Στην ξεχασμένη κι από τον Θεό βορειοδυτική Χίο, υπάρχει ένα σπάνιο μνημείο της βιομηχανικής μας κληρονομιάς και τόπος ιστορικής μνήμης: Τα μεταλλεία αντιμονίου Κεράμου. Η ιστορία τους ξεκινά το 1897, όταν η Γαλλική εταιρεία Societe Anonyme des Mines de Keramos (Ανώνυμη Εταιρεία Μεταλλείων Κεράμου)κατασκευάζει τα κτίρια (διοικητήριο, χημείο, μηχανουργείο, οικία μηχανικού κ.α) μέσα στο δάσος της Κεράμου και την οικία του διευθυντή, αποθήκες και σκάλα φόρτωσης στην παραλία των Αγιασμάτων.Τα μηχανήματα είχαν παραγγελθεί στο μηχανουργείο Δρίτσα στον Πειραιά, από τον Γάλλο μηχανικό Pelloux (Πελλού), που διατέλεσε και πρώτος διευθυντής τους.

Το εγχείρημα πέτυχε, και τα μεταλλεία λειτούργησαν μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1910. Το 1940 δόθηκε άδεια επαναλειτουργίας του χώρου στην εταιρεία συμφερόντων Μποδοσάκη. Η λειτουργία των μεταλλείων πραγματοποιήθηκε το 1949, με χρήματα του σχεδίου Μάρσαλ. Η νέα προσπάθεια άντεξε ως το 1954. Δυστυχώς η επαναλειτουργία των μεταλλείων συνδέθηκε με θανάτους εργαζομένων εξαιτίας πνευμονολογικών νόσων λόγω κυρίως των ελλειπών μέτρων προστσίας στις στοές.

Το 1998, παρουσιάστηκε στο “Ομήρειο” Π.Κ.Δ.Χ η μελέτη αποκατάστασης του χώρου και του γειτονικού εγκαταλελειμμένου οικισμού Λαρδάτο που εκπόνησε το Πολιτιστικό καιΤεχνολογικό Ίδρυμα της ΕΤΒΑ (ΠΤΙ ΕΤΒΑ)- σήμερα Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς (Π.Ι.Ο.Π), με σκοπό την ίδρυση μουσείου με την ονομασία “Μουσείο Παραγωγής Αντιμονίου”. Δυστυχώς η μελέτη αυτη δεν πραγματοποιήθηκε, κυρίως λόγω της απροθυμίας της Τοπικής Αυτοδιοίκησης (Δήμου Αμανής και Ν.Α Χίου). Έτσι η Β.Δ Χίος έχασε την ευκαιρία να αποκτήσει έναν πόλο έλξης επισκεπτών, που θα συνέβαλλε στην συγκράτηση του τοπικού πληθυσμού και στην καλώς εννοούμενη ανάπτυξη. Αξίζει να σημειωθεί πως από τη Δημητσάνα, όταν ιδρύθηκε το μουσείο Υδροκίνησης το 1997, περνούσαν κατά μέσο όρο 1000 επισκέπτες ετησίως, ενώ μια πενταετία αργότερα έφτασαν τις 45.000.

Σήμερα γίνονται προσπάθειες για την ίδρυση μουσείου Μαστίχας στο Πυργί, που θα αποτελέσει χώρο ενδιαφέροντος για τους επισκέπτες της περιοχής. Υπάρχει όμως μια σημαντική διαφορά με την Κέραμο: Τα μηχανήματα της Ε.Μ.Χ δεν λειτούργησαν ποτέ στο Πυργί μα στην πόλη της Χίου, ενώ στην Κέραμο ο χώρος είναι ο αυθεντικός. Δυστυχώς τα κτίρια των Μεταλλείων ρημάζουν.Η οικία του διευθυντή στα Αγιάσματα έχει καταστραφεί σχεδόν ολοκληρωτικά, όπως οι αποθήκες και η εξέδρα φόρτωσης. Επειδή δεν πρόκειται να υπάρξει ενδιαφέρον από τους αιρετούς και κυρίως από την κοινωνία της Χίου, ο ιστορικός αυτός χώρος θα περάσει σιωπηλά στο παρελθόν, όπως συμβαίνει με ένα μεγάλο μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς του νησιού μας

Το άρθρο Μεταλλεία Αντιμονίου Κεράμου εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.

Βρισκόμαστε στο νταμάρι της Βαθής στην Τήνο. Μπροστά μας ορθάνοιχτη βρίσκεται μια τεράστια σελίδα της ιστορίας της μαρμαρογλυπτικής. Μιας τέχνης βαριάς και σκληρής. Κανείς ευφάνταστος ονειροπόλος δεν θα μπορούσε να την υπηρετήσει αν δεν τον συνόδευε ατσάλινη θέληση και σωματική ρώμη. Εδώ, μονότονα κτύπαγε, με δύναμη στην αρχή, ο τύκος των αρχαίων, ίσως και το πικούνι των νεότερων και χώριζε πόντο τον πόντο τον προς εκμετάλλευση όγκο από το σώμα του βουνού. Τα ίχνη του έμειναν βαθιά χαραγμένα, αυλάκι στο αυλάκι, ποτισμένο με ιδρώτα και αίμα.

Η σελίδα της ιστορίας έχει και μια σύγχρονη παραφωνία^. όλη η δεξιά πλευρά του βιβλίου (το κομμάτι της αρχαίας λατόμευσης – βλέπε εικ. 1 )του προχθές, του χθες, σχίστηκε. Σαν ένας κώδικας πολύτιμου χειρόγραφου όπου αποξέστηκε ο ειρμός ενός στρωτού σοφού κειμένου. Στη θέση του χάσκει μια πληγή και ένα ερωτηματικό, μια απορία. Γιατί;

Σήμερα επελαύνουν τα κίτρινα θηρία και οι αδηφάγες ιδέες, οι δείκτες για ανάπτυξη -κέρδη. Τόσες φορές ακούμε αυτό τον καιρό αυτές τις λέξεις και παρασυρόμαστε σε ένα οδυνηρό εφιάλτη χωρίς να μπορούμε να ξυπνήσουμε.

Λέμε ναι στην ανάπτυξη, στην συνέχεια της μακραίωνης παράδοσης του τόπου μας, μα όχι με την απάλειψη των στοιχείων που μας έφεραν μέχρι το σήμερα. Ας αφήσουμε ανέγγιχτο το κομμάτι της αρχαίας λατόμευσης (εικ. 2), που έτσι κι αλλιώς δεν έχει όγκους προς εκμετάλλευση και ας περιοριστούμε στην περιοχή της σύγχρονης εκμετάλλευσης. Λίγη ευαισθησία και σεβασμός στην ιστορία δεν βλάπτει.

Γιώργος Βίδος

Το άρθρο Βρισκόμαστε στο νταμάρι της Βαθής στην Τήνο εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.

Του Αλέκου Ε. Φλωράκη

ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΟΥΣ διάφορους ελληνικούς τόπους όπου άνθισε ή λαϊκή λιθογλυπτική, την Ήπειρο, τη Μακεδονία και το Πήλιο, τη Μάνη, τη Χίο, την Πάρο και τη Νάξο, η Τήνος αξιώθηκε μιάς μεγάλης τιμής: Να πρωτοστατήσει μετά το 1821 στην ανοικοδόμηση και τον καλλωπισμό τού ελεύθερου ελληνικού κράτους και ν’ αναδείξει κορυφαίου; εκπροσώπους τής νεοελληνικής γλυπτικής. Κι ακόμη να παραμείνει ως σήμερα το μοναδικό κέντρο όπου ό ήχος του μαντρακά δεν έπαψε ν’ αντηχεί και το καλλιτεχνικό κλίμα να συντηρείται.

Ανανεώνοντας απ’ τα χρόνια τής Βενετοκρατίας τη βαθιά ελληνική παράδοση

πάνω στο μάρμαρο, ή Τήνος αναδείχτηκε το πιο σημαντικό κέντρο λιθογλυπτικής στην Ελλάδα. Ή ανάπτυξη τής τοπικής μαρμαροτεχνίας συγκεντρώνεται γύρω από δύο μεγάλα κέντρα: Τα χωριά Πύργο και Ιστέρνια στην Όξω Μεριά, όπου και τα λατομεία μαρμάρου. Στην περιοχή αυτή, αντίθετα με τις άλλες περιοχές τού νησιού, οι κάτοικοι δεν είναι γεωργοί, αλλά τεχνίτες και ναυτικοί. Ολόκληρες οικογένειες καλλιεργούν κληρονομικά την τέχνη του μαρμαρογλύπτη και από δω ξεκινούσαν για τις περιοδείες τους.

Οι αφετηρίες της τοπικής μαρμαροτεχνίας πρέπει να τοποθετηθούν στα χρόνια τής βενετσιάνικης κυριαρχίας.

Αν και το μέγιστο μέρος των λιθογλυπτών πού σώζονται ανήκουν στο 18ο και 19ο αιώνα, ή έναρξη τής ακμής τοποθετείται αρκετά πριν το 1720-1730 πού θεωρείται ως σημείο αρχής του χρυσού 180υ αιώνα τής νεοελληνική ς χειροτεχνίας. Από τον 17ο μόλις αιώνα, μαρμαράδες μαστόροι ακολουθούσαν τούς οικοδόμους σ’ ολόκληρο το νησί, κατασκευάζοντας μαρμάρινα μέλη οικοδομών και διακοσμητικά ανάγλυφα, η συνδύαζαν και τις δύο ιδιότητες, (τού μαρμαρά και τού οικοδόμου), όπως συνάγεται από επιγραφές:

1662 HPXECA ΚΕ HKTYCA ΤΙΝ E/ΚΛICYAN ΚΕ ETEΛIOCA ΤΑ ΜΑΡΜΑΡΑ

ΕΓΩ Ο/ ΙΩ AΠEPΓHC ΚΟΝΤΟΦΡΑΝΤΖΕC(ΚΟΥ) 1664.

Ή αρχή τού 180υ αιώνα βρίσκει σε μεγάλη άνθηση την Τηνιακή μαρμαρογλυπτική. Τα τοπικά κέντρα ακμάζουν οικονομικά και πολιτιστικά. Ανάμεσά τους αναπτύσσεται έντονη άμιλλα, όπως και ανάμεσα στα εργαστήρια και στους μαστόρους, πού συντηρεί τη δημιουργία και οδηγεί σε τελειότερες μορφές. Πολύ σύντομα ή μαρμαρογλυπτική τού νησιού θα σπάσει τα τοπικά όρια. Γίνεται πλανόδια και κατακτά ολόκληρο το συναλλακτικό κύκλωμα τού ευρύτερου ελληνισμού, Οι τεχνίτες περιοδεύουν γιά μεγάλα χρονικά διαστήματα στη νησιώτικη και τη στεριανή Ελλάδα, το Άγιον ·Όρος, τη Σμύρνη, την Κων/πολη, τα Βαλκανικά, τον Εύξεινο, τη Ρωσία, την Αίγυπτο. Απ’ τις οικογένειες αυτές των μαρμαράδων θα βγουν αργότερα κορυφαίοι εκπρόσωποι τής επώνυμη; νεοελληνικής γλυπτικής, ό Χαλεπάς, ό Φιλιππότης, οι Βιτάληδες, οι Φυτάληδες, οι Σώχοι, οι Λυρίτηδες, οι Μαλακατέδες κ.α.

Συνεκτιμώντας ποικίλους παράγοντες μπορούμε να εντοπίσουμε τις αιτίες πού οδήγησαν στη γέννηση τού φαινομένου στα εξής τέσσερα σημεία:

α) Την αφθονία τής πρώτης ύλης (μάρμαρο) πού εξορύσσεται στην περιοχή ακριβώς όπου άνθισαν τα τοπικά κέντρα.

β) Τη διαμόρφωση κατάλληλων ιστορικών και κοινωνικοοικονομικών συνθηκών.

γ) Τον πολύπλευρο ρόλο των Βενετών (ευκαιρίες πού πρόσφερε ή οικοδόμηση αρχοντικών, θετική θέση τής Καθολικής Εκκλησίας απέναντι στην πλαστική, βενετσιάνικη καλλιτεχνική επιρροή, εντοιχισμός οικοσήμων) και

δ) Την πιθανή προγενέστερη επιβίωση. Φαίνεται πιθανό να μη σταμάτησε ποτέ εντελώς μια στοιχειώδης εφαρμογή των τεχνικών τού μαρμάρου, αν και οι μαρτυρίες πού διαθέτουμε σήμερα δεν επιτρέπουν την τεκμηρίωση συνέχειας.

Αποδώ και πέρα ή τοπική μαρμαρογλυπτική φτάνει στη μεγάλη ακμή της μέσα στην ελληνική αναγέννηση τού 18ου αιώνα. Με τη δημιουργία, αργότερα, τού νέου ελληνικού κράτους και τις αλλαγές των κοινωνικών δομών, ό εργαστηριακός χαρακτήρας της διευρύνεται και ταυτόχρονα διαφοροποιείται. Οι τηνιακοί τεχνίτες χρησιμοποιούνται από ξένους και Έλληνες; αρχιτέκτονες, σχεδόν αποκλειστικά, για την ανοικοδόμηση τής πρωτεύουσας, τα μέγαρα, τις εκκλησίες και τις αναστηλώσεις των αρχαίων μνημείων. Παράλληλα δουλεύουν και σ’ άλλες ελληνικές πόλεις και στην Ερμουπόλη .

Ας αναφερθεί ό Γεώργιος Βιτάλης από τα Ιστέρνια, πού άνοιξε το εργαστήρι του στην Ερμουπόλη, κατασκευάζοντας εκεί πολλά μνημεία κι’ ανάμεσα τους το τέμπλο τού Αγίου Νικολάου και τον ανδριάντα τού Κανάρη. Μέσα απ’ αυτούς τούς μαρμαράδες ξεπηδούν οι πρώτοι μαθητές τού Πολυτεχνείου και μεγάλος αριθμός καλλιτεχνών. Πολλοί μαστόροι, πού έρχονται απ’ την Τήνο στην ‘ Αθήνα, ανοίγουν εργαστήρια και δημιουργούν ένα ισχυρό δευτερογενές κέντρο, πού λειτουργεί παράλληλα με εκείνα τού νησιού. Έτσι, σε μία πρωτεύουσα δίχως καλλιτεχνική υποδομή, καλλιεργείται ζηλευτό καλλιτεχνικό

κλίμα. Παράλληλα όμως οι τηνιακοί μαστόροι τής Αθήνας, ζώντας και δουλεύοντας έξω από το χειροτεχνικό τους περιβάλλον, απομακρύνονται απ’ την παράδοση και υιοθετούν αστικές και νεοκλασικές μορφές. Την ίδια ώρα στα αρχικά κέντρα, στο νησί, ή παράδοση αντιστέκεται. Διαγράφεται έτσι μια παράλληλη αλλά και διαφοροποιημένη πορεία, πού θα κρατήσει ως τα τέλη τού 19ου αιώνα.

Σιγά-σιγά όμως ό αντίκτυπος των επιρροών, ή αλλαγή τού τρόπου ζωής και ή

αφαίμαξη ανθρωπίνου δυναμικού προς τα μαρμαράδικα τής Αθήνας πλήττει και τα ξωμερίτικα κέντρα. Βασική απασχόληση των μαστόρων είναι τώρα -μαζί με εργασίες καθαρά μαρμαροτεχνικές- ή κατασκευή τέμπλων, αμβώνων και άλλων εκκλησιαστικών αντικειμένων, μνημείων, προτομών κ.λ.π., συνήθως με άρτια τεχνική, αλλά όχι παραδοσιακού χαρακτήρα. Τα εργαστήρια κλείνουν το ένα μετά το άλλο.

Μετά τό δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο έχουν μείνει μόνο τρία. Παρ’ όλ’ αυτά, ό Πύργος παραμένει ως σήμερα το μόνο κέντρο στην Ελλάδα που ακόμη επιβιώνει. Τα νταμάρια συνεχίζουν πάντα να βγάζουν το μάρμαρο. Στα εργαστήρια χρησιμοποιούν ακόμη παραδοσιακά εργαλεία. Από το 1956 λειτουργεί στο χωριό και «Προπαρασκευαστική Σχολή Καλών Τεχνών».

Είναι γνωστό ότι κάθε μορφή χειροτεχνίας είναι πρώτα πρακτική και μετά καλλιτεχνική. Στην Τήνο μαρμαροτέχνης και μαρμαρογλύπτης δεν ξεχωρίζουν σαν επαγγέλματα με σαφή όρια. Ό ίδιος «μαρμαράς» είναι ταυτόχρονα τεχνίτης και καλλιτέχνης. Στα ξωμερίτικα χωριά το μάρμαρο χαρακτηρίζει σε σημαντικό ποσοστό την τοπική αρχιτεκτονική κι ακόμη χρησιμοποιείται για την κατασκευή ορισμένων εργαλείων και οικιακών σκευών. Με βάση λοιπόν τη λειτουργική τους, τα προϊόντα τής τηνιακής μαρμαροτεχνίας μπορούν να ταξινομηθούν σε εργαλεία­σκεύη, αρχιτεκτονικές κατασκευές και λιθανάγλυφα. Στην πρώτη κατηγορία ανήκουν το «κύλιντρο» για τη συντήρηση του χωμάτινου δώματος, τα «πετροτύρια» για το πήξιμο του τυριού, το «βόλι» τού ελαιοτριβείου πού σπάει τις ελιές, τα «ξινάρια» απ’ όπου αναβλύζει τό νερό τής βρύσης, οι γούρνες, οι σκάφες, τα γουδιά.

Στις αρχιτεκτονικές κατασκευές περιλαμβάνονται οι επενδύσεις και τα φέροντα

στοιχεία της οικοδομής, με εφαρμογή τόσο στην κοσμική, όσο και στην εκκλησιαστική αρχιτεκτονικής «πλακοστρώματα», ορθομαρμαρώσεις, κολόνες, κορνίζες, προστώα, μπαλκόνια, φορούσια, πεζούλες, σκάλες, πορτοσιές, αετώματα, πηγαδοστόμια κ.λπ., ή τέμπλα, άμβωνες, δεσποτικοί θρόνοι, προσκυνητάρια, σταυροί, καμπαναριά. Τα τελευταία είναι από τα πιο χαρακτηριστικά μαρμάρινα οικοδομήματα των τηνιακών μαστόρων, με σημαντική διάδοση και έξω απ’ το νησί. Συχνά ό κορμός διακοσμείται με ανάγλυφα σχέδια, ενώ στην κορυφή καταλήγουν σε ημισφαιρικό θόλο εν είδει στέμματος και επιστέφονται με σταυρό.

Ως λιθανάγλυφα χαρακτηρίζονται επιφάνειες που φέρουν γλυπτό διάκοσμο, είτε πρόκειται για πλάκες, είτε για διακοσμημένα τμήματα αρχιτεκτονικών κατασκευών. Σ’ αυτά συγκαταλέγονται:

α) Οικόσημα: Ξεκινούν απ’ την περίοδο της Βενετοκρατίας. Μετά την αποχώρηση τών Βενετών, οι ντόπιοι πρόκριτοι κληρονόμησαν τη συνήθεια και πολλές φορές τα ίδια τα οικόσημα πού άφησαν οί πρώτοι. Οικόσημα έχουν και οί δυτικοί Επίσκοποι τού νησιού. Όλα είναι κατασκευασμένα από ντόπιους μαστόρους.

β) Ύπέρθυρα και περιθυρώματα: Συνδέονται άμεσα με τη σημασία της εισόδου πού, για τη λαϊκή πίστη, είναι το πιο ευπρόσβλητο σημείο τού σπιτιού από τα δαιμονικά όντα. Φέρουν φυλακτικά-αποτρεπτικά σύμβολα και διακοσμητικές παραστάσεις. Στα περιθυρώματα «πορτοσιές», ό διάκοσμος μπορεί να συγκεντρώνεται μόνο στο «ανώφλι», ή να επεκτείνεται και στις παραστάδες.

γ) Φεγγίτες: ‘Αποτελούν ιδιαίτερη κατηγορία υπερθύρων και είναι από τα πλέον χαρακτηριστικά έργα των Τηνιακών μαρμαράδων. Πρόκειται για ημικυκλικές, διάτρητες πλάκες με ανάγλυφες παραστάσεις, πού προέκυψαν απ’ την ανάγκη να καλυφθούν τα τόξα πάνω απ’ τα πορτοπαράθυρα της οικοδομής . Άλλες φορές αντιστοιχούν απευθείας σε μικρά παράθυρα, οπότε έχουν σχήμα ορθογωνικό η τετραγωνικό. ‘Η λειτουργική τους είναι τριπλή~ φυλακτική, πού υπαγορεύεται από την ιδιότητά τους ως υπέρθυρα, διακοσμητική και πρακτική, αφού απ’ τα διάτρητα μέρη τους αφήνουν το φως να περνά στο σπίτι, όταν τα κουφώματα είναι κλειστά.

δ) Αρχιτεκτονικές πλάκες: Είναι πλάκες ανάγλυφες, εντοιχισμένες; σε διάφορα σημεία των εξωτερικών τοίχων σπιτιών και εκκλησιών. Οι κοσμικές φέρουν συχνά επιγραφές με τη χρονολογία κατασκευής τού κτίσματος και το όνομα του ιδιοκτήτη. Οι εκκλησιαστικές φέρουν ανάλογες χρονολογίες και ονόματα άφιερωτών η τού αρχιτέκτονα. Τις περισσότερες φορές είκονίζουν τον τιμώμενο άγιο με σημασία δηλωτική, αλλά και φυλακτική. Στην ίδια κατηγορία μπορούν επίσης να ενταχθούν ομφάλια και άλλες πλάκες στα δάπεδα των ναών.

ε) Βρύσες: Ή βρύση θεωρείται χώρος πού προστατεύεται από υπερφυσικές δυνάμεις, αφού ένα τόσο. πολύτιμο αγαθό, όπως το νερό, ήταν φυσικό να συνδεθεί από νωρίς με τη λατρεία. Με τις δοξασίες αυτές συνδέονται και τα θέματα των ανάγλυφων της βρύσης. Εκφράζουν την προσπάθεια μόνιμης αποτροπή; τού κακού, ή εξευμενισμού του στοιχειού της πηγής (σταυροί, αγιογραφικές παραστάσεις, αποτρεπτικά σύμβολα, θυμιατήρια, άνθη και καρποί προσφορά; κ.ά.).

στ) Ταφόπλακες: Μαρμάρινες πλάκες με διάκοσμο ενδεικτικό των λαϊκών αντιλήψεων για το θάνατο και τον κάτω κόσμο, οι ταφόπλακες παρουσιάζουν ξεχωριστό ενδιαφέρον, Χαρακτηριστικά τους θέματα είναι τα σύμβολα της ματαιότητας των εγκοσμίων (κόκαλα, νεκροκεφαλή) και οι σχετικές επιγραφές, συνθέσεις, άνθη σε μόνιμη προσφορά και επαγγελματικά σύμβολα-εργαλεία τού νεκρού.

ζ) Παιδικά χαράγματα: Πρόκειται για γυμνάσματα παιδιών, χαραγμένα στις μαρμαρόπλακες των δρόμων τού Πύργου. Είναι ενδεικτικά τού κοινωνικού προτύπου των παιδιών ενός ειδικευμένου κέντρου: να γίνουν καλοί μαστόροι. Παρουσιάζουν καθημερινά θέματα με πρωτογονισμό και αφοπλιστική αφέλεια.

Τα λιθόγλυπτα της Τήνου είναι όλα σχεδόν μαρμάρινα, χαμηλά η βαθιά ανάγλυφα, αλλά και εγχάρακτα, έσώγλυφα και διάτρητα, σε διάφορες αποχρώσεων, ανάλογα με το λατομείο απ’ όπου προέρχεται το υλικό. Υπάρχουν και λίγα παραδείγματα ολόγλυφων έργων, ή σπανιότητά τους όμως επιβεβαιώνει το γενικό κανόνα της νεοελληνική ς λιθογλυπτικής, πού αποφεύγει την περίοπτη πλαστική, ακολουθώντας τη βυζαντινή κληρονομιά. Το ίδιο σπάνιος είναι και ο επιχρωματισμός τους, σε αντίθεση με άλλες ελληνικές περιοχές .Άσπρο καί μαύρο, φως και σκιά, αυτή είναι ή χρωματική έκφραση τού αιγαιοπελαγίτικου χώρου.

Τρεις είναι οι θεματολογικές και τεχνοτροπικές αφετηρίες της τηνιακής (όπως και γενικότερα της νεοελληνική ς) μαρμαρογλυπτικής: Ή βυζαντινή παράδοση,

ανατολικές επιδράσεις και δυτικές επιρροές. Ή επίδραση της Ανατολής αναπτύσσεται σε δύο φάσεις Την πρώτη φορά ξεκινά από τούς αρχαίου ς ανατολικούς λαούς και, διαμέσου της αρχαιοελληνικής και της βυζαντινής τέχνης, φτάνει στις νεότερες μορφές (δράκοντες, γλάστρες με σχηματοποιημένα φυτά, δέντρο της ζωής, αθάνατο νερό, εραλδικά λιοντάρια, σφίγγες) και τη δεύτερη από την επαφή ελληνικού και μουσουλμανικού στοιχείου. Ή μουσουλμανική επίδραση έρχεται έμμεσα στην Τήνο (αφού δε σημειώθηκαν τούρκικες εγκαταστάσεις) σαν συνέπεια τής γενικότερης παρουσίας των ‘Οθωμανών και τού σημαντικού αριθμού προσφύγων από τουρκοκρατούμενες περιοχές πού εγκαταστάθηκε στο νησί. Εντοπίζεται σε ορισμένα φυτικά και διακοσμητικά θέματα και κυρίως στο λεγόμενο τουρκομπαρόκ (πιο πολύ σε βρύσες). Από την άλλη μεριά, οι δυτικές επιρροές είναι πολλές, αποτέλεσμα της μακροχρόνιας συνύπαρξης μέ τό λατινικό στοιχείο.

Αν και η παρουσία του δυτικού μπαρόκ γίνεται πολύ επίμονη, ή αφομοιωτική δύναμη τού ελληνισμού έντυσε τα ξένα δάνεια με το αιγαιοπελαγίτικο Φως.

Διαφύλαξε το μεταβυζαντινό στοιχείο, δημιουργώντας μιαν ιδιότυπη σύνθεση. Πλάι στις πιο πολύπλοκες συνθέσεις μπαρόκ αφθονούν τα παραδοσιακά θέματα:

Ό σταυρός, το θυμιατό, οι κληματίδες, το φίδι, ό δικέφαλος; αετός, το κυμάτιο,

το ημικύκλιο, ή τοξοστοιχία, τό σχοινί, τα ηλιακά σύμβολα, ή πεντάλφα, οι καβαλάρηδες, οι βρακοφόροι φρουροί, τα πουλιά, τα καράβια, τα σχηματοποιημένα θέματα, το ψάρι, το αυστηρό ανθοπλόκαμο, ή ανθρώπινη κεφαλή, κάποτε μάλιστα και μορφολογικά στοιχεία, όπως ή αυστηρότητα τής γραμμής, ή έλλειψη περιττού διακόσμου, ή περιορισμένη πτυχολογία. Εξάλλου, πηγές έμπνευση; στάθηκαν συχνά ή Καινή Διαθήκη, τα συναξάρια των αγίων, τα λειτουργικά κείμενα, το δημοτικό τραγούδι, ή λαϊκή θρησκεία και ή καθημερινή ζωή.

Κοντά 5000 χρόνια αντηχεί ή ελληνική σμίλη σ’ αυτές τις θάλασσες. ‘Από τα κυκλαδικά ειδώλια και το κλασσικό θαύμα, ως το βυζαντινό ανάγλυφο και τον Τηνιακό μαρμαρογλύπτη, ή ίδια Ελλάδα χτυπά στο σφυγμό της πέτρας και τραγουδά με καμάρι στο τραγούδι τής κοπελιάς:

Εμένα το πουλάκι μου δε σπέρνει, δε θερίζει,

μόνο το μαντρακά βαστεί και μάρμαρα σκαλίζει.

Αμπέρι μου των αμπεριώ, στολίδι των παλικαριώ.

Το άρθρο Η Τήνος και το μάρμαρο εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.

Για πολλούς αιώνες, από την αρχαιότητα και – διακοπτόμενα – μέχρι τα μέσα του 20ου αιώνα, η μεταλλευτική δραστηριότητα ήταν η πιο προσοδοφόρα δραστηριότητα στο νησί της Σίφνου.

Ο Ηρόδοτος πρώτος και έπειτα ο Παυσανίας, ο Στράβων, ο Πλίνιος και άλλοι συγγραφείς ανέφεραν το Λαύριο, τη Θάσο και τη Σίφνο ως περιβόητες για την αφθονία τους σε  μεταλλεία αργύρου. Επίσης, έχει αποδεχθεί ότι στο νησί υπήρχαν και μεταλλεία χρυσού.

Προς τα τέλη του 7ου αιώνα π.Χ. άρχισε η δεύτερη φάση συστηματικής εκμετάλλευσης των μεταλλείων της Σίφνου. Η πρώτη φάση είχε αρχίσει από τους προϊστορικούς κατοίκους του νησιού. «Οι αρχαϊκοί Σιφνιοί ξεκίνησαν την εξόρυξη μεταλλευμάτων μέσα στις ίδιες στοές που πρώτοι είχαν διανοίξει     οι προϊστορικοί κάτοικοι του νησιού. Η χρυσοφόρα μεταλλοφορία σε αρχαίες στοές εντοπίσθηκε στις ΝΑ ακτές της Σίφνου και στις τοποθεσίες Άγιος Ιωάννης, Αποκοφτό (Σπηλιά του Αράπη) και Άσπρος Πύργος μέσα σε χαλαζιακούς φακούς και μεταλλοφορία σουλφιδίων. Οι αρχαίες στοές, που ακολουθούσαν τα σημεία εμφανίσεως του χρυσού, βρίσκονται σε μία μεταλλοφόρα ζώνη η οποία απέχει δέκα περίπου χιλιόμετρα από μία άλλη, παράλληλη ζώνη εμφανίσεων μολύβδου και αργύρου στις τοποθεσίες Άγιος Σώστης, Άγιος Σιλβέστρος, Κάψαλος και Ξερό Ξύλο που και αυτές παρακολουθούνται από αρχαίες γαλαρίες. Οι επιστήμονες είναι βέβαιοι ότι και σ’ αυτά τα μεταλλεία έγινε συστηματική και εντατική εξόρυξη μεταλλευμάτων          κατά τους 6ο και 5ο αιώνες π.Χ.».

Η μέθοδος που ακολουθούσαν οι μεταλλωρύχοι της αρχαϊκής περιόδου ήταν η εξής:

Εκκένωση των προϊστορικών σημείων εκμετάλλευσης (τα οποία με ιδιαίτερη επιμέλεια έκλειναν οι προϊστορικοί συνάδελφοί τους, μην αφήνοντας ορατά σημάδια της δράσης τους). Οι προϊστορικές υποστυλώσεις ήταν πολύ στέρεες και για να μην προκαλέσουν  διαταραχές έκαναν τόση διάνοιξη όση απαιτούνταν για να περάσουν και να ανοίξουν νέες στοές ή πηγάδια και να αναζητήσουν μετάλλευμα. Έτσι, είναι εμφανή και μέχρι σήμερα κάποια προϊστορικά τοιχία υποστυλώσεων. Οι αρχαϊκοί Σιφνιοί χρησιμοποιούσαν σιδερένια μυτερά και κωνικά εργαλεία όπως σφήνες, τσουγκράνες και λυχνάρια ελαίου για να φωτίσουν τις σκοτεινές στοές.  Τα εργατικά χέρια των ντόπιων δεν επαρκούσαν για τις εργασίες στα μεταλλεία, τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Για το λόγο αυτό και παρά το γενικότερο κλίμα της αποικιοκρατίας, δεν παρατηρήθηκε έξοδος πληθυσμού από τη Σίφνο, αλλά ίσως και να ήρθαν στο νησί σκλάβοι και ειδικοί τεχνίτες από άλλα μέρη  (Μ. Ασία). Το μετάλλευμα το εξήγαγαν σε άλλα μέρη, και κυρίως στον Πόρο και την Αίγινα. Κατά τους Κλασικούς χρόνους σημειώνεται διακοπή των εργασιών στα μεταλλεία για άγνωστους μέχρι στιγμής λόγους.

Μεταλλεία αργύρου υπάρχουν σε δύο θέσεις στο νησί: ένα στη θέση «Σχισμάδες»-επί του βουνού του προφήτη Ηλία-και ένα στα βορειοανατολικά, στην περιοχή Άγιος Σώστης–αν και πολλοί ντόπιοι και επιστήμονες είναι αυτοί που υποστηρίζουν ότι σχεδόν όλες οι υπόγειες στοές μεταλλείων επικοινωνούν μεταξύ τους. Η είσοδος του μεταλλείου βρίσκεται σε ένα κάβο λίγα μόλις μέτρα μακριά από τη θάλασσα και μέσα στα όρια του αιγιαλού. Το τοπωνύμιο Άη – Σώστης προέρχεται από ένα εκκλησάκι που είναι χτισμένο, να σημειώσουμε ότι το εκκλησάκι πρώτα ήτανε κτισμένο σε άλλη θέση από αυτή που έχει σήμερα. Όμως, τη δεκαετία του ’60, το έδαφος υποχώρησε, διότι από κάτω περνούσαν στοές, και το εκκλησάκι γκρεμίστηκε. Σε λίγα χρόνια ανεγέρθηκε νέο εκκλησάκι λίγα μέτρα παραπέρα, σε θέση που θεωρείται ασφαλέστερη. Εξακολουθούν όμως οι στοές να κρύβουν κινδύνους, αναφέρουμε μόνο ότι πριν δέκα περίπου χρόνια και κατά τη διάρκεια του πανηγυριού στον Άη Σώστη ένας άντρας έπεσε σε ένα πηγάδι που χρησίμευε για τον εξαερισμό των μεταλλείων, τραυματίστηκε πολύ σοβαρά, σε βαθμό που η σωτηρία του να θεωρείται ότι οφείλεται σε κάποια θαυματουργική επίδραση. Άλλη ονομασία που χρησιμοποιούσαν παλαιότερα οι ντόπιοι για την περιοχή είναι  «καταφύγια»,  διότι η δαιδαλώδης διαμόρφωση των στοών παρείχε ασφαλές καταφύγιο στους κατοίκους σε σχέση  με τις επιδρομές των κατά καιρούς εχθρών. Θεωρείται ότι μεγάλο τμήμα του μεταλλείου έχει βυθιστεί στη θάλασσα. Μάλιστα, υπάρχουν ιστορίες που οι γεροντότεροι στη Σίφνο γνωρίζουν και οι οποίες αναφέρουν ότι σε παλαιότερη φάση λειτουργίας των μεταλλείων του Αγίου Σώστη (δεν γνωρίζουν όμως σε ποια περίοδο) είχε κτιστεί χωριό στην   περιοχή με σπίτια για τη στέγαση των εργατών. Οι μαρτυρίες αυτές επαληθεύτηκαν εν μέρει στις αρχές του αιώνα όταν Καλύμνιοι σφουγγαράδες έρχονταν στη Σίφνο με τα καΐκια τους και διέδιδαν ότι όταν βουτούσαν συναντούσαν στο βυθό σπίτια καταποντισμένα, που ίσως επιβεβαιώνουν τη θεωρία ότι η περιοχή των μεταλλείων βυθίστηκε. Στο τέλος του 19ου αιώνα και μέχρι τα μέσα του 20ου αναθερμάνθηκε η μεταλλευτική δραστηριότητα στη Σίφνο, εξαιτίας του ενδιαφέροντος που έδειξαν ξένες εταιρείες (Γαλλική, Ιταλική), που όμως δεν σημείωσε σημαντικά κέρδη. Η δραστηριότητα αυτή αφορούσε κυρίως τα μεταλλεία που βρίσκονται κοντά στις Καμάρες και φτάνουν ως την κορυφή του Αγίου Συμεών  (φαίνονται στη θέση Βορεινή, όπου σήμερα τα ανοίγματα των στοών χρησιμεύουν ως χωματερές).

Σήμερα, τα μεταλλεία στη θέση Άγιος Σώστης αποτελούν νομοθετημένο μνημείο, που όμως παραμένει τέτοιο μόνο τυπικά δεδομένου ότι δεν υπάρχει και δεν προβλέπεται αξιοποίησή του. Εμείς επισκεφθήκαμε το εκκλησάκι και τα μεταλλεία διανύοντας επί μία ώρα ένα μονοπάτι που ξεκινάει από το δρόμο Αρτεμώνα – Χερρονήσου. Στη διαδρομή σχετικά εύκολα αντιλαμβάνεται κανείς ότι στην περιοχή  υπήρχαν μεταλλεία διότι σώζονται ακόμα τμήματα μικρών πύργων που   συνέδεαν με συρματόσχοινα τις κορυφές του νησιού και με τον τρόπο αυτό μεταφέρονταν με βαγονέτα το μετάλλευμα από τη θέση εξόρυξης στο λιμάνι φόρτωσης (συνήθως το λιμάνι ήταν οι

Καμάρες, στο νότιο τμήμα του οποίου υπάρχει ένας άλλος ψηλός πύργος, δίπλα στις εγκαταστάσεις του βιολογικού καθαρισμού όπου έφτανε το μετάλλευμα από τα μεταλλεία στα νότια, δηλαδή από το βουνό του Προφήτη Ηλία). Επίσης, τέτοιες εγκαταστάσεις υπάρχουν και στο Φάρο.

Ακόμη, από το σημείο που στο οπτικό πεδίου κάποιου θα συμπεριλαμβάνεται ο Άη-Σώστης  (τόσο το καινούριο εκκλησάκι όσο και το μισογκρεμισμένο) παρατηρούνται τριγύρω υπολείμματα της εξόρυξης, σε μορφή ποικιλομέγεθων τεμαχίων, που ξεχωρίζουν από τα σχιστολιθικά πετρώματα εξαιτίας του φαιοκόκκινου χρώματός τους. Επίσης, παρατηρήσαμε την ύπαρξη απομειναριών κτισμάτων κατασκευασμένων από ξερολιθιά και κτισμένα ακριβώς στο όριο στεριάς – θάλασσας και τριγύρω αφημένα, ή καλύτερα κομμένα, τεμάχια σκουριασμένου συρματόσχοινου. Προφανώς όλα τα  παραπάνω χρησίμευαν στην φόρτωση μεταλλεύματος στη μορφή που αυτό έβγαινε από τα έγκατα της γης (πιστεύεται ότι η επεξεργασία γινόταν σε άλλον τόπο).

Τέλος, καταφέραμε να εισέλθουμε σε μερικές από τις στοές των μεταλλείων και συγκεκριμένα σε αυτές  που βρίσκονται κάτω από το παλιό ξωκλήσι. Παρατηρήσαμε ότι η κύρια στοά είχε ύψος περίπου δύο μέτρα και πλάτος άνω των τεσσάρων μέτρων, και ταυτόχρονα καταγράψαμε  το πολύ μικρό μέγεθος των στοών που μόνο επιμήκεις σωλήνες θύμιζαν – «ίσα να περνά ένας άνθρωπος». Ακόμη, εντύπωση προκαλούν τα αμυδρά σημάδια από τα εργαλεία στα τοιχώματα, τον τρόπο που δημιουργούσαν το δαιδαλώδες δίκτυο των στοών ακολουθώντας τις φλέβες του μεταλλεύματος και «δημιουργώντας» θα λέγαμε, φυσικές κολώνες στήριξης που η διάμετρός τους είναι μικρή και μειούμενη προς τη βάση τους, καθώς και τα σημεία που είχαν σκαφτεί «φωταγωγοί» και «αγωγοί αερισμού» ακόμα και όταν βρίσκονται πολλά μέτρα κάτω από την επιφάνεια του εδάφους.

Επιπλέον, σε ένα κοίλωμα μιας στοάς βρήκαμε μια μικρή ορθογώνια λακκούβα με νερό. Δεν μπορέσαμε να εξακριβώσουμε αν το νερό είναι γλυκό ή αλμυρό διότι από τη μία δίπλα στη λακκούβα βρισκόταν τα οστά ενός ζώου – αρνί ή κατσίκι – αλλά από την άλλη υπολογίζουμε ότι το     βάθος στο οποίο είχαμε φτάσει ήταν στη στάθμη της θάλασσας. Η ύπαρξη των οστών δεν         αποτελεί αξιοπερίεργο φαινόμενο καθώς μέχρι το σημείο εκείνο το δάπεδο των στοών ήταν καλυμμένο από υπολείμματα αμνοεριφίων προφανώς η είσοδος των μεταλλείων χρησιμεύει ως πρόχειρο κατάλυμα των κοπαδιών όταν οι καιρικές συνθήκες είναι δυσμενείς. Αυτή φαίνεται να είναι και η  μοναδική χρήση των στοών στη σύγχρονη εποχή, ενώ εκτός από τις ημέρες εορτασμού του Αγίου Σώστη (6 και 7 Σεπτεμβρίου) και την ημέρα της Αναλήψεως, οπότε και γίνεται αγιασμός σε μαρμάρινη γούρνα, οι μοναδικοί επισκέπτες είναι οι λιγοστοί προσκυνητές (εκ των οποίων οι περισσότεροι φθάνουν διά θαλάσσης) και οι βοσκοί της περιοχής.

(Από την μεταπτυχιακή εργασία της καθηγήτριας Οικιακής Οικονομίας στο Γυμνάσιο Σίφνου κ. Ασημίνας Θεοδώρου  με τίτλο «χρήσεις γης και ήπιες μορφές ανάπτυξης για τη νήσο Σίφνο»)

H εκμετάλλευση ευγενών μετάλλων  στη Σίφνο αναφέρεται από τον Ηρόδοτο και τον Παυσανία. Η Σίφνος διατηρούσε ένα από τα μεγαλοπρεπέστερα θησαυροφυλάκια στους Δελφούς κατά την αρχαιότητα. Μεταλλεία μολύβδου και αργύρου βρίσκονται στο κεντρικό τμήμα του νησιού και χρυσού στο νοτιοανατολικό τμήμα της Σίφνου. Με εξαίρεση τα μεταλλεία του Αη-Σώστη, τμήμα των οποίων έχει βυθιστεί, όλα τα υπόλοιπα βρίσκονται σε υψόμετρο 200-700 μέτρων. Η εξόρυξη ήταν προσανατολισμένη κυρίως στα σώματα  γιαρουσίτη  που ήταν πλούσιος σε μόλυβδο και άργυρο. Ο χρυσός βρίσκεται σε χαλαζιακές φλέβες και σιδηρομετάλλευμα. Η εκμετάλλευση μολύβδου αργύρου άρχισε την πρώιμη εποχή του ορειχάλκου (3η χιλιετία π.Χ) και συνεχίστηκε την αρχαϊκή και κλασσική περίοδο (6ος και 5ος αιώνας π.Χ.)

(Από την εργασία του κ. Μιχαήλ Βαβελίδη ,καθηγητή στο Τμήμα Γεωλογίας του Α.Π.Θ., με τίτλο «Η εκμετάλλευση χρυσού, αργύρου και μολύβδου στην Ελλάδα κατά την αρχαιότητα»)

Το άρθρο Μεταλλευτική Δραστηριότητα στη Σίφνο εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.

Στη διάρκεια της ζωής του φυλακίστηκε και εκτοπίστηκε 109 φορές

Γεννήθηκε στη νήσο Σέριφο όπου και καθοδήγησε την μεγάλη απεργία των μεταλλωρύχων του 1916. Συμμετείχε στην ίδρυση της Γενικής Συνομοσπονδίας Ελλήνων Εργατών (ΓΣΕΕ), και εκλέχτηκε μέλος της εποπτικής της  Επιτροπής. Εξέδωσε την 15νθήμερη εφημερίδα «Νέα Ζωή» και ίδρυσε το Ανεξάρτητο Εργατικό Κόμμα. Το 1926 κατόπιν ενεργειών του Κομμουνιστικού Κόμματος  Ελλάδας διεγράφη από τη ΓΣΕΕ, γιατί υποστήριζε την αυτονομία του Συνδικαλιστικού Κινήματος και αντιτάχθηκε στη συμμετοχή της ΓΣΕΕ στη Διεθνή.

Το 1943, δολοφονείται άγρια (αποκεφαλισμός) από την ΟΠΛΑ.

**********

Η γενναιότητα της πίστης στον άνθρωπο

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΠΕΡΑΣ Η απεργία της Σερίφου.

Ήτοι αφήγησις των αιματηρών σκηνών της 21ης Αυγούστου 1916 εις τα μεταλλωρυχεία του Μεγάλου Λειβαδίου της Σερίφου.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ-ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ ΚΟΤΤΗΣ – ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΚΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ «ΒΙΒΛΙΟΠΕΛΑΓΟΣ, ΣΕΛ. 80 + ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΥΛΙΚΟ

Όσοι από εμάς καταφέρνουν ν’ αποκτήσουν εκείνη την ομολογουμένως ακαθόριστη αίσθηση που εντελώς πρόχειρα ονομάζουμε ρεαλισμό, αποδέχονται τον ερασιτεχνισμό κάθε θεωρίας για τη διευθέτηση του κοινωνικού ζητήματος σαν κάτι το εντελώς φυσιολογικό. Στέκονται με σκεπτικισμό απέναντι στις λογικές προτάσεις και στις ρητορικές προβλέψεις. Πηγαίνουν ψάχνοντας και φαίνεται να αισθάνονται αρκετά άνετα με την ιδέα πως και εκατό φορές να ζούσαμε, πάλι ψάχνοντας θα πηγαίναμε. Ίσως μάλιστα να τους γοητεύει το γεγονός πως δυστυχώς «φεύγουμε» πάνω που αρχίζουμε να μπαίνουμε στο νόημα.

Σύμφωνα με μια πολύ λογική συνέπεια του τρόπου με τον οποίο σκεπτόμαστε, η συμβίωση των ανθρώπων θα μπορούσε να θεμελιωθεί σε αρχές νομικής, οικονομικής και πολιτιστικής δικαιοσύνης. Αλλά, σύμφωνα με την πιο κοινή εμπειρία, γνωρίζουμε πως αμέσως μόλις επιχειρήσουμε να ενεργοποιηθούμε προς αυτή την κατεύθυνση, διαπιστώνουμε πως διαθέτουμε πολύ λίγες ενδείξεις περί της δυνατότητάς της. Η Ιστορία δεν περιέχει κανένα μηχανισμό που να οδηγεί αναγκαστικά σε ορισμένη μορφή κοινωνικής συμβίωσης, όπως ένας μάλλον αφελής Μαρξισμός ισχυρίστηκε. Απομένει εκείνο το πολύ έξυπνο, αλλά εντελώς νεοκαντιανό «πρόταγμα». Είναι αλήθεια πως αν η ιδέα μιας καλύτερης κοινωνίας επιμένει να κυκλοφορεί ανάμεσα στους ανθρώπους, μπορούμε να ελπίζουμε πως θα διαθέτει και κάποια δύναμη αλλαγής. Αλλά τα «προτάγματα», όπως και οι ηθικές προσταγές, αντλούν τη δύναμή τους από την αξιοπιστία των υποκειμένων. Αν σήμερα οι ηγέτες των προοδευτικών δυνάμεων μοιάζουν με νωθρούς και πονηρούς διαχειριστές πολυκατοικιών, τα «προτάγματα» μοιραία καταντούν παραξενιές ορισμένων περίεργων και κοινωνικά δυσπροσάρμοστων υποκειμένων. Αντίθετα, ο Κωνσταντίνος Σπέρας ανήκε σε εκείνο το είδος ανθρώπων, στα χέρια των οποίων οι ιδέες αποκτούν μια φυσική στιλπνότητα, ελαστικότητα και αποτελεσματικότητα. Μπορούμε να πούμε πως αν διαθέταμε σήμερα μερικούς τέτοιους ανθρώπους, θα καταφέρναμε οπωσδήποτε να πιστέψουμε στη δύναμη της κοινωνικής παρέμβασης και να προστατεύσουμε αποτελεσματικότερα τη ζωή μας.

Ο Κωνσταντίνος Σπέρας, που γεννήθηκε το 1893 στη Σέριφο και αποκεφαλίστηκε το 1943 από την εγκληματική οργάνωση ΟΠΛΑ, υπήρξε πρωτεργάτης του ελληνικού συνδικαλισμού. Ιδρυτικό μέλος του Εργατικού Κέντρου Αθηνών, της ΓΣΕΕ και του ΣΕΚΕ, μέλος του Σοσιαλιστικού Κέντρου Αθηνών, του Μορφωτικού Εργατικού Ομίλου Σύρου και του Ανεξάρτητου Εργατικού Κόμματος, πέρασε πολλά χρόνια στις φυλακές για τη συνδικαλιστική δράση του. Οι ανεξάρτητες ιδέες του και κυρίως η επιμονή του να διαχωρίζει το συνδικαλισμό από την κομματική πρακτική τον έφεραν σε σύγκρουση με το ΚΚΕ, το οποίο τελικά τον δολοφόνησε στο πλαίσιο των ετοιμασιών για τον Εμφύλιο.

Η αφήγηση της απεργίας του 1916 στη Σέριφο δεν είναι ένα απλό ιστορικό ντοκουμέντο. Είναι κείμενο αγωνιστικού ήθους και αγάπης για τον άνθρωπο. Από τις πρώτες σελίδες της γίνεται φανερή η κοινωνική νοοτροπία του αφηγητή. Είχε πάει στη Σέριφο για να οργανώσει το σωματείο των μεταλλωρύχων που εκμεταλλευόταν κάποιος αλλοδαπός τυχοδιώκτης επιχειρηματίας. Οι ντόπιοι μεταλλωρύχοι στερούνταν και τα στοιχειώδη εργατικά δικαιώματά τους. Σκοπός του Σπέρα ήταν η οργάνωση της διεκδικητικής δύναμής τους και περιορίστηκε στην επίτευξή του σκοπού αυτού. Δεν αντιμετώπισε τους δυστυχισμένους Σεριφιώτες σαν πολιτικά αξιοποιήσιμη μάζα. Για τον πρωτεργάτη συνδικαλιστή στόχος κάθε πρακτικής διεκδίκησης είναι η βελτίωση της ζωής των διεκδικητών. Τίποτε άλλο. Φυσικά, ο αναγνώστης μπορεί να καταλάβει πόσο ενοχλητικός θα απέβαινε αργότερα στο ΚΚΕ, το οποίο αντιμετώπιζε τους συνδικαλιστικούς φορείς σαν «μετωπικές οργανώσεις», βάζοντας σε δεύτερη και τρίτη μοίρα τη ζωή και την αξιοπρέπεια των εργαζομένων. Η προσπάθεια του Σπέρα να εκπαιδεύσει τους Σεριφιώτες στη δημοκρατική και αποτελεσματική διεκδίκηση των δικαιωμάτων τους υπήρξε επιτυχής, παρ’ όλο που ο ίδιος δεν έκρυψε ποτέ τις αναρχικές ιδέες του. Όμως για έναν άνθρωπο με σπάνια εντιμότητα, όπως αυτός, προείχε η βελτίωση της ζωής των ανθρώπων. Βέβαια, τόσο η εργοδοσία όσο και η κυβέρνηση αντέδρασαν με βία. Έστειλαν χωροφύλακες οπλισμένους και η απεργία μεταβλήθηκε σε πόλεμο. Ωστόσο, ο Σπέρας δεν αντιμετώπισε τα γεγονότα εξακοντίζοντας ρητορικά σχήματα περί εξουσίας και εκμετάλλευσης. Στο κείμενό του φαίνεται να αξιολογεί κάθε πρωταγωνιστή με ακριβοδίκαιο τρόπο. Αυτό σημαίνει πως σαν επαναστάτης έβαζε πάνω απ’ όλα τους ανθρώπους και πως τους αντιλαμβανόταν σαν αυτόνομες προσωπικότητες. Φτάνοντας στη Σέριφο, κατάλαβε αμέσως το ρόλο που έπαιζε καθένας. Κατάλαβε πως ο επικεφαλής των χωροφυλάκων δεν ήταν ένα «όργανο της στυγερής εξουσίας», αλλά ένας ποταπός άνθρωπος που προσπαθούσε να ασκήσει εξουσία με τα πέντε κολλυβογράμματα που ήξερε και το στενό μυαλό του. «Ο Χρυσάνθου ούτος», γράφει, «άνθρωπος νευρασθενικός, βίαιος, όπως οι περισσότεροι του επαγγέλματός του, καυχησιολόγος, από την στιγμήν που επάτησε τον πόδα του επί της νήσου, εξεδήλωσε μεγαλοφώνως τα αιμοχαρή ένστικτά του, ηρώτα δε μεγαλοφώνως τους χωροφύλακας, εάν εγνώριζαν πυρά ομαδόν…». Κατάλαβε πως τα στελέχη της εργοδοσίας είχαν πεισθεί πως περισώζουν το εισόδημά τους υπερασπίζοντας τα αφεντικά και πως οι χωροφύλακες ήταν από την αρχή στριμωγμένοι ανάμεσα στο φόβο του επικεφαλής τους και στο φόβο των εργατών. Κατάλαβε και μοίρασε τις ευθύνες δίκαια, χωρίς υπερβολές, σταματώντας, δυστυχώς όχι νωρίς, την αιματοχυσία. «Είναι αδύνατον να περιγράψω επακριβώς το τραγικόν εκείνο θέαμα…», αφηγείται. «Αι άγριαι φυσιογνωμίαι των εργατών εγένοντο ακόμη αγριότεραι με τα αίματα και την ώχραν του μεταλλείου. Εστάθην εις την άκραν της πλατείας έμπροσθεν του μεγάρου και ήρχισα να φωνάζω: “Παιδιά για όνομα του Θεού παύσατε πλέον τους σκοτωμούς”. Αλλά ποιος ημπορούσε να με ακούσει; Πολλάκις επανέλαβα την κραυγήν αυτήν αλλά ματαίως… Εις εκ των απεργών ύψωσε το όπλον του διά να με κτυπήσει… Αλλος ψυχραιμότερος τον εκράτησε…». Και κάπου αλλού σημειώνει: «Υπάρχουν στιγμαί κατά τας οποίας ο άνθρωπος εις βρασμόν ψυχικής ορμής ευρισκόμενος, κατ’ επιστημονικήν παρατήρησην, υπερβαίνει και τας τίγρεις εις την θηριωδίαν. Ο άνθρωπος αυτός είναι ανεύθυνος διά τας πράξεις του…». Το πόσο προσηλωμένος στην ιδέα του ανθρώπου ήταν φαίνεται από το γεγονός πως, στην προσπάθειά του να υπερασπίσει τη ζωή όλων, ύψωσε τη γαλλική σημαία στο νησί.

Το μικρό κείμενο του Κωνσταντίνου Σπέρα ξεχειλίζει από αγάπη για την ελευθερία και τον άνθρωπο, αποτελώντας ντοκουμέντο μιας αγωνιστικής παράδοσης που από πολύ καιρό βρίσκεται θαμμένη στο σκοτάδι καθεστωτικών πολιτικών και επαγγελματικών στελεχών.

Η αλήθεια είναι πως ακόμη και μέσα σε μια κατάσταση σαν τη σημερινή η δύναμη κάποιων κειμένων μπορεί να αστράφτει στην κυριολεξία. Ας προσέξει ο αναγνώστης: «Εις σε κύριε Γραμματικέ», γράφει ο Σπέρας σε επιστολή του από τις φυλακές της Σύρου, «διαβλέπω τον πραγματικόν και ειλικρινήν φίλον διότι δεν εδιστάσατε και τας πολιτικάς πεποιθήσεις σας να θυσιάσετε χάριν των συμπολιτών σας». Μόνο στον περίφημο Επιτάφιο του Περικλή θα μπορούσε να ανήκει μια τέτοια νοοτροπία και μια τέτοια λιτότητα έκφρασης!

Του Γιώργου Μπλάνα

ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ – 12/04/2002

**********

Στη διεύθυνση http://www.scribd.com/doc/45643770/speras μπορείτε να διαβάσετε ένα απόσπασμα από το βιβλίο «Η απεργία της Σερίφου» του Κωνσταντίνου Σπέρα, όπου περιγράφονται τα αιματηρά γεγονότα της 21^ης Αυγούστου 1916.

Το άρθρο Κωνσταντίνος Σπέρας: Η απεργία της Σερίφου. Ήτοι αφήγησις των αιματηρών σκηνών της 21ης Αυγούστου 1916 εις τα μεταλλωρυχεία του Μεγάλου Λειβαδίου της Σερίφου. εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.

Το νησί άκμασε στα τέλη του 19ου – αρχές του 20ου αιώνα, όταν εγκαταστάθηκαν μεταλλευτικές εταιρίες που εκμεταλλεύονταν το πλούσιο υπέδαφός του. Αργότερα όμως τα μεταλλεία εγκαταλείφθηκαν, επειδή η εξόρυξη κρίθηκε ασύμφορη, και αρκετοί οικισμοί ερημώθηκαν.

Από την αρχαιότητα είναι γνωστή σαν άγονο νησί. Η ψηλότερη κορυφή είναι ο Τούρλος και έχει 585 μ. υψόμετρο. Το υπέδαφός της έχει κοιτάσματα αιματίτη (Fe2O3) και μαγνητίτη (Fe3O4) που σχηματίσθηκαν από μεταμόρφωση επαφής στα όρια μίας γρανιτικής διείσδυσης και είναι κοιτάσματα τύπου skarn πλούσια σε διάφορα ορυκτά.

Μεταλλεία σιδήρου και χαλκού υπήρχαν από την αρχαιότητα και οι μεταλλουργικές δραστηριότητες ανάγονται στους Πρωτοκυκλαδικούς χρόνους (3η π.Χ. χιλιετία).

Από τα τέλη του 19ου αιώνα ξεκίνησε η συστηματική εξόρυξη μετάλλων από εταιρίες στις οποίες είχε παραχωρηθεί το αποκλειστικό δικαίωμα από το κράτος. Πρώτη ήταν η «Ελληνική Μεταλλευτική Εταιρεία» το 1870, η οποία εξήγε ακατέργαστο σιδηρομετάλλευμα σε ευρωπαϊκές χώρες. Το 1880 την εκμετάλλευση των σιδηρομεταλλευμάτων του νησιού ανέλαβε η εταιρεία «Σέριφος–Σπηλιαζέζα» που ίδρυσαν πλούσιοι Έλληνες Κωνσταντινουπολίτες με την βοήθεια της Οθωμανικής Τράπεζας (βρετανικών, γαλλικών και οθωμανικών συμφερόντων). Η εταιρεία εκχώρησε την εκμετάλλευση των σιδηρομεταλλευμάτων εργολαβικά στον γερμανό Αιμίλιο Γρώμαν ή Γκρώμαν (Emile Grohmann). Στο Μεγάλο Λιβάδι σώζεται νεοκλασικό κτήριο που ήταν η έδρα της μεταλλευτικής εταιρίας. Το 1882 και 1884 η εταιρεία διήλθε οικονομική κρίση και ξέσπασαν οι πρώτες εργατικές αναταραχές. Το 1885 άρχισε η συστηματική εκμετάλλευση των σιδηρομεταλλευμάτων με ανοδικό ρυθμό παραγωγής έως το 1910 περίπου. Η λειτουργία των μεταλλείων έφερε άνθηση στο νησί και ο πληθυσμός διπλασιάστηκε κατά την περίοδο 1880–1910 εξαιτίας της εισροής εργατών (μεταλλωρύχων) από άλλα κυκλαδίτικα νησιά. Το 1915 περίπου ξέσπασε κρίση στις τιμές των μετάλλων και η παραγωγή των μεταλλείων κατέρρευσε.

Οι συνθήκες εργασίας στα μεταλλεία ήταν όμως κακές και τα εργατικά ατυχήματα πολύ συχνά. Τον Αύγουστο του 1916 κήρυξαν απεργία οι μεταλλωρύχοι στο Μεγάλο Λιβάδι ζητώντας καλύτερες συνθήκες εργασίας και μεγαλύτερους μισθούς. Οργανωτής της απεργίας ήταν ο αναρχοσυνδικαλιστής Κωνσταντίνος Σπέρας, ο οποίος είχε οργανώσει και άλλες απεργίες σε άλλα μέρη της Ελλάδας. Επειδή η εργοδότρια εταιρία ήταν αδιάλλακτη, οι μεταλλωρύχοι κατέλαβαν το λιμάνι και δεν επέτρεπαν στα πλοία επί 20 ημέρες να φορτώσουν μετάλλευμα. Στις 21 Αυγούστου 1916 επενέβη η χωροφυλακή και με διαταγή του επικεφαλής της άνοιξε πυρ κατά των απεργών που εμπόδιζαν τη φόρτωση με αποτέλεσμα να σκοτωθούν τέσσερις από αυτούς. Απαντώντας οι μεταλλωρύχοι επιτέθηκαν με πέτρες και ξύλα στους χωροφύλακες σκοτώνοντας τέσσερις (μεταξύ αυτών και τον επικεφαλής) και τραυματίζοντας περισσότερους. Οι απεργοί στη συνέχεια κατέλαβαν τα μεταλλεία και ύψωσαν γαλλική σημαία ζητώντας την προστασία της Γαλλίας. Η πράξη αυτή στη συνέχεια επικρίθηκε από το ΚΚΕ (που δεν είχε ιδρυθεί ακόμη τότε) ως απόδειξη ότι ο Σπέρας εξυπηρετούσε «αλλότρια» συμφέροντα. Σήμερα στο Μεγάλο Λιβάδι υπάρχει μνημείο προς τιμήν των νεκρών απεργών. Το 1925 τέθηκε σε εφαρμογή και στα μεταλλεία το οκτάωρο που είχε ήδη νομοθετηθεί το 1920.

Τα μεταλλεία φυτοζωούν μέχρι το 1934, οπότε, λόγω της ανάκαμψης στις παγκόσμιες αγορές, αρχίζει και πάλι η εντατική εκμετάλλευση με διευθυντή τον γιο του Γρώμαν, Γεώργιο. Κύριος προορισμός των μεταλλευμάτων ήταν η Γερμανία. Τα μεταλλεία παραμένουν ενεργά κατά την διάρκεια της Κατοχής. Με το τέλος της Κατοχής, ο Γεώργιος Γρώμαν εγκαταλείπει την Ελλάδα ως δωσίλογος. Τα μεταλλεία κλείνουν οριστικά το καλοκαίρι του 1963 ως συνέπεια της εξάντλησης των αποθεμάτων, του υψηλού κόστους της σχετικά μικρής κλίμακας εκμετάλλευσης, και κυρίως ως συνέπεια της κατάρρευσης των τιμών των σιδηρομεταλλευμάτων παγκοσμίως.

Το άρθρο Σέριφος εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.

Τα τοπία της εξόρυξης και η τουριστική ανάπτυξη

Η Σαντορίνη, η αρχαία Καλλίστη, είναι νησί ηφαιστειογενές, ιδιόμορφο γεωμορφολογικά. Η δραστηριότητα των ηφαιστείων στην περιοχή ξεκίνησε πριν από 1,5 εκατομμύρια χρόνια και συνένωσε τα υπολείμματα από την καταβύθιση της αρχαίας Αιγηίδας. Κάθε έκρηξη του ηφαιστείου πρόσθετε γη ή κατέστρεφε το νησί με μια εναλλασσόμενη διαδικασία. Η έκρηξη, η οποία έγινε το 1600 π.Χ., στην Ύστερη Εποχή του Χαλκού, όταν το νησί ήταν σε μεγάλη οικονομική και πολιτιστική ακμή, ονομάστηκε «μινωική έκρηξη» και προκάλεσε την κατακρήμνιση του θόλου του ηφαιστείου, δημιουργώντας τη χοάνη της σημερινής Καλντέρας. Κατέστρεψε το σπουδαίο πολιτισμό του νησιού, θάβοντάς τον κάτω από εκατομμύρια τόνους λάβας και στάχτης, και ίσως και το μινωικό πολιτισμό.

Η Καλντέρα περιβάλλεται από τα νησιά Θήρα, Θηρασία και Ασπρονήσι, κλείνοντας τον ιδεατό κύκλο της αρχαίας Στρογγύλης. Στο κέντρο της βρίσκεται το ηφαίστειο, δύο μικρά νησιά, η Παλαιά Καμμένη, ηλικίας 2.000 ετών, και η Νέα Καμμένη, η οποία δημιουργήθηκε πριν από 425 χρόνια και θεωρείται η νεότερη γη της Ευρώπης. Το κοίλο μέρος του νησιού προς την Καλντέρα είναι κατακόρυφες γεωλογικές τομές ύψους 150-350 μ., όπου διακρίνονται τα αλλεπάλληλα στρώματα των εκρήξεων, μια ζωντανή γεωλογική μαρτυρία 20-30 εκατομμυρίων ετών. Οι διάφορες λάβες, κόκκινες και μαύρες, εναλλάσσονται με επιστέγασμα την πουζολανική τέφρα, την άσπρη «θηραϊκή γη», την «ηφαιστειακή σποδό», την «άσπα», όπως τη λένε οι ντόπιοι. Είναι η τέφρα της μινωικής έκρηξης, μεγάλου πάχους, 40-70 μ., στην οποία είναι σκαμμένοι ή χτισμένοι οι οικισμοί της Σαντορίνης.

Η μινωική τέφρα σκεπάζει όλο το νησί εκτός από το λόφο του Προφήτη Ηλία

και ορισμένα σημεία μεταξύ Φηρών-Οίας. Προς την πλευρά της Καλντέρας το

πάχος του στρώματος είναι μεγάλο και το υλικό είναι «καθαρό» χωρίς προσμείξεις. Εδώ λοιπόν ανοίγονται τα ορυχεία θηραϊκής γης γιατί εξασφαλίζεται εύκολη φόρτωση του υλικού στα πλοία. Η θηραϊκή γη είναι ένα σπουδαίο οικοδομικό υλικό. Περιέχει οξείδια του πυριτίου σε σύμπλοκα άλατα μετάλλων και όταν αναμειχθεί με ασβέστη δίνει ένα ισχυρό κονίαμα, το οποίο σκληραίνει σε δυσμενείς συνθήκες υγρασίας ακόμη και κάτω από το νερό. Δεν κατατρώγεται από τη θάλασσα και με τα χρόνια σκληραίνει ακόμα περισσότερο. Όταν σκάβεται, συνήθως σε σχήμα θόλου, έχει εξαιρετική αντοχή, δεν χάνει τη γεωμετρία του σκάμματος, δίνοντας έτσι μια κατοικία, φθηνή και οικολογική, ζεστή το χειμώνα και δροσερή το καλοκαίρι. Με αυτό τον τρόπο δημιουργούνται «υπόσκαφα» σπίτια, χαρακτηριστικό στοιχείο της μοναδικής αρχιτεκτονικής της Σαντορίνης.

Το υλικό της θηραϊκής γης, το οποίο βγαίνει με την εκσκαφή, χρησιμοποιείται

για το κτίσιμο των εξώσκαφων τμημάτων του κτιρίου. Η στέγαση γίνεται με θόλους ή σταυροθόλια με ένα είδος χυτής καλουπωτής λιθοδομής. Αποτέλεσμα είναι μια αρχιτεκτονική υψηλής αισθητικής και σπάνιας πλαστικότητας. Η θηραϊκή γη χρησιμοποιείται, επίσης, στα κονιάματα για το σοβάτισμα, καθώς και στην κατασκευή των θηραϊκών δαπέδων. Με αυτό τον τρόπο το κύριο υλικό της κατασκευής ήταν εξασφαλισμένο επί τόπου και χρειαζόταν η προμήθεια μόνο ασβέστη και νερού για την κατασκευή του κτιρίου.

Μέσα στο στρώμα αυτό της θηραϊκής γης βρίσκεται και η κίσσηρη, η ελαφρόπετρα, εξαερωμένη λάβα πορώδης, κακός αγωγός της θερμότητας και του ήχου. Η σπουδαιότητα της θηραϊκής γης ως οικοδομικού υλικού σε μεγάλα έργα, λιμενικά και άλλα (διώρυγα του Σουέζ, λιμάνι της Αλεξάνδρειας και της Κωστάντζας), και η μεγάλη ζήτηση δημιούργησαν τα ορυχεία θηραϊκής γης στην Οία, στα Φηρά, στο Ακρωτήρι και στη Θηρασιά.

Στην αρχή η εξόρυξη γινόταν με πρωτόγονα μέσα σε στοές. Σιγά-σιγά η χρήση των μηχανημάτων και η τεχνολογική εξέλιξη έκανε τους ρυθμούς εξόρυξης ταχύτατους. Το νησί κοβόταν σε κομμάτια, φορτωνόταν στα πλοία και εξαγόταν. Η γειτνίαση των ορυχείων με τους οικισμούς, η ανοιχτή κατρακύλιση του υλικού για τη φόρτωση στα πλοία, δημιουργούσαν συνθήκες διαβίωσης επικίνδυνες και δυσμενείς στις γύρω περιοχές, οι οποίες πνίγονταν κυριολεκτικά στη σκόνη των ορυχείων. Οι πληγές αυτές δείχνουν ακόμα και σήμερα το μέγεθος της καταστροφής που προκάλεσε στο νησί, κυρίως τα τελευταία χρόνια, η αλόγιστη λειτουργία των ορυχείων της θηραϊκής γης.

Τα ορυχεία της Οίας

Στην Οία τα ορυχεία βρίσκονται στο βορειοανατολικό μέρος του οικισμού. Ιδρύθηκαν από τον Ματθαίο Μαυρομμάτη το 1928 και η σκάλα φόρτωσης ήταν στον όρμο του Αμμουδιού. Το 1932 απασχολούσαν 25-30 εργάτες ημερησίως, φορτώνοντας 500-600 τόνους την ημέρα. Σιγά-σιγά οι κληρονόμοι επεξέτειναν τη λειτουργία των ορυχείων. Ο πέτρινος φάρος, ο ανεμόμυλος και περίπου 15 σπίτια στη γειτονιά «Γαρμπινοί Μύλοι» γκρεμίστηκαν και το φυσικό έδαφος κατέβηκε περίπου 40 μ. σε σχεδόν κατακόρυφη τομή. Η διαβίωση στην περιοχή αυτή και στο Αμμούδι ήταν αδύνατη. Κατά τη διάρκεια των χρόνων 1967-1970 έγιναν προσπάθειες να κλείσει το ορυχείο με δικαστικές διαδικασίες, τις οποίες προκάλεσε τότε ο Δημήτριος Λ. Νομικός. Τελικά, το ορυχείο σταμάτησε τη λειτουργία του το 1974 και μεταφέρθηκε στα ορυχεία του Ακρωτηριού. Η σκάλα φόρτωσης υπήρχε μέχρι και το 1985. Στη θέση της δημιουργήθηκε αργότερα ο μώλος του Αμμουδιού,

Τα μπετονένια σιλό στο Αμμούδι υπάρχουν ακόμα. Τόνοι θηραϊκής γης είχαν

θάψει κυριολεκτικά τα σπίτια γύρω από τα σιλό. Το 1976, ως αρχιτέκτων του Ελληνικού Οργανισμού Τουρισμού, μελέτησα την ανάδειξη παραδοσιακών κτιρίων και τη μετατροπή τους σε τουριστικά καταλύματα στην Οία. Η περιοχή των «Γαρμπινών Μύλων» αλλά και του «Φαναριού», γειτονιές οι οποίες ήταν δίπλα στα ορυχεία, όπως και το Αμμούδι, ήταν εγκαταλειμμένες σχεδόν ολοκληρωτικά. Σήμερα μεγάλο μέρος των ορυχείων ανήκει σε ιδιώτη, ο οποίος αγόρασε και τα ορυχεία του Ακρωτηριού. Στα τμήματα τα οποία ανήκουν στην Κοινότητα εκπονούμε ένα σχέδιο για τη δημιουργία γηπέδων, αθλητικών εγκαταστάσεων, καθώς και ένα πέτρινο αμφιθέατρο, «Το Θέατρο του Ήλιου», με όλες τις απαραίτητες υποδομές, το οποίο ευελπιστούμε ότι θα αποσυμφορήσει την Οία από το πλήθος των επισκεπτών, οι οποίοι συρρέουν για το ηλιοβασίλεμα κυρίως τους καλοκαιρινούς μήνες.

Τα ορυχεία των Φηρών

Στο νότιο μέρος των Φηρών βρίσκονται τα ορυχεία της θηραϊκής γης, τα οποία καταλαμβάνουν μεγάλη έκταση. Στην περιοχή αυτή υπήρχαν τα ορυχεία ΑΓΕΤ, Χιωτόπουλου, Μπουντούρογλου, Καραγιώργη, Ηφαίστου. Τα ορυχεία σταμάτησαν να λειτουργούν περίπου πριν από 12 χρόνια. Η καταστροφή της περιοχής, κυρίως τα τελευταία χρόνια της λειτουργίας τους, ήταν δραματική, λόγω της ταχύτατης εξόρυξης. Στη θέση αυτή υπάρχει ο παλαιός δρόμος Φηρών-Πύργου. Το 1979 ήταν ένας στενός δρόμος, ο οποίος όμως διευκόλυνε την κυκλοφορία στο νησί. Κοντά στον οικισμό των Φηρών τα ορυχεία έχουν φτάσει σκάβοντας στο δρόμο με κατακόρυφο μέτωπο βάθους μέχρι και 70 μ.

Οι συγκρούσεις μεταξύ κατοίκων και ορυχειούχων πλήθαιναν. Η εμφανής πια

τουριστική ανάπτυξη του νησιού δεν ήταν δυνατόν να συνυπάρχει με την επιφανειακή εξόρυξη και την ελεύθερη φόρτωση μέσα σε σύννεφα σκόνης όταν πιάνει ο νοτιάς. Οι ορυχειούχοι ζητούσαν να μεταφερθεί ανατολικότερα ο δρόμος, με το πρόσχημα ότι είναι επικίνδυνος, ώστε να εξομαλυνθεί το μέτωπο των 70 μ. βάθους. Στην ουσία ζητούσαν περισσότερη έκταση προς εκμετάλλευση, γιατί στο σημείο εκείνο είχαν ήδη εξαντλήσει το βάθος του καλού στρώματος της θηραϊκής γης.

Την εποχή εκείνη, ως αρχιτέκτων του Ε.Ο.Τ. μαζί με άλλους φορείς, διοργάνωσα μια δημόσια συζήτηση στα Φηρά με θέμα τα ορυχεία, παρουσία των κατοίκων, των ορυχειούχων, των ελάχιστων τότε εργατών, η οποία είχε εξαιρετικό ενδιαφέρον με την ανταλλαγή των διαφορετικών απόψεων. Τελικά τα ορυχεία έκλεισαν, η ΑΓΕΤ μεταφέρθηκε στο Γυαλί της Νισύρου και στη Μήλο. Η Καλντέρα της Σαντορίνης, εκτός του ότι είναι χαρακτηρισμένη, όπως ολόκληρο το νησί, ως ιδιαίτερου φυσικού κάλλους, έχει ιδιαίτερο θεσμικό πλαίσιο ως προς τη δόμηση και θεωρείται κορεσμένη περιοχή για την ανέγερση νέων ξενοδοχείων. Περιοχές των ορυχείων στα Φηρά, αλλά και στο Ακρωτήρι έχουν χαρακτηρισθεί ως αρχαιολογικοί χώροι.

Στην περιοχή των παλαιών ορυχείων του Ηφαίστου στα Φηρά, δίπλα στην

Πλατεία Σαρπάκη, υπάρχει το εργοστάσιο επεξεργασίας της θηραϊκής γης. Ιδρύθηκε από τον Ι.Π. Δοϊαννίδη, καθηγητή του Πολυτεχνείου, και τέθηκε σε κίνηση το 1929. Το εργοστάσιο αφορούσε την ξήρανση και άλεση της θηραϊκής γης και τη μετατροπή της σε λεπτή σκόνη, καθώς και την εμπορία της σε σάκους. Το κτίριο είναι τριώροφο, ύψους 18 μ. και διαστάσεων 50 x 10 μ. Η κίνησή του γινόταν με πετρελαιομηχανή σε ιδιαίτερη αίθουσα 10 x 10 μ.

Η διαδικασία αφορούσε το διαχωρισμό του υλικού σε τρεις κατηγορίες: ψιλό –

χονδρό – χονδρότερο, καθώς και το ψήσιμο σε σιδηρένια περιστροφική κάμινο, μήκους 16 μ., με σκοπό την αφαίρεση της υγρασίας. Η κάμινος θερμαινόταν με αγγλικούς γαιάνθρακες σε συνεχή λειτουργία. Τελικά το υλικό έφτανε στους μύλους για κονιορτοποίηση και αποθηκευόταν στα σιλό προκειμένου να συσκευασθεί σε σάκους. Το εργοστάσιο είχε δυνατότητα επεξεργασίας 10 τόνων την ώρα με αντίστοιχη παραγωγή 6-7 τόνων υλικού. Το 1929 απασχολούσε 50 εργάτες και είχε στοιχίσει 10.000.000 δρχ.

Για τη μεταφορά του υλικού στην παραλία είχε δημιουργηθεί ένα κεκλιμένο επίπεδο 300 μ. Ας σημειωθεί ότι το εργοστάσιο βρίσκεται σε 162 μ. υψόμετρο. Την εποχή εκείνη βεβαίως η εξαγωγή της θηραϊκής γης ήταν ένας βασικός οικονομικός παράγοντας του νησιού. Για παράδειγμα, το 1932 φαίνεται η Σαντορίνη να εξάγει 12.000 βυτία κρασιού με έσοδα 19.800.000 δρχ., 900.000 οκάδες τοματοπελτέ με έσοδα 9.900.000 δρχ. και έσοδα από τη θηραϊκή γη 10.000.000 δρχ.

Σήμερα, παρότι σε κακή κατάσταση, το εργοστάσιο διατηρεί αρκετά στοιχεία

και μια πρόταση αξιοποίησής του θα ήταν η διαμόρφωσή του σε γεωλογικό μουσείο της Σαντορίνης μαζί με την ευρύτερη περιοχή. Η αλόγιστη και ταχύτατη πλέον, με τη χρήση των εξελιγμένων μηχανικών μέσων, εξόρυξη των ορυχείων στα χρόνια που ακολούθησαν, άρχισε να έχει δραματικές επιπτώσεις στο τοπίο, στους οικισμούς, στους ανθρώπους, καθώς και στην τουριστική ανάπτυξη στην οποία προσανατολιζόταν το νησί με γρήγορους ρυθμούς.

Σήμερα, μεγάλα τμήματα των ορυχείων έχουν περάσει σε ιδιώτες. Η θέση τους με θέα στην Καλντέρα, η δυνατότητα πρόσβασης με αυτοκίνητο σε μεγάλες ελεύθερες εκτάσεις, οδηγούν τους ιδιώτες σε πιέσεις για την τουριστική αξιοποίηση υπό το πρόσχημα μάλιστα της ανάπλασης. Τα ορυχεία θηραϊκής γης της Σαντορίνης είναι ένα μνημείο βιομηχανικής κληρονομιάς, είναι ένα ανοικτό γεωλογικό μουσείο, αλλά παράλληλα είναι ένας ζωντανός μάρτυρας της ιστορικής και κοινωνικής εξέλιξης του νησιού. Τα ορυχεία είναι μνημεία, στα οποία έχει αποτυπωθεί με δραματικό τρόπο ο σκληρός μόχθος των ανθρώπων, των απλών εργατών που δούλευαν σε αυτά, διακινδυνεύοντας συχνά τη ζωή τους και παλεύοντας καθημερινά με τον ίδιο τους τον τόπο.

Πρακτικά Επιστημονικού Συνεδρίου Ιστορικά Μεταλλεία στο Αιγαίο, 19^ος-20^ος αιώνας, (Μήλος 3-5.10.2003), Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς, Αθήνα 2005, σ. 255-258

Το άρθρο Τα ορυχεία θηραϊκής γης στη Σαντορίνη εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.

Σπηλιές Μυτιληνιών – Αρχαία Λατομεία

Στους Μυτιληνιούς, ένα από τα μεγάλα χωριά της Σάμου, στην περιοχή Κουτσοδόντη βρίσκονται 45 σπηλιές γύρω από το λόφο και είναι είσοδοι Αρχαίου Ορυχείου. Οι σπηλιές ξεκινούν από υψόμετρο 147 μέτρων και ο επισκέπτης μπορεί να απολαύσει από κει μια υπέροχη θέα του κάμπου της Χώρας.

Οι είσοδοι στηρίζονται σε κολώνες λαξευμένες με το χέρι, μαρτυρώντας την ακρίβεια της μελέτης, τη διάταξη, αλλά και τη προσεγμένη κατασκευή της κάθε μιας, ώστε να συγκρατούν στέρεα το βουνό πάνω τους.

Ο χρόνος, ο αέρας, το νερό για χιλιάδες χρόνια απάλυνε την αγριάδα πάνω τους, ξεθώριασε τα χνάρια και ξέπλυνε τον ιδρώτα του ανθρώπου από τις σμιλεμένες πτυχές τους. Έτσι σήμερα φαντάζουν καλλιτεχνήματα και άξιες θαυμασμού κατασκευές

Σε μια από αυτές μια τρύπα οδηγεί στο εσωτερικό του λόφου, όπου οι εξερευνητές κατέγραψαν (8) επίπεδα με τον ίδιο τρόπο στήριξης συνολικού βάθους -70μ και μήκος κάθε επιπέδου l Km.

Η ιστορία αυτού του χώρου, πολύ πιθανόν, έχει ακόμα πολλές εκπλήξεις να μας επιφυλάξει αλλά ήδη υπάρχουν σοβαρές αναφορές για την χρήση του στο παρελθόν.

Σύμφωνα με τον Herman Kienast, Αρχιτέκτονα του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου και τέως υπεύθυνο των ανασκαφών στο Ιερό της Ήρας και μελετητή του Ευπαλινείου Ορύγματος, από τη θέση αυτή εξορύσσονταν υλικά για την ανέγερση του μεγάλου ναού της Ήρας και άλλων κτιρίων στο χώρο του Ιερού καθώς και στο χώρο της αρχαίας πόλης της Σάμου, του σημερινού Πυθαγορείου κατά τους αρχαϊκούς χρόνους.

Μαρτυρία για την εξόρυξη αυτών αποτελούν τα υπάρχοντα μέχρι σήμερα χαραγμένα κομμάτια του πετρώματος στο δάπεδο των ορυχείων.

Στα «Σαμιακά» του  Επαμεινώντα Σταματιάδη επίσης  αναφέρεται ότι η περιοχή, κατά την Ελληνική Επανάσταση του 1821, λειτούργησε ως «Μεταλλείο Νίτρου», όπου κάποιος μοναχός ονόματι Ιγνάτιος, παρασκεύαζε πυρίτιδα χρησιμοποιώντας τα νιτρικά άλατα.

Στους σύγχρονους καιρούς δεν δόθηκε στο Ορυχείο η σημασία που έπρεπε σύμφωνα με την αξία του.

Σημαντικό βέβαια είναι ότι από το 2002 με απόφαση του Υπουργού Πολιτισμού, ύστερα από γνωμοδότηση του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου, έχουν αρχίσει τοπογραφικές μετρήσεις και επιφανειακή έρευνα στο χώρο των λατομείων στα πλαίσια έρευνας, τη διεύθυνση της οποίας έχει  η αρχαιολόγος της ΚΑ΄ Εφορείας Προϊστ- Κλασ- Αρχ/των Μαρία Βιγλάκη- Σοφιανού με συμμετοχή του αρχιτέκτονα της ίδιας Εφορείας Ιωάννη Μητσούλη, ενώ από πλευράς Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου μετέχει ο αρχιτέκτονας Herman Kienast.

Οι πυρκαγιές δε των τελευταίων χρόνων κατέστρεψαν το δάσος της περιοχής, το οποίο αποτελούσε και ασπίδα προστασίας, ως προς τη στατικότητά του, ώστε να φθάσει μέχρι τις μέρες μας σε καλή κατάσταση.

Σήμερα οι διαβρώσεις το έχουν επηρεάσει και αν δεν ληφθούν μέτρα κινδυνεύει να καταρρεύσει.

Τον τελευταίο χρόνο έγιναν προσπάθειες για τον καθαρισμό του περιβάλλοντος χώρου από την Νομαρχία  και το Δήμο Πυθαγορείου. Σ΄ αυτό συνέβαλε με τη δράση του και ο νεοϊδρυθείς Σπηλαιολογικός Σύλλογος «Ο ΕΥΠΑΛΙΝΟΣ».

Ο αρχαιολογικός αυτός χώρος ο οποίος μπορεί να αποτελεί και παγκόσμια μοναδικότητα στην επέκτασή του μέσα στο βουνό και την αρχιτεκτονική του, ζητάει το ενδιαφέρον μας για τη διάσωση και ανάδειξή του.

Ύστερα από μελέτη διαμόρφωσης του χώρου από τις αρμόδιες υπηρεσίες του Υπουργείου Πολιτισμού, οι είσοδοι των λατομείων μπορούν να αποτελέσουν επισκέψιμο χώρο, ενταγμένο  σε μια εντυπωσιακή διαδρομή από την κορυφή του λόφου και μπροστά από αυτές, μέχρι το βόρειο στόμιο του Ευπαλινείου Ορύγματος και των πηγών των Αγιάδων, το νερό των οποίων διοχετεύονταν δια μέσου του ορύγματος.

Με συντονισμένες δε ενέργειες από τις τοπικές αρχές, εδικές μελέτες και ένταξη σε αντίστοιχα ευρωπαϊκά προγράμματα θα μπορούσε να γίνει επισκέψιμο και εσωτερικά αποτελώντας ένα ακόμη άξιο θαυμασμού αρχαίο έργο της Σάμου.

Σπηλαιολογικός Σύλλογος Σάμου «Ο ΕΥΠΑΛΙΝΟΣ»

http://www.samos-caves.com/index.php?option=com_content&task=view&id=18&Itemid=1.

Tα αρχαία ορυχεία της Σάμου

http://visaltis.blogspot.com/2009/12/t.html

Το άρθρο Σπηλιές Μυτιληνιών – Αρχαία Λατομεία εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.

ΚΙΝΗΣΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ & ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ ΣΑΜΟΥ

Η Σάμος, σύμφωνα με γνωστές γεωλογικές & κοιτασματολογικές έρευνες ελλήνων και ξένων επιστημόνων, κρύβει στο υπέδαφός της μεγάλη ποικιλία μεταλλευμάτων, όπως αντιμονίου, μολύβδου – ψευδαργύρου, χρυσού, στροντίου, λιθίου, μαγγανίου, σιδήρου, χαλκού, αλλά και αμιάντου, σμύριδας, θειικών, βορικών, ζεολίθων και ίσως και νιτρικών αλάτων κ.ά. Οι μεταλλοφόρες συγκεντρώσεις στο νησί σχετίζονται είτε με τεκτονικούς παράγοντες είτε με συγκεκριμένο λιθοστρωματογραφικό ορίζοντα.

Μεγάλο ενδιαφέρον για τον ερευνητή παρουσιάζουν τα Σμυριδωρυχεία Σάμου στην Μικρή Λάκκα, τα αρχαία ορυχεία – λατομεία Αγιάδων – Σπηλιανής, τα Μεταλλεία Μαγγανίου κοντά στο χωριό του Πύργου, τα Μεταλλεία Αντιμονίου κοντά στα Κοντακαίικα, τα Μεταλλεία Βαρύτη κοντά στους Σπαθαραίους και τα Μεταλλεία θειούχων μεταλλευμάτων σε διάφορες θέσεις του νησιού.

Μέχρι σήμερα στη Σάμο δεν αναπτύχθηκαν μεγάλα μεταλλεία, παρά μόνο περιστασιακές και μικρής έκτασης εκμεταλλεύσεις, επειδή οι συγκεντρώσεις των στοιχείων ενδιαφέροντος ήσαν μικρές και συνεπώς ασύμφορη η εκμετάλλευσή τους ή επειδή η σύγχρονη τεχνολογία γρήγορα οδήγησε στην αντικατάσταση φυσικών υλικών (π.χ. σμύριδα) από άλλα που κατασκευάζονται βιομηχανικά.

Μπορεί κανείς να εντοπίσει πλήθος μεταλλευτικών εργασιών για ερευνητικούς κυρίως σκοπούς, για τους λόγους που προαναφέραμε.

Από αρχαιοτάτων χρόνων, το νησί παρήγαγε τα δικά του δομικά υλικά και τις λοιπές αναγκαίες ορυκτές ύλες, με στόχο την εσωτερική της και όχι μόνο, ζήτηση.

Ιστορικά, υπάρχουν αναφορές σε αρχαίους συγγραφείς για εκμετάλλευση γαιών (Σαμία γη, μηλίνη λευκή γη, κίτρινη γη, κεραμική γη κ.ά.), λειτουργία στοών λατομείων για εξαγωγή οικοδομήσιμων πλακών, κυανού και λευκού μαρμάρου, μεταλλείου «νίτρου» κ.λ.π. Κατά την αρχαιότητα λειτούργησαν στο νησί εκτεταμένα λατομεία (ευρύτερη περιοχή Ηραίου, Μανωλατών και αλλαχού).

Κατά την περίοδο της επανάστασης του 1821, υπήρξε τοπική παραγωγή πυρίτιδας από νιτρικά άλατα που  εξήχθηκαν από ορυχείο-μεταλλείο στην περιοχή Αγιάδων, που πιθανώς λειτούργησε και κατά τους αρχαίους χρόνους (300 π.Χ.).

Κατά την εποχή της Ηγεμονίας της Σάμου (1834-1912), δόθηκε ιδιαίτερη σημασία στην αξιοποίηση του ορυκτού πλούτου του νησιού. Οι σημαντικές θέσεις των μεταλλευτικών εμφανίσεων χαρτογραφήθηκαν και αποτυπώθηκαν στον χάρτη της Ηγεμονίας ενώ η μεταλλευτική νομοθεσία περιελάμβανε 61 άρθρα και κατέτασσε τον ορυκτό πλούτο σε μεταλλεία, ορυχεία και λατομεία. Η έρευνα για μεταλλεύματα επιτρεπόταν με άδεια της διοίκησης ενώ παραχωρήσεις μεταλλείων γινόταν για  ορισμένο χρονικό διάστημα με καταβολή στο δημόσιο ανάλογης φορολογίας. Βιβλιογραφικές αναφορές κάνουν λόγο για εξαγωγές κατά την περίοδο αυτή σε Αμερική και Ευρώπη, σμύριδας που προερχόταν κατά κύριο λόγο από το ανατολικό τμήμα του νησιού (Μικρή Λάκκα) και δευτερευόντως από το δυτικό τμήμα του (Καλλιθέα ή Καλαμπαχτάσια). Επίσης εξήχθησαν ποσότητες μεταλλεύματος πλούσιου σε μόλυβδο από την περιοχή Δρακαίων, μεταλλεύματος πλούσιου σε μόλυβδο και άργυρο από τις περιοχές Κουρού Ντερέ και Ζεστό, κ.α.

Μετά το 1912, όταν η Σάμος ενώθηκε με την Ελλάδα, συνεχίστηκαν οι εντατικές έρευνες για τον ορυκτό της πλούτο και εξήχθησαν ποσότητες αμιάντου, σιδηρομαγγανιούχου μεταλλεύματος, γαληνίτη, βαρύτη.

Σήμερα δεν υπάρχει εκμετάλλευση του μεταλλευτικού της πλούτου.

ΟΡΥΧΕΙΑ ΝΙΤΡΟΥ – ΑΡΧΑΙΑ ΛΑΤΟΜΕΙΑ ΑΓΙΑΔΩΝ

Στους Μυτιληνιούς, ένα από τα μεγάλα χωριά της Σάμου, στα νότια του οικισμού και σε απόσταση  2-3 χλμ., στον λόφο Κουτσοδόντη, έχει αναπτυχθεί σε μια απόσταση 1000-1500 μ., ένα σύστημα από 45 στοές, οι οποίες απετέλεσαν εισόδους Αρχαίων Λατομείων – Ορυχείων. Το υψόμετρό τους είναι περί τα 141 μ., οι δε είσοδοί τους στηρίζονται σε κολώνες λαξευμένες με το χέρι, μαρτυρώντας την ακρίβεια της μελέτης, τη διάταξη, αλλά και τη προσεγμένη κατασκευή της κάθε μιας, ώστε να συγκρατούν στέρεα το βουνό πάνω τους.

Μια από αυτές τις στοές οδηγεί στο εσωτερικό του λόφου, όπου σπηλαιολόγοι κατέγραψαν 8 επίπεδα εξόρυξης. Το μήκος κάθε επιπέδου φθάνει περί τα 1000 μ. και όλα έχουν τον ίδιο τρόπο στήριξης. Το συνολικό βάθος του ορυχείου φθάνει στα -70μ.

Σύμφωνα με τους αρχαιολόγους, από τη θέση αυτή, εξορύσσονταν υλικά για την ανέγερση του μεγάλου ναού της Ήρας και άλλων κτιρίων στο χώρο του Ιερού καθώς και στο χώρο της αρχαίας πόλης της Σάμου, του σημερινού Πυθαγορείου.

Μαρτυρία για τις εξορυκτικές δραστηριότητες αποτελούν τα υπάρχοντα μέχρι σήμερα χαραγμένα κομμάτια του πετρώματος στο δάπεδο των ορυχείων.

Στα «Σαμιακά» του  Επαμεινώντα Σταματιάδη επίσης  αναφέρεται ότι κατά την Ελληνική Επανάσταση του 1821, στην περιοχή λειτούργησε «Μεταλλείο Νίτρου», όπου κάποιος μοναχός ονόματι Ιγνάτιος, παρασκεύαζε πυρίτιδα για τις ανάγκες των επαναστατημένων Σαμίων, χρησιμοποιώντας τα νιτρικά άλατα.

Το 2002, με απόφαση του Υπουργού Πολιτισμού ύστερα από γνωμοδότηση του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου, άρχισαν τοπογραφικές μετρήσεις και επιφανειακή έρευνα στο χώρο των λατομείων από το Υπουργείο Πολιτισμού, με συμμετοχή από πλευράς Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου, του αρχιτέκτονα Herman Kienast.

Στους σύγχρονους καιρούς δεν δόθηκε στο Ορυχείο η σημασία που έπρεπε σύμφωνα με την αξία του. Ο αρχαιολογικός αυτός χώρος ο οποίος μπορεί να αποτελεί και παγκόσμια μοναδικότητα χάρη στην επέκτασή του μέσα στο βουνό και την αρχιτεκτονική του, ζητάει το ενδιαφέρον μας για τη διάσωση και ανάδειξή του.

Οι πυρκαγιές των τελευταίων χρόνων κατέστρεψαν το δάσος της περιοχής, το οποίο αποτελούσε και ασπίδα προστασίας, ως προς τη στατικότητά του, ώστε να φθάσει μέχρι τις μέρες μας σε καλή κατάσταση. Οι διαβρώσεις το έχουν επηρεάσει και αν δεν ληφθούν μέτρα κινδυνεύει να καταρρεύσει.

Πρόσφατα, ο Σπηλαιολογικός Σύλλογος «Ο ΕΥΠΑΛΙΝΟΣ» ανέλαβε πρωτοβουλία και έθεσε πιεστικά το θέμα της αποκατάστασης του τοπίου της περιοχής, που για πολλά χρόνια είχε αποτελέσει τον Χώρο Ανεξέλεγκτης Απόθεσης Απορριμμάτων της κοινότητας Μυτιληνιών και όχι μόνο, αλλά και της εξερεύνησης και προσπάθειας ανάδειξης του μνημείου. Ύστερα από μελέτη διαμόρφωσης του χώρου από τις αρμόδιες υπηρεσίες του Υπουργείου Πολιτισμού, οι είσοδοι των λατομείων μπορούν να αποτελέσουν επισκέψιμο χώρο, ενταγμένο  σε μια εντυπωσιακή διαδρομή από την κορυφή του λόφου και μπροστά από αυτές, μέχρι το βόρειο στόμιο του Ευπαλινείου Ορύγματος και των πηγών των Αγιάδων, το νερό των οποίων διοχετεύονταν δια μέσου του ορύγματος.

Με συντονισμένες ενέργειες από τις τοπικές αρχές, ειδικές μελέτες και ένταξη σε αντίστοιχα ευρωπαϊκά προγράμματα, ο χώρος θα μπορούσε να γίνει επισκέψιμος και εσωτερικά, αποτελώντας ένα ακόμη άξιο θαυμασμού αρχαίο έργο της Σάμου.

Η RIO TINTO ΣΤΗ ΣΑΜΟ.

Με αίτησή της προς την Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου, η Αγγλο – Αυστραλιανή εταιρεία  RIO TINTO, που είναι γνωστή παγκόσμια στον χώρο της ανεύρεσης και αξιοποίησης κοιτασμάτων, ζήτησε να προβεί στην ανόρυξη γεωτρήσεων στην δυτική Σάμο με σκοπό την οριοθέτηση και διαστασιολόγηση των αποθεμάτων βορικών αλάτων της περιοχής της λεκάνης Καρλοβάσου (δημοτικά διαμερίσματα Κονταιίκων, Πλατάνου και Καρλοβασίων) και την εκμετάλλευσή τους.

Το Νομαρχιακό Συμβούλιο Σάμου και το Δημοτικό Συμβούλιο Καρλοβάσου γνωμοδότησαν αρνητικά από τις αρχές του 2007 και η Δ/νση ΠΕ.ΧΩ της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου επανειλημένα προσπάθησε να βρει τρόπους διεξόδου ώστε να εξασφαλιστεί η κοινωνική συναίνεση, προτείνοντας στην εταιρεία τον περιορισμό του αριθμού των γεωτρήσεων και  εναλλακτικούς τρόπους αντιμετώπισης των περιβαλλοντικών επιπτώσεων στην περίπτωση εκμετάλλευσης.

Να σημειωθεί ότι η γειτονική μας Τουρκία, στα δυτικά παράλιά της, φιλοξενεί τα μεγαλύτερα και καλύτερης ποιότητος κοιτάσματα βορικών αλάτων παγκοσμίως, που φαίνεται να συνεχίζονται στον χώρο των νησιών του ανατολικού Αιγαίου.

Η ύπαρξη κοιτασμάτων αυτού του είδους έχει διαπιστωθεί από το 1981 στη Σάμο, γίνεται δε εκτενής αναφορά στη σχετική διεθνή και ελληνική βιβλιογραφία.

Λαμβανομένου υπόψη του γεγονότος ότι το βόριο λόγω των ιδιοτήτων του χρησιμοποιείται σε πάρα πολλές εφαρμογές καθώς και στην διαστημική και στην αμυντική βιομηχανία (για την κατασκευή π.χ. ειδικών θωράκων σε άρματα μάχης), αποτελεί ένα δέλεαρ για την εν λόγω εταιρεία, η οποία θα προσπαθήσει να αποκτήσει με κάθε τρόπο την γη της Σάμου που κρύβει στα σπλάχνα της αυτά τα κοιτάσματα.

Βέβαια οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις από μια τέτοια εξορυκτική δραστηριότητα, επιφανειακή ή υπόγεια, θα έχουν απροσδιόριστες συνέπειες για τους κατοίκους των περιοχών εξόρυξης και την υγεία τους, που θα αναγκαστούν να αφήσουν τη γη τους και να γίνουν εργάτες στα μεταλλεία της RIO TINDO.

Όσον αφορά για τις διασφαλίσεις προστασίας της υγείας των πολιτών αλλά και του περιβάλλοντος, που προβλέπονται στις Μελέτες Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων, δεν πιστεύουμε ότι υπάρχει πλέον κανείς Έλληνας που να πιστεύει σοβαρά ότι θα τηρηθεί κάτι από αυτές…..

Όμως, η περιοχή μας κρύβει στα σπλάχνα της και άλλα ορυκτά στρατηγικής σημασίας, των οποίων η ύπαρξη είτε είναι γνωστή από τις ερευνητικές προσπάθειες και τη σχετική βιβλιογραφία, είτε και άγνωστη, αφού πολλών ερευνών τα συμπεράσματα δεν αποκαλύπτονται, αλλά τηρούνται μυστικά στα αρχεία εταιρειών, των ερευνητών των πανεπιστημίων που πολλές φορές συνεργάζονται με τις εταιρείες και των κρατικών υπηρεσιών. Άλλωστε η από αέρος διερεύνηση του υπεδάφους από μεγάλες χώρες όπως οι ΗΠΑ, η Ρωσία, η Αγγλία, η Γαλλία κ.λ.π. αποτελεί συνήθη τακτική, που καθορίζει και τις επόμενες κινήσεις των παγκόσμιων παιχτών στην γεωστρατηγική σκακιέρα. Η ύπαρξη όλου αυτού του ορυκτού πλούτου, προσδίδει ιδιαίτερη γεωστρατηγική αξία στην περιοχή μας και την χώρα γενικότερα, με ό,τι αυτό μπορεί να συνεπάγεται.., θετικό ή αρνητικό…

ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟ & ΛΑΤΟΜΕΙΑ

Ο χωροταξικός σχεδιασμός είναι στενά συνυφασμένος με τον καθορισμό των χρήσεων γης και τη χωροθέτηση των οικονομικών δραστηριοτήτων. Υπ’ αυτή την έννοια αποτελεί ένα σημαντικό αναπτυξιακό εργαλείο, που υπαγορεύει του τόπους και τους τρόπους ανάπτυξης της κάθε περιοχής και θέτει περιορισμούς για προστασία του φυσικού περιβάλλοντος.

Με το ΦΕΚ 100/27-02-1995 καθορίστηκαν στο νησί της Σάμου Ζώνες Οικιστικού Ελέγχου (Ζ.Ο.Ε), κατωτάτου ορίου κατάτμησης και λοιπών όρων και περιορισμών δόμησης στην εκτός εγκεκριμένου ρυμοτομικού σχεδίου και εκτός ορίων οικισμών προϋφισταμένων του έτους 1923.

Σχετικά με τη λειτουργία των λατομείων στη Σάμο, με το ίδιο ΦΕΚ έχουν καθοριστει 4 λατομικές ζώνες, οι οποίες είναι οι εξής :  Αρκουδόλακας, Μαυρατζαίων, Ψιλής Άμμου και Κοντακαίϊκων, οι οποίες για διαφορετικούς λόγους δεν έχουν αξιοποιηθεί μέχρι τώρα.

Η περιοχή Αρκουδόλακας, λόγω της μικρής απόστασης από τον οικισμό της Βλαμαρής (κάτω από 1.000 μέτρα απόσταση), δεν μπορεί πλέον να γίνει λατομική περιοχή

Στους Μαυρατζαίους η περισσότερη έκταση ανήκει σε εταιρεία που έχει πτωχεύσει και βρίσκεται σε εκποίηση που δεν έχει ξεκινήσει μέχρι τώρα λόγω νομικών κολλημάτων.

Η περιοχή της Ψιλής Άμμου είναι η πλέον τουριστική και η περιοχή που έχει επιλεγεί είναι χωρίς πρόσβαση και απαιτούνται τεράστια ποσά για την δημιουργία δρόμων και υποδομών.

Η περιοχή των Κοντακαιίκων είναι επίσης χωρίς πρόσβαση και απαιτούνται τεράστια ποσά για την δημιουργία δρόμων και υποδομών.

Στη Σάμο μεταπολεμικά λειτούργησαν πολλά μικρά λατομεία σε διάφορα σημεία του νησιού, των οποίων η λειτουργία σήμερα έχει διακοπεί, όπως

• αυτό στην περιοχή του βουνού Θειός, πλησίον της Βλαμαρής, στις παρυφές της πόλης της Σάμου,
• στο Βαθύ, επί του οδικού δικτύου από την Σάμο προς το Πυθαγόρειο και σε μικρή απόσταση από τον κόμβο της Αγίας Ειρήνης,
• στο Βαθύ, στην περιοχή Γροντά, επί του οδικού άξονα προς Μυτιληνιούς
• στον οδικό άξονα Σάμου – Βουρλιωτών και περί τα 2 χλμ. πριν από τους Βουρλιώτες

και άλλα.

Σε κανένα από αυτά δεν έχει αποκατασταθεί το φυσικό περιβάλλον ή έστω να έχουν γίνει παρεμβάσεις από αυτούς που τα εκμεταλλεύτηκαν ή από την πολιτεία, για να απαλυνθούν οι πληγές που άφησε το ανθρώπινο χέρι στην σάρκα της Σάμου, αφού δεν υπήρχε καμία νομοθετική πρόβλεψη προς τούτο. Έτσι, μόνο ο χρόνος μπορεί να απαλείψει τα σημάδια αυτά…

Για το λατομείο στις παρυφές της πόλης, πλησίον της Βλαμαρής, η ΚΙΝΗΣΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ & ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ ΣΑΜΟΥ μέσα από τις σελίδες της εφημερίδας ΒΙΓΛΑ έχει προτείνει κατά καιρούς την μετατροπή του σε υπαίθριο χώρο πολιτιστικών εκδηλώσεων με τη μετασκευή του σε μικρό θέατρο και με τις κατάλληλες μικρού κόστους παρεμβάσεις.

Τα τελευταία χρόνια λειτούργησαν στο νησί 5 νόμιμα λατομεία στις περιοχές : Πύργου (1), Μαυρατζαίων (1), Βαθέος (1), Πλατάνου (2).

Από αυτά, σήμερα εξακολουθούν και υπάρχουν 3 λατομεία, 1 στην Ανατολική Σάμο και 2 στην Δυτική (που ουσιαστικά ευρίσκονται στον ίδιο χώρο και αποτελούν μία εκμετάλλευση).

Αυτό της Ανατολικής Σάμου, στην τοποθεσία Κοκκινόβραχος Βαθέος, ευρίσκεται σε φάση αποκατάστασης του φυσικού περιβάλλοντος, αφού η άδειά του έληξε από το έτος 2007, όπως και το ένα από τα δύο στην περιοχή Πλατάνου.

Σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα θα λήξει η άδεια λειτουργίας και του τελευταίου, με  αποτέλεσμα, αφενός μεν ανεργία – που θα πλήξει περίπου σαράντα οικογένειες -, και αφετέρου η Σάμος πλέον θα πρέπει να τροφοδοτείται με αδρανή υλικά από άλλα νησιά. Αυτό σημαίνει ότι πολλές φορές δεν θα είναι συνεχόμενη η τροφοδοσία του νησιού, και ίσως και μεγαλύτερο κόστος.

ΛΑΤΟΜΕΙΟ ΑΔΡΑΝΩΝ ΥΛΙΚΩΝ

ΣΤΗ ΘΕΣΗ «ΚΟΚΚΙΝΟΒΡΑΧΟΣ» ΒΑΘΕΟΣ.

Η ΚΙΝΗΣΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ & ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ ΣΑΜΟΥ την 3/Ιαν. 2001 υπέβαλε αίτημα  προς τη Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Σάμου για να πληροφορηθεί αν θα γίνει αποκατάσταση του φυσικού περιβάλλοντος στην περιοχή που λειτουργεί το λατομείο Κοκκινόβραχου, αφού αυτό βαίνει στο πέρας της ζωής του, και σε αντίθετη περίπτωση, ποια μέτρα πρόκειται να ληφθούν εις βάρος της επιχείρησης για παράληψη των υποχρεώσεών της.

Την 17/Ιουλ. 2001, υποβλήθηκε από τον Σύλλογο, ΥΠΟΜΝΗΜΑ στον Νομάρχη και στον Εισαγγελέα Σάμου για τις συνθήκες λειτουργίας του λατομείου.

Την 10/Δεκ. 2001 υποβλήθηκε από τον Σύλλογο, ένσταση κατά της Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων για την εκμετάλλευση λατομείου αδρανών υλικών στη θέση «Κοκκινόβραχος» δημοτικού διαμερίσματος Βαθέος.

Μετά από συζήτηση που έγινε στο Νομαρχιακό Συμβούλιο Σάμου, υπήρξε απόρριψη της ένστασης και ακολούθησε αποστολή ΥΠΟΜΝΗΜΑΤΟΣ μας προς το ΥΠΕΧΩΔΕ, για τη διερεύνηση του θέματος.

Διαβάστε το σχετικό κείμενο, για να αντιληφθείτε το μέγεθος των αυθαιρεσιών που υπήρξαν :

ΚΙΝΗΣΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ & ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ ΣΑΜΟΥ

17 Ιουλίου 2001 / Αρ. πρωτ.     11

Προς : ΥΠΕΧΩΔΕ / ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ

ΥΠΟΜΝΗΜΑ

Σχετ. :  Ένστασή μας υποβληθείσα στο Νομαρχιακό Συμβούλιο για το ως άνω θέμα.

Μετά από συζήτηση που έγινε στο Νομαρχιακό Συμβούλιο Σάμου με θέμα την έγκριση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων για την εκμετάλλευση λατομείου αδρανών υλικών στη θέση «Κοκκινόβραχος» δημοτικού διαμερίσματος Βαθέος και την απόρριψη της ένστασης που υποβάλαμε, θα θέλαμε να σας ενημερώσουμε επί του θέματος τούτου και να παρακαλέσουμε για την περαιτέρω διερεύνηση του θέματος.

Þ       Σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία (Ν. 2115 «Τροποποίηση, αντικατάσταση και συμπλήρωση διατάξεων του Ν. 1428/1984 «Εκμετάλλευση λατομείων αδρανών υλικών και άλλες διατάξεις»» :

• Στο άρθρο 8 παράγραφος 2 αναφέρεται ότι η εκμετάλλευση λατομείων αδρανών υλικών  έξω από τις λατομικές παριοχές επιτρέπεται κατ’ εξαίρεση με απόφαση του νομάρχη μετά από αιτιολογημένη γνώμη του νομαρχιακού συμβουλίου στις ακόλουθες περιπτώσεις :

(α) εάν δεν καταστεί δυνατή η δημιουργία λατομικής περιοχής σε συγκεκριμένη επαρχία ή νήσο

(β) εάν περικλείονται πετρώματα κατάλληλα για την παραγωγή αδρανών υλικών για ειδικές χρήσεις (παραγωγή τσιμέντου, ασβέστου, αντιολισθητικών υλικών ή δομικών λίθων

(γ) για την εκτέλεση εθνικών ή διανομαρχιακώνή ειδικών έργων.

Ερώτημα : Στην περίπτωση του λατομείου στη θέση «Κοκκινόβραχος» του δήμου Βαθέος δεν συντρέχει καμμία περίπτωση από τις παραπάνω αναφερόμενες για τη  χορήγηση κατ’ εξαίρεση άδειας λειτουργίας κατόπιν απόφασης νομάρχη δοθέντος ότι έχουν προσδιοριστεί ζώνες οικιστικού ελέγχου στο νησί της Σάμου.

• Για την ίδρυση λατομείου των ως άνω περιπτώσεων (του άρθρου 8, δηλ. έξω από τις λατομικές παριοχές ) ισχύουν οι περιορισμοί και οι απαγορεύσεις της παραγράφου 4 του άρθρου 3 και της παραγράφου 1 του άρθρου 4 του παρόντος σύμφωνα με το άρθρο 8 παράγραφος 2γ.

–    Η παράγραφος 4 του άρθρου 3 αναφέρει ότι «σε απόσταση τουλάχιστον 1000 μέτρων έξω από την οριογραμμή τους απαγορεύεται η επέκταση του σχεδίου πόλεως ή η δημιουργία ανεξάρτητου ρυμοτομικού σχεδίου ή η ανέγερση οποιουδήποτε κτίσματος, με εξαίρεση εκείνα που εξυπηρετούν τη λατομική δραστηριότητα…»  Και συνεχίζει «……η τήρηση της εφαρμογής των διατάξεων  αυτών ανατίθεται στα οικεία πολεοδομικά όργανα του ν. 1577/1985…

Τα ερωτήματα που ανακύπτουν εδώ είναι :

1.      Εάν η ύπαρξη του λατομείου είναι προγενέστερη του οικισμού Βαρελά (29 κάτοικοι), Δροσιάς (10 κάτοικοι), Μαϊτοχωρίου (24 κάτοικοι) και Τσακαλορέματος, είναι νόμιμες όλες οι χορηγηθείσες άδειες ανέγερσης οικοδομής (κατοικίες, αποθήκες τροφίμων, εργοστάσιο κλωστοϋφαντουργίας κ.ά) που έχουν εκδοθεί μεταγενέστερα της ίδρυσης του λατομείου στην ευρύτερη ζώνη απαγόρευσης των 1000 μ ;

2.      Πώς έγινε αποδεκτή η δημιουργία των οικισμών ενώ αυτοί βρίσκονται σε ακτίνα μικρότερη των 1000 μ. από το λατομείο, ειδικά δε για την περίπτωση του οικισμού Βαρελά τη στιγμή που εφάπτεται της περιμέτρου του χώρου του λατομείου;

3.      Εάν η ύπαρξη του λατομείου είναι μεταγενέστερη του οικισμού Βαρελά και των άλλων οικισμών, πώς δόθηκε άδεια λειτουργίας και επί πλέον παρατάσεις λειτουργίας του αφού δεν εκπληρώνονται οι όροι αυτοί ; Στην ακτίνα αυτή σίγουρα προυπήρχε και υπάρχει ακόμη ο οικισμός (δημοτικό διαμέρισμα) Βαθέος με 2000 κατοίκους.

4.      Εφόσον η τήρηση των διατάξεων του νόμου αυτού ανατίθεται στα οικεία πολεοδομικά όργανα του ν. 1577/1985, ποία είναι η ευθύνη αυτών για τα συμβαίνοντα στον χώρο αυτό ;

• Το άρθρο 4 του ν. 2115 στην παράγραφο 1 αναφέρει για την ύπαρξη απαγορευτικών λόγων από αυτούς που αναφέρονται στο άρθρο 10 του νόμου αυτού. Ειδικότερα, οι λόγοι αυτοί αναφέρονται στους κινδύνους για την ασφάλεια της ζωής ή για την υγεία των εργαζομένων, των περιοίκων και των διερχομένων κ.ά.

1.      Η έκθεση του μηχανικού μεταλλείων του Υπουργείου Βιομηχανίας και Ενέργειας Χρήστου Σαραντουλάκου που έγινε μετά από αυτοψία στο λατομείο του Κοκκινόβραχου κατά την  8, 9 & 10 /9 /1993 και δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «ΒΙΓΛΑ», διαπιστώνει την εκπομπή αρκετής ποσότητας σκόνης από το ως άνω αναφερόμενο λατομείο.

2.      Από παρατηρήσεις μας, όλη η βλάστηση σε μεγάλη απόσταση από το όριο του λατομείου έχει λάβει το χαρακτηριστικό άσπρο κάλυμμα από τη σκόνη. Οι κάτοικοι της περιοχής αλλά και οι εργαζόμενοι στις πολλές επιχειρήσεις που έχουν εγκατασταθεί εδώ βρίσκονται διαρκώς σε κίνδυνο. Θυμίζουμε ότι ακριβώς δίπλα στο λατομείο υπάρχει το εργοστάσιο κλωστοϋφαντουργίας με περισσότερους από 100 εργαζόμενους ενώ πλησίον του υπάρχουν διάφορες αποθήκες, το μεγαλύτερο super market της πόλης, αλλά και πολλές άλλες δραστηριότητες.  Φωτογραφίες σχετικές (με αριθμό 4 και 5) υπεβλήθησαν στο νομαρχιακό συμβούλιο κατά την υποβολή ένστασης του συλλόγου κατά τη συζήτηση της Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων εκμετάλλευσης και αποκατάστασης του φυσικού περιβάλλοντος του Λατομείου στη θέση Κοκκινόβραχος Δήμου Βαθέος. Αντίγραφο αυτής της ένστασής μας με τις εν λόγω φωτογραφίες σας επισυνάπτουμε.

Επισημαίνουμε την ευθύνη των αρμοδίων διότι η κατάσταση αυτή δημιουργεί σοβαρούς κινδύνους για την υγεία των κατοίκων της περιοχής αλλά και των επισκεπτών της καθώς είναι μαθηματικώς βέβαιο ότι θα οδηγήσει στην αύξηση του αριθμού των πνευμονικών νοσημάτων στην περιοχή.

3.      Εξάλλου όπως προκύπτει από μαρτυρίες των περιοίκων, από τις εκρήξεις κατά τη φάση της εξόρυξης προκαλούνται καταστροφές (ρωγμές) στην τοιχοποιεία των κτισμάτων.

4.      Η έκθεση του μηχανικού μεταλλείων του Υπουργείου Βιομηχανίας και Ενέργειας Χρήστου Σαραντουλάκου που έγινε μετά από αυτοψία στο λατομείο του Κοκκινόβραχου κατά την  8, 9 & 10 /9 /1993 και δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «ΒΙΓΛΑ», διαπιστώνει  :

(α) Την εκπομπή αρκετής ποσότητας σκόνης από το ως άνω αναφερόμενο λατομείο.

(β) Το σημείο που συναντάται ο λατομικός δρόμος με την Εθνική οδό υπάρχουν λατομικά υλικά, κυρίως άμμος, που είναι επικίνδυνη για τους διερχόμενους και ειδικά για αυτοκίνητα και δίκυκλα

(γ) Στο πρανές της Εθνικής οδού που εφάπτεται του λατομείου υπάρχουν λατομικά υλικά τα οποία  με τη βροχή παρασύρονται και πίπτουν στους δρόμους και έτσι δημιουργούνται κίνδυνοι για τους διερχόμενους.

–  Για την β και γ παρατήρηση, εμείς παραθέτουμε φωτογραφίες  πρόσφατες έτσι όπως υπεβλήθησαν στην ένσταση που υποβάλαμε στο νομαρχιακό συμβούλιο, με αριθμό 1, 2 και 3, από τις οποίες προκύπτει ότι δεν άλλαξε από το 1993 τίποτε στην τήρηση των περιβαλλοντικών δεσμεύσεων ως προς το θέμα αυτό.

• Στην παράγραφο 3 του  άρθρου 8 του Ν. 2115 αναφέρεται ότι «σε περίπτωση μη συμμορφώσεως του εκμεταλλευτή προς τις υποχρεώσεις αποκατάστασης του φυσικού περιβάλλοντος και ανεξάρτητα από τις προβλεπόμενες από τις διατάξεις του νόμου αυτού κυρώσεις, η εγγυητική επιστολή καταπίπτει προς όφελος του Δημοσίου, το δε ποσόν διατίθεται στις υπηρεσίες του Υπουργείου Γεωργίας για την περιβαλλοντική αποκατάσταση των λατομικών χώρων».

1.      Στις εντολές που άφησε ο εν λόγω μηχανικός μεταλλείων του Υπουργείου Βιομηχανίας και Ενέργειας Χρήστος Σαραντουλάκος προς τους υπευθύνους του λατομείου  περιλαμβάνονται μεταξύ των άλλων τα ακόλουθα :

«Μην ξεχνάτε τις υποχρεώσεις σας για την αποκατάσταση περιβάλλοντος του λατομείου σας. Σημειώνουμε ότι εφόσον δεν γίνεται αποκατάσταση περιβάλλοντος οι κυρώσεις που προβλέπονται από το Νόμο 1650 / -86 είναι πρόστιμα από ένα (1) έως δέκα (10) εκατομμύρια».

2.      Στην ΕΙΣΗΓΗΣΗ του πολιτικού μηχανικού και προϊσταμένου του Τμήματος πολεοδομίας Ν. Σάμου κ. Γεωργίου Παπακωνσταντή με αριθμό 1110 σχετική με το εξεταζόμενο θέμα αναφέρεται ότι το λατομείο λειτουργεί από το 1970 ενώ η άδεια εκμετάλλευσης εκδόθηκε το 1977. Επίσης στο Κεφάλαιο «Αποκατάσταση περιβάλλοντος» αναφέρεται ότι αυτή θα πρέπει να ξεκινήσει άμεσα με την

(α) επαναεπίχωση των παλαιών εγκαταλελειμμένων εκσκαφών με προσέγγιση στο φυσικό ανάγλυφο.

(β) Επιχώσεις των πρανών.

(γ)Δημιουργία ομαλών κλίσεων στις αποθέσεις υλικών, αποστρογγυλοποίηση γωνιωδών σχημάτων, βελτίωση της ποιότητας του εδάφους ώστε να γίνει κατάλληλο για τη φύτευση.

(δ) Επιμελημένη επίχωση και φύτευση από τον τον επαρχιακό δρόμο προς το εσωτερικό για τη δημιουργία πρασίνων ζωνών οπτικής κάλυψης του λατομικού χώρου και φροντίδα για τη συντήρηση των φυτεύσεων.

(ε) Επέκταση της επίχωσης και φύτευσης στο εσωτερικό του λατομικού χώρου σταδιακά.

Δηλαδή από τότε που άρχισε να λειτουργεί το λατομείο μέχρι το 1993 δεν είχε γίνει καμία προσπάθεια αποκατάστασης του περιβάλλοντος. Επίσης δεν δόθηκε καμιά λύση στα προβλήματα που δημιουργούσε η λειτουργεία του λατομείου.

Η εικόνα του Σήμερα…

Είναι γνωστό σε όλους (αρκεί μια ματιά και μόνο στον λατομικό χώρο) ότι δεν έχει γίνει καμμία αποκατάσταση τοπίου και γενικότερα του φυσικού περιβάλλοντος στο εν λόγω λατομείο. Η συμπεριφορά των λειτουργούντων το λατομείο αποκαλύπτεται ληστρική.

– Εμείς διερωτώμαστε και αναμένουμε απάντηση εάν ενεργοποιήθηκε η ως άνω διάταξη για την αποκατάσταση του περιβάλλοντος από τον προκάτοχο του λατομείου και πριν τη μεταβίβασή του στον τωρινό κάτοχο, καταπίπτοντας υπέρ του δημοσίου οι εγγυητικές επιστολές όπως προβλέπεται στην παράγραφο 3 του  άρθρου 8 του Ν. 2115 όπου αναφέρεται ότι «σε περίπτωση μη συμμορφώσεως του εκμεταλλευτή προς τις υποχρεώσεις αποκατάστασης του φυσικού περιβάλλοντος και ανεξάρτητα από τις προβλεπόμενες από τις διατάξεις του νόμου αυτού κυρώσεις, η εγγυητική επιστολή καταπίπτει προς όφελος του Δημοσίου, το δε ποσόν διατίθεται στις υπηρεσίες του Υπουργείου Γεωργίας για την περιβαλλοντική αποκατάσταση των λατομικών χώρων».  Τι απέγιναν οι εγγυητικές επιστολές και ποιος υπηρεσιακός παράγοντας ανέλαβε την ευθύνη ;

– Επίσης διερωτώμαστε και αναμένουμε απαντηση εάν έχει επιβληθεί η προβλεπόμενη από τον Ν. 1650 ποινή για παράβαση των περιβαλλοντικών όρων της άδειας λειτουργίας όπως αναφέρεται στην έκθεση του μηχανικού μεταλλείων του Υπουργείου Βιομηχανίας και Ενέργειας Χρήστου Σαραντουλάκου που έγινε μετά από αυτοψία στο λατομείο του Κοκκινόβραχου κατά την  8, 9 & 10 /9 /1993 .

– Τέλος διερωτώμαστε εάν έχουν γίνει από την αρμόδια υπηρεσία στο διάστημα από το 1993 έως σήμερα αυτοψίες, πόσες, τι αναφέρουν και γενικά ποια τα αποτελέσματα εκ του ελέγχου του λατομείου.

• Για τους λόγους αυτούς και με γνώμονα το κοινωνικό συμφέρον, ζητάμε

1.      Ανάκληση της άδειας εκμεταλλέυσεως και μη χορήγηση παράτασης λειτουργίας του που μπορεί να γίνει σύμφωνα με το άρθρο 10 σε συνδυασμό με το άρθρο 13 παράγραφος  5 του νόμου 2115.

2.      Διερεύνηση του θέματος των εγγυητικών επιστολών του προηγούμενου ιδιοκτήτη, εάν έχουν καταπέσει υπέρ του δημοσίου όπως προβλέπει ο Ν. 2115, για την αποκατάσταση του περιβάλλοντος.

3.      Διερεύνηση του θέματος εάν έχουν επιβληθεί οι υπό του Ν. 1650 οριζόμενες ποινές όπως αναφέρονται στην έκθεση αυτοψίας του μηχανικού μεταλλείων του Υ.Β.Ε.Τ

4.      Επιβολή κυρώσεων για μη συμμόρφωση στους όρους περιβαλλοντικών επιπτώσεων όπως προβλέπονται από τους Ν. 1650 και 2115 και αποκατάσταση του τοπίου.

5.      Αναζήτηση ευθυνών από τις αρμόδιες υπηρεσίες για τον τρόπο χορήγησης οικοδομικών αδειών στην περιοχή και τη δημιουργία οικισμών ή της άδειας λειτουργίας του λατομείου κατά παράβαση της παραγράφου 4 του άρθρου 3 και της παραγράφου 1 του άρθρου 4 του Ν. 2115. Επίσης αναζήτηση ευθυνών για  την έλλειψη ελέγχων και επιβολής προστίμων λόγω μη συμμόρφωσης με τους όρους της άδειας λειτουργίας.

Αν και η αρμόδια υπηρεσία του ΥΠΕΧΩΔΕ ενήργησε ως όφειλε, τελικά το λατομείο συνέχισε τη λειτουργία του υπό την κάλυψη της Νομ. Αυτοδ/σης Σάμου, χωρίς ποτέ ο Σύλλογος να λάβει απάντηση επί των ερωτημάτων που ήγειρε.

ΠΑΡΑΝΟΜΑ ΛΑΤΟΜΕΙΑ

Κατά καιρούς, στο νησί της Σάμου έχουν λειτουργήσει αρκετά παράνομα (χωρίς δηλαδή την εφαρμογή της προβλεπόμενης από το νόμο διαδικασίας για την εξασφάλιση της σχετικής άδειας) λατομεία, για την εξόρυξη αδρανών υλικών, για τις ανάγκες εκτέλεσης δημοσίων έργων.

Συνήθως, τα λιμενικά έργα και τα έργα οδοποιίας απαιτούν μεγάλες ποσότητες αδρανών υλικών και οι θέσεις που επιλέγονται για την εξόρυξη του υλικού, είναι στον χώρο του εργοταξίου, για λόγους μεγιστοποίησης του κέρδους του εργολάβου. Οι δραστηριότητες αυτές γίνονται χωρίς αδειοδοτήσεις και συνήθως με την κάλυψη των υπηρεσιών που φέρουν την ευθύνη της επίβλεψης του έργου αλλά και του ελέγχου εφαρμογής των περιβαλλοντικών όρων του συνόλου του έργου. Πολλές φορές τα πράγματα υπήρξαν και πιο σύνθετα…

Τρανό παράδειγμα υπήρξε η κατασκευή τμήματος του οδικού άξονα Σάμου – Καρλοβάσου, στο τμήμα της περιοχής Τσάμπου Βουρλιωτών, όπου η εξόρυξη του υλικού συνδυάστηκε με την κατασκευή λιμενικών έργων. Παρόμοια συμβαίνουν σήμερα και κατά την κατασκευή της παρακαμπτήριας οδού της πόλης της Σάμου.

Τα μεγαλύτερα παράνομα λατομεία τα τελευταία χρόνια, υπήρξαν στις περιοχές Κούκουρα-Μερτζίκι του δ.δ. Παλαιοκάστρου και Καρμπόβολου του δ.δ. Πυθαγορείου, που λειτούργησαν από την κατασκευάστρια εταιρεία ΚΟΜΒΟΣ ΕΛΛΑΣ ΑΕ με την ανοχή των τοπικών αρχών και χρησιμοποιήθηκαν για τις ανάγκες κατασκευής της Μαρίνας Πυθαγορείου.

Οι αγώνες της ΚΙΝΗΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ & ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ ΣΑΜΟΥ και της εφημερίδας ΒΙΓΛΑ υπήρξαν μακροχρόνιοι και κατέληξαν με προσφυγές στη Δικαιοσύνη και στο ΥΠΕΧΩΔΕ, όπου και υπήρξε η πλήρης δικαίωσή μας. Στην κατασκευάστρια εταιρεία επεβλήθη διοικητικό πρόστιμο από το ΥΠΕΧΩΔΕ ύψους 20 εκατ. δρχ. για μη αναστρέψιμες αλλοιώσεις στο φυσικό περιβάλλον των παραπάνω περιοχών, και από δικαστήριο της Σάμου, πολύμηνη φυλάκιση των εκπροσώπων της ΚΟΜΒΟΣ ΕΛΛΑΣ ΑΕ.

Το άρθρο Μεταλλεία – λατομεία της νήσου Σάμου εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.

Μεγαλώνοντας τη δεκαετία του ’80 στα Σελήνια Σαλαμίνας μπορώ να πω πως δε δυσκολευόμουν να παίζω διαρκώς το ‘παιχνίδι του πολέμου’ με τους φίλους μου στις διάσπαρτες αλάνες της γειτονιάς. Βλέπεις, υπήρχαν οι άφθονοι δυναμίτες πίσω από τη πλαγιά που έδιναν το σήμα για την αρχή του παιχνιδιού. Πρωί – απόγευμα, απόηχοι σαν μπουμπουνητά έφταναν στα αυτιά όλων. Κι είναι αλήθεια, απολάμβανα τις ξαφνικές δονήσεις κάτω απ’ τα πόδια μου, διασκέδαζα με τον στιγμιαίο τρόμο, το τράνταγμα του χώματος, κι εντάξει, συμβαίνουν αυτά στα μικρά παιδιά.

Μόλις είχα γυρίσει από το σχολείο στο σπίτι της οδού Πανθέας. Ήταν φθινόπωρο του ’89, μεσημέρι. Όπου να ‘ναι θα έφτανε σπίτι και η μητέρα μου. Αφήνω την τσάντα και πηγαίνω στη κουζίνα να πιω λίγο νερό για να την περιμένω. Τότε ακούγεται ένας υπόγειος συριγμός, οικείος κατά τα άλλα όπως νόμιζα. Οι τοίχοι όμως πάλλονται κάπως υπόκωφα, το νιώθω. Απομακρύνομαι λίγο και λέω από μέσα μου μια απλά παιδική φράση: «θα περάσει». Όμως δε πέρασε ποτέ. Αφήνω το ποτήρι στο τραπέζι κάπως άγαρμπα απελευθερώνοντας κάποιες σταγόνες στον αέρα. Το θυμάμαι, ο τόπος έκλεινε, τα πλακάκια ξεκολλούσαν βίαια απ’ το τοίχο και θρυμματίζονταν στο πάτωμα. Δεν είναι και λίγο πράγμα να βλέπεις το ακριβές δευτερόλεπτο που χρειάζεται για να ανοίξει μια λεπτή σχισμή στο τοίχο. Και τι ήμουνα, μικρό παιδί. Είχα διπλώσει στο πάτωμα κρατώντας με τα χέρια μου τον αυχένα. Δεν έφταιγα. Δυο ράφια με φλιτζάνια κομματιάστηκαν κι αυτά. Εδώ δεν έπαιζα με ξύλινα όπλα, εδώ ζούσα το πόλεμο ερήμην μου κι έκλαιγα ασταμάτητα. Συμβαίνει συχνά τα παιδιά να κλαίνε. Σύντομα επέστρεψε η μητέρα μου. Με ένα βουβό κλάμα προσπάθησε να με καθησυχάσει. Δε τα πολυκατάφερε είναι η αλήθεια, διότι από τότε υποψιάστηκα πως πίσω από τη πλαγιές πάντα κάτι άσχημο θα συμβαίνει.

Θα μου πείτε ποιος το ξέρει το μικρό αυτό νταμάρι κι αυτή η ιστορία σου δεν είναι κι η μοναδική στην επικράτεια. Δίκιο έχετε, η Ελλάδα είναι λεηλατημένη από παντού, νταμάρια, φράγματα, ανάπτυξη μπετόν αρμέ. Όμως δικαιούμαι και ‘γω το θρήνο μου γιατί το μικρό νταμάρι αυτό, της ‘Τούρλας’ όπως λέγεται, είναι η πρώτη εικόνα που αντικρίζει κανείς όταν παίρνει το πλοίο από το Πειραιά με προορισμό το Αιγαίο, τις Κυκλάδες, τη Κρήτη. Για όπου κι αν ταξιδέψει, αυτή είναι η εναρκτήρια σκηνή που συναντάει ο επιβάτης του πλοίου αν στρέψει το βλέμμα του στα δεξιά λες και επρόκειτο για αξιοθέατο: ένα κάθετο ωχρό βουνό, πληγιασμένο, νεκρό κι όσο κι αν βρέχει δε φυτρώνει τίποτα.

Στις μέρες μας, με τη ‘κάθοδο’ της COSCO στο Πειραιά πάρθηκαν αποφάσεις για αύξηση των προβλητών υποδοχής εμπορευματοκιβωτίων στο Πειραιά και στο Πέραμα. Δειλά-δειλά το νταμάρι των Σεληνίων επαναδραστηριοποιείται και μάλιστα

νυχτερινές ώρες, στη ζούλα, για να καλύψει με τα αδρανή του υλικά τις ανάγκες της επέκτασης. Οι δυναμίτες βέβαια έχουν προοδεύσει, σχεδόν αθόρυβοι πια κάνουν εξίσου καλή δουλειά.

Μα όσο εξελιγμένο δυναμίτη κι αν χρησιμοποιούν, τα εκρηκτικά της μαζικής κι αυτοοργανωμένης αντίστασης, καλό είναι στο τέλος να επιστρέφονται στο παραλήπτη που πρέπει. Άλλωστε ποιος θα κατηγορήσει μικρά παιδιά; Ο αντιτρομοκρατικός νόμος είναι μόνο για τους ενήλικες.

Σύρακας Σταμάτης, Bacillus Magazine

Το άρθρο Πίσω από την πλαγιά εμφανίστηκε πρώτα στο ΕΥΠΛΟΙΑ.