συνεχή δόμηση, τα στεγαστά και τις αντηρίδες, έχει σημαντική αντισεισμική λειτουργία.

Ο περιορισμένος χώρος και η υψηλή πυκνότητα πληθυσμού, η κλίση του εδάφους και οι αμυντικές και κατασκευαστικές απαιτήσεις, διαμόρφωσαν ιδιαίτερους θεσμούς οργάνωσης του χώρου που περιγράφονται στο Νομικόν τοις Κατοίκοις Νήσου Ναξίας, του 1806. Στο θεσμικό αυτό πλαίσιο – το οποίο αμφισβητεί ευθέως τις απόψεις περί αυθόρμητης, ανώνυμης λαϊκής αρχιτεκτονικής στα νησιά των Κυκλάδων – καθορίζονται τα ύψη των οικοδομών, οι διαστάσεις των δρόμων και των πλατωμάτων, εισάγεται η οροφοκτησία και η δυνατότητα κάλυψης των δρόμων με στεγαστά και δίνεται πρόνοια για τον αερισμό-φωτισμό των χώρων, ακόμη και για τη θέα, στοιχεία που συναντούμε και σε άλλους αντίστοιχους βυζαντινούς και μεσαιωνικούς κανονισμούς.

Οι πεζόδρομοι και τα πλατώματα παραμένουν και σήμερα τα πιο ισχυρά χαρακτηριστικά της πολεοδομικής δομής του Κάστρου και των οχυρωμένων γειτονιών. Ακολουθούν τις υψομετρικές καμπύλες ή διαμορφώνουν κάθετα σκαλιά, χωρίς μεγάλους οπτικούς άξονες (βλ. Εικόνα 4). Δημιουργούν μια συνεχή εναλλαγή ενδιαφερόντων και εντυπώσεων και λειτουργούν ως μεταβατικά στοιχεία μεταξύ των κατοικιών και του περιορισμένου δημόσιου χώρου (βλ. Εικόνα 5). Αυτά τα χαρακτηριστικά κράτησαν το αυτοκίνητο εκτός και επέτρεψαν τη συνέχεια της κίνησης με τα πόδια, η οποία, παρά τις δυσκολίες που επιβάλλει, παραμένει η βασική συνιστώσα της ανθρώπινης κλίμακας στους οικισμούς του Αιγαίου. Οι πεζόδρομοι λειτουργούν επιπλέον ως φυσικοί οριζόντιοι αεραγωγοί για τον δροσισμό εσωτερικών και εξωτερικών χώρων. Σε συνδυασμό με τους χοντρούς πέτρινους τοίχους με τα μικρά ανοίγματα και τη συλλογή νερού από τις ταράτσες σε στέρνες, προσδίδουν μια βιώσιμη οικολογική διάσταση στον οικισμό.

Στη δεκαετία 1995-2005 η τουριστική ανάπτυξη εισχώρησε στο εσωτερικό του οικισμού, μετατρέποντας βίαια τις παραδοσιακές χρήσεις της κατοικίας και των καθημερινών εξυπηρετήσεων σε χρήσεις υπερ-τοπικές, εστίασης, διασκέδασης και εμπορίου (βλ. Εικόνες 6, 7 και 8). Στους μικρούς πεζόδρομους στριμώχνονται πεζοί, τραπέζια και κινητές προθήκες (βλ. Εικόνα 9). Τα προβλήματα επιδεινώνονται τις βραδινές ώρες, όταν η Χώρα γίνεται πόλος διασκέδασης για όλο το νησί, αναπαράγοντας άλυτα προβλήματα κυκλοφορίας και στάθμευσης. Το μεσαιωνικό τοπίο έχει μετατραπεί σε σκηνικό για την τουριστική κατανάλωση.

Κ.Χ.

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

– Δέλλα – Ρόκκα, Ι. (1968) “Το δίκαιο της Νάξου κατά τους χρόνους της Τουρκοκρατίας”, Επετηρίς Εταιρείας Κυκλαδικών Μελετών, τόμ. Ζ.

– Κάρτας, Α., Πολυχρονιάδης, Α., Χατζημιχάλης, Κ. (1968) Οι δρόμοι της Νάξου, Έδρα Μορφολογίας, Σχολή Αρχιτεκτόνων ΑΠΘ.

– Κουρουπάκη, Κ., Σαββαρή, Ε., Σταθάκη, Μ., Τσαμτσούρη, Β. (1981) Νάξος – Ελληνική Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική, Αθήνα: Μέλισσα.

– Κωτσάκης, Θ. (2001) Η Νάξος κατά την Ενετοκρατία (1207-1566), Αθήνα: Πελασγός.

– Πολυχρονιάδης, Α., Χατζημιχάλης, Κ. (1973) “Η δομή και τα χαρακτηριστικά του φυσικού περιβάλλοντος στη Νάξο”, Δουμάνη, Ο., Oliver, P. (επιμ.) Οικισμοί στην Ελλάδα, Αθήνα: Αρχιτεκτονικά Θέματα, σσ. 83-97.

Rapoport, A. (1969) House, Form and Culture, New Jersey: Prentice-Hall.

πηγή: http://www.greekscapes.gr/index.php/2010-01-21-16-47-29/landscapescat/64/119-naxos.html

Το άρθρο Νάξος εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.

Οι πειραταί θεωρήσαντες πολύτιμον την λείαν έσπευσαν να πλεύσωσιν εις Νάξον και να πωλήσωσιν τον αρπαγέντα όνον εις τον υιόν του Δουκός της Νάξου Σανούδου Γουλιέλμον, όστις νεαρός έτι ηγεμονόπαις και πρίγκηψ έμελλε να ποιή τας εκδρομάς του εις την νήσον δι’ αυτού. Ο Τήνιος Δουξ μαθών την αρπαγήν του όνου και την πώλησίν του εις τον Γουλιέλμον Σανούδον μαίνεται, υποπτεύεται μυστικήν  τινά συνεννόησιν του Ναξίου πρίγκηπος μετά των πειρατών. Το γεγονός λαμβάνει πολιτικόν χαρακτήρα και άνευ τελεσιγράφων και αιτήσεων ικανοποιήσεως προετοιμάζεται να ικανοποιηθή μόνος αρπάζων μετά του όνου και μίαν νήσον από του Δουκάτου Ναξίας και τοιαύτην εύρε την πλησιεστέραν αυτώ, ήτοι την Σύρον, ην ήλπισεν άνευ δυσχερειών να κατακτήση και προσκολλήση εις το Δουκάτον της Τήνου (1)∙ εξοπλίζει λοιπόν τον δουκικόν στόλον του, ήτοι πλοιάριά τινα, ναυλοχούντα εν τω λιμένι της Τήνου και εκπλέει κατά της Σύρου, ην πολιορκεί, ή μάλλον ειπείν, αποκλείει τον λιμένα αυτής και προσκαλεί τους Συρίους εις παράδοσιν. Αλλ’ οι Σύριοι αντέστησαν και εμήνυσαν τον κίνδυνον τω Δουκί Μάρκω Σανούδω ευρισκομένω τότε εν Άνδρω. Αλλ’ επικουρία δεν έφθανεν∙ η πολιορκία δεν ελύετο και ίσως ήθελεν ευχερώς περιέλθει η Σύρος εις τον τήνιον Δούκα, εάν δεν ελύετο η πολιορκία τη επεμβάσει Γάλλου ναυάρχου. Ιδού πώς ιστορούνται τα της λύσεως της πολιορκίας και της συμφιλιώσεως των πολεμίων Δουκών Τήνου και Ναξίας. Καθ’ ην εποχήν επολιορκείτο έτι η Σύρος υπό του Γκίζη ο αρχιναύαρχος του βασιλέως της Σικελίας Ναρζώτος Δε Τουσύ (Narjaut De Toucy) διευθυνόμενος μετά του στόλου του, ήτοι των δύο κατέργων του και ενός πλοίου εις Αντιόχειαν, ης ηγεμονίς ήν η Λουκία, προσήγγισεν εις την νήσον Μήλον, είτ’ εκ τρικυμίας αναγκασθείς, είτ’ εκ πόθου ίνα επισκεφθή την συγγενή του Κασσάνδραν Σανούδου, σύζυγον του νεωτέρου υιού του Σανούδου και ηγεμονίδα της Μήλου. Η Κασσάνδρα, γυνή ικανότητος, συγγενής ισχυρών βαρόνων και πριγκήπων της εποχής εκείνης, θυγάτηρ του Ενετού βαρόνου Καλαβρύτων Γοτφρείδου  Δε Τουρναί,  γνωρίζουσα τον κίνδυνον ον διέτρεχεν η πολιορκουμένη Σύρος, ανήκουσα εις το Δουκάτον του πενθερού της Σανούδου, επισκέπτεται τον ναύαρχον Narjaut De Toucy, και τον πείθει να μεσολαβήση υπέρ των Συρίων, λύων την πολιορκίαν αυτής και κηρυττόμενος σύμμαχος του Δουκός Σανούδου.

Ο ναύαρχος εκπλέει αμέσως, παραλαμβάνει εξ Άνδρου τον εκεί διαμένοντα Δούκα Σανούδον και ελθών εις Σύρον λύει την πολιορκίαν αυτής και συντελεί εις την φιλίωσιν των πολεμίων Δουκών, Σανούδου και Γκίζη, ους επί πλέον διήλλαξεν συμπεριλαβών μετ’ αυτού αμφοτέρους εις Εύριπον, ένθα ως διαιτητήε ειρήνευσεν αυτούς ο Ενετός Βάιλος Ιάκωβος ο Δαμολίνος. Και η μεν Σύρος έμεινε πάλιν τω Δουκί Ναξίας, ουχ ήττον η πολιορκία αύτη και η αντίστασις επήνεγκον δι’ αμφοτέρους δαπάνην τριάκοντα χιλιάδων σολδίων, άτινα βεβαίως δι’ εκείνην την εποχήν και οτυς πτωχούς Συρίους ήσαν πολλά.

*Βεβαίως εν τη πολιορκία ταύτη της Σύρου το μήλον της έριδος δεν ήτο ο αρπαγείς όνος, αλλ’ αυτή αύτη η Σύρος. Η αρπαγή του όνου ήτο πρόχειρος αφορμή προς κατάκτησιν της νήσου, ην δεν ηδύνατο κατά τα φαινόμενα να φρουρήση ο Δουξ αυτής Σανούδος, καθόσον αφήκεν αυτήν πολιορκουμένην και υπερασπιζομένην υπό μόνων των κατοίκων αυτής, οίτινες απετέλουν άτακτον και πολύγλωσσον έτι πληθυσμόν, συγκροτηθέντα εκ των συρρευσάντων αυτ’οθι ξένων. Ο ευμαθής φίλος μου Σ.Π. Λάμπρος εκτιθέμενος μετά χαριτολογίας τα της αρπαγής του όνου προστίθησι: «Αλλά το πράγμα ήτο σπουδαίον. Δεν πρόκειται περί κοινής αρπαγής ή κλοπής∙ αν ο όνος ηγοράζετο παρά ναξίου τινός οπωροπώλου και ηναγκάζετο να μαστιγώται μεταφέρων πορτοκάλλια ή σταφυλάς, υπομονή! Θα ετιμωρείτο δικαίως διότι έστερξεν εις την αρπαγήν, επειδή αληθεύει και περί των όνων ότι είπεν ο Ηρόδοτος περί των γυναικών, ότι ει μη αυταί εβούλοντο ουκ αν αρπάζοιντο.

Αλλά δεν είχεν ούτως η υπόθεσις. Ο όνος επωλήθη εις τον υιόν του γείτονος δουκός∙ και λοιπόν ο κυρ Γουλιέλμος εποχούμενος επί του ηρπαγμένου δασύτριχος  αγγέλου, πλουσίως κεκοσμημένου δια πορφυροβαφών και χρυσοϋφάντων φαλάρων, θα κατώρθου θαυμάσια πράγματα, θα επετύγχανε να θέλξη την νησιωτικήν  καμμιάς ναξίας νύμφης καρδίαν, αι δε παράλιοι καρδίαι, αν και ψυχρότεραι των μεσογείων δια την πνέουσαν ποντιάδα, μετέχουσιν όμως και της οιονεί ευωδίας της θαλάσσης και της αρμονίας του κύματος, αν και κάπου κάπου αρέσκονται να ομοιάσωσι προς τα θολωμένα νερά του τεταραγμένου αιγιαλού. Πάντα ταύτα και έτι άλλα πολλά, ιπποτικώτερα  και δυναστικώτερα, έβαλε κατά νουν ο τήνιος δουξ Βαρθολομαίος και εσκέφθη, ότι η παρά του Γουλιέλμου αγορά του όνου ήτο προσβολή, ην δεν ώφειλε ν’ ανεχθή.

Και λοιπόν, ως άλλος Ναπολέων, εγρήγορα εγρήγορα παρασκευάζει τον στόλον αυτού, όσα δηλαδή πλοία τω ευρέθησαν πρόχειρα, και αποπλέει… Κατά της Νάξου, όπου το σώμα του εγκλήματος; Ουχί, αλλά κατά της Σύρου, υποκειμένης και ταύτης εις την αρχήν του πατρός του αυθαδώς αγοράσαντος τον κλοπιμαίον όνον». Ημ. Οικ. 872

…………………………………………

Από την Ιστορία της νήσου Σύρου, του Τιμολέοντος Δ. Αμπελά,

τυπ. Εν Ερμουπόλει Σύρου, 1874

Το άρθρο 1286 – Πόλεμος Τήνου Νάξου Σύρου για ένα γάιδαρο εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.